ASHTARXONIYLAR DAVRIDA ME'MORCHILIK

SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 11 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal Oktabr, 2025 89 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17469885 ASHTARXONIYLAR DAVRIDA ME’MORCHILIK Xudoyorov Qalandar Shodiyor o‘g‘li Kitob tuman ixtisoslashtirilgan maktab-internati ANNOTATSIYA Ushbu tezisda Ashtarxoniylar sulolasi (1599–1747-yillar) davrida Movarounnahr hududida me’morchilik san’atining rivojlanish bosqichlari, asosiy yo‘nalishlari va me’moriy inshootlarning o‘ziga xos xususiyatlari tahlil qilinadi. Ashtarxoniylar davri me’morchiligi Temuriylar davridan meros bo‘lgan an’analarni davom ettirgan holda, soddaligi, amaliyligi va xalqona bezak elementlari bilan ajralib turgani bilan xarakterlanadi. Tadqiqotda Abdulazizxon madrasasi, Labi Hovuz majmuasi, Ark qal’asi kabi yodgorliklarning me’moriy jihatlari, ularning shaharsozlikdagi o‘rni hamda badiiy ahamiyati yoritilgan. Shuningdek, mazkur davr me’morchiligi o‘zining tarixiy va madaniy merosi sifatida hozirgi kunda ham xalqimiz uchun bebaho qadriyat ekanligi ta’kidlanadi. Kalit so‘zlar: Ashtarxoniylar, Buxoro, me’morchilik, madrasa, masjid, Labi Hovuz, Abdulazizxon madrasasi, Ark qal’asi, koshinkorlik, o‘rta asrlar san’ati, shaharsozlik. Kirish Oʻzbekiston hududida me’morchilik san’ati asrlar davomida xalqning madaniy, diniy va ijtimoiy hayoti bilan chambarchas bogʻliq holda rivojlanib kelgan. XVI asrning oxiri – XVIII asrning birinchi yarmida Movarounnahrda hukmronlik qilgan Ashtarxoniylar sulolasi davri ham bu jarayonning muhim bosqichlaridan biri hisoblanadi. Bu davrda me’morchilikda Temuriylar davridan meros bo‘lgan an’analar SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 11 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal Oktabr, 2025 90 davom ettirildi, biroq siyosiy, iqtisodiy va diniy hayotdagi o‘zgarishlar natijasida me’moriy uslublarda ham yangiliklar yuzaga keldi. Ashtarxoniylar davri me’morchiligi o‘zining soddaligi, amaliyligi va xalqona bezak elementlari bilan ajralib turadi. Ashtarxoniylar sulolasi davrining umumiy tavsifi Ashtarxoniylar sulolasi (1599–1747-yillar) Buxoro xonligida hukmronlik qilgan bo‘lib, bu davr siyosiy jihatdan nisbatan beqaror bo‘lganiga qaramay, madaniyat va ilm-fan sohalarida muayyan yutuqlarga erishilgan davr sifatida tarixda muhim o‘rin egallaydi. Ayniqsa, Imomqulixon, Abdulazizxon va Subhonqulixon hukmronlik davrlarida shaharsozlik va me’morchilik ishlari jonlandi. Buxoro, Samarqand, Balx, Qarshi va Shahrisabz kabi shaharlarda yangi inshootlar qurildi, mavjud madrasa, masjid va maqbaralar ta’mirlandi. Me’morchilikdagi asosiy yo‘nalishlar Ashtarxoniylar davrida me’morchilik, avvalo, islomiy diniy inshootlar – masjidlar, madrasalar, maqbaralar va xonaqohlar qurilishi bilan rivojlandi. Shu bilan birga, bozor inshootlari, karvonsaroylar, ariqlar va sardobalar kabi fuqarolik ob’ektlari ham keng barpo etilgan. Madrasalar va masjidlar Bu davr me’morchiligining eng yirik namunalaridan biri – Abdulazizxon madrasasi (1652-yil, Buxoro) hisoblanadi. Bu madrasa Ulug‘bek madrasasiga qarama-qarshi joylashgan bo‘lib, o‘zining rang-barang koshinlari, ganch o‘ymakorligi va gumbazlarining nafis bezaklari bilan ajralib turadi. Uning peshtoqi baland va serbezak bo‘lib, Temuriylar davrining an’analarini eslatadi, biroq bezaklarda rang va naqshlarning soddaligi Ashtarxoniylar davriga xosdir. Shuningdek, Ko‘kaldosh madrasasi, Mir Arab madrasasining qayta ta’miri, Subhonqulixon madrasasi va boshqa inshootlar ham bu davr me’morchiligining muhim namunalari sirasiga kiradi. Masjidlar qurilishida ko‘proq mahalliy g‘isht, ganch va yog‘och materiallardan foydalanilgan. Baland minoralar o‘rniga pastroq, ammo keng gumbazli masjidlar qurish tendensiyasi kuzatilgan. SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 11 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal Oktabr, 2025 91 Fuqarolik inshootlari Ashtarxoniylar davrida savdo-sotiq va hunarmandchilik tarmoqlarining rivojlanishi bilan bog‘liq holda, bozorlar, timlar, karvonsaroylar va sardobalar qurilishi ham keng yo‘lga qo‘yilgan. Masalan, Toqi Sarrofon, Toqi Zargaron, Toqi Telpakfurushon singari Buxoro savdo inshootlari aynan shu davrda shakllanib, o‘ziga xos me’moriy ansamblni tashkil etgan. Ushbu inshootlar nafaqat iqtisodiy markaz, balki shaharning estetik ko‘rinishini boyituvchi me’moriy unsurlar sifatida ham xizmat qilgan. Qasrlar va saroy me’morchiligi Ashtarxoniylar sulolasining hukmdorlari o‘z qarorgohlarini hashamatli tarzda qurishga intilganlar. Buxorodagi Ark qal’asi shu davrda kengaytirilib, yangi saroy binolari, devoriy rasmlar va bezaklar bilan boyitilgan. Saroylarda arabeska naqshlari, ganch o‘ymakorligi, rangli koshinlar va yog‘och o‘ymakorligi elementlari keng qo‘llanilgan. Bunday uslub saroy me’morchiligiga nafislik va milliy ruh bag‘ishlagan. Me’moriy bezaklar va uslublar Ashtarxoniylar davrida me’moriy bezaklarda koshinkorlik san’ati biroz soddalashgan bo‘lsa-da, o‘ziga xos estetik ko‘rinishni saqlab qolgan. Moviy, oq va jigarrang ranglar ustunlik qilgan. Temuriylar davridagi murakkab geometrik naqshlar o‘rniga, soddaroq o‘simliksimon va arabeska uslublari keng tarqalgan. Ganch o‘ymakorligi va yog‘och naqshlari me’moriy bezaklarning ajralmas qismi bo‘lgan. Ayniqsa, masjid va madrasa eshiklari, ustunlari va gumbaz osti bezaklarida bu san’at turlarining go‘zal namunalarini uchratish mumkin. Ashtarxoniylar davrida suv inshootlari Shaharsozlikda suv ta’minoti masalasi muhim o‘rin tutgan. Shu sababli ariqlar, hovuzlar va sardobalar qurilishi keng yoyilgan. Bular orasida Labi Hovuz majmuasi alohida ahamiyatga ega bo‘lib, u nafaqat suv manbai, balki jamoat markazi sifatida ham xizmat qilgan. Labi Hovuz majmuasi Abdulazizxon davrida yakuniy shaklini olgan bo‘lib, bu joy Buxoroning ramziga aylangan. SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 11 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal Oktabr, 2025 92 Me’moriy merosning ahamiyati Ashtarxoniylar davrida yaratilgan me’moriy yodgorliklar bugungi kunda ham o‘z badiiy va tarixiy ahamiyatini yo‘qotmagan. Ular o‘zida o‘sha davr ijtimoiy-iqtisodiy hayotini, xalqning didi va dunyoqarashini aks ettiradi. Shu boisdan ham bu davr inshootlari O‘zbekistonning madaniy merosining ajralmas qismidir. Buxorodagi Abdulazizxon madrasasi, Labi Hovuz majmuasi, Toqi Zargaron va Ark qal’asi kabi obidalar UNESCOning Butunjahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan. Xulosa Ashtarxoniylar davri me’morchiligi O‘rta Osiyo arxitektura tarixida o‘ziga xos o‘rin tutadi. Bu davrda qurilgan binolar avvalgi Temuriylar me’moriy an’analarini davom ettirib, yangi shakl va uslublar bilan boyitilgan. Shaharsozlik, diniy va fuqarolik me’morchiligi, bezak san’ati hamda muhandislik inshootlari bu davr madaniyatining yuksak darajada bo‘lganidan dalolat beradi. Ashtarxoniylar davrining me’moriy merosi bugungi kunda ham o‘z jozibasini yo‘qotmagan bo‘lib, u O‘zbekiston xalqining tarixiy xotirasi va milliy g‘ururining muhim qismidir.