PEDAGOGIK TA'LIMDA OILA VA MILLIY QADRIYATLARGA YO'NALTIRILGAN ETNOESTETIK KOMPETENSIYALARNI SHAKLLANTIRISH

REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 11 PEDAGOGIK TA’LIMDA OILA VA MILLIY QADRIYATLARGA YO‘NALTIRILGAN ETNOESTETIK KOMPETENSIYALARNI SHAKLLANTIRISH Erkinjonova Guljaxon Farxodjon qizi Qo‘qon universiteti Ta’lim kafedrasi o‘qituvchisi, Qo‘qon universiteti tayanch doktoranti https://doi.org/10.5281/zenodo.17472676 Annotatsiya. Maqolada bo‘lajak o‘qituvchilarda etnoestetik kompetensiyani rivojlantirishning nazariy asoslari, mazmuni va pedagogik shart-sharoitlari tahlil etilgan. Milliy qadriyatlar, oila an’analari, xalq san’ati va estetik tarbiya unsurlarini pedagogik ta’lim mazmuniga integratsiyalashning zaruriyati asoslab berilgan. Etnoestetik kompetensiya shaxsning estetik didi, milliy o‘zlikni anglash, ijodiy tafakkur va madaniy mas’uliyatni uyg‘unlashtiruvchi integrativ sifat sifatida talqin qilingan. Integrativ yondashuvlar, zamonaviy pedagogik texnologiyalar va ijodiy-refleksiv faoliyat bu kompetensiyani shakllantirishning samarali omillari sifatida ko‘rsatilgan. Tadqiqot natijalari pedagogik ta’lim tizimida milliy qadriyatlarni asrab-avaylash, estetik tafakkurni rivojlantirish va o‘qituvchi shaxsining ma’naviy yetukligini ta’minlashda etnoestetik yondashuvning amaliy ahamiyatini tasdiqlaydi. Kalit so‘zlar: etnoestetik kompetensiya, milliy qadriyatlar, oila an’analari, estetik tarbiya, integrativ yondashuv, pedagogik texnologiyalar, ijodiy tafakkur, estetik idrok, madaniy muhit, o‘qituvchi shaxsiyati. Abstract. The article analyzes the theoretical foundations, content, and pedagogical conditions for developing ethno-aesthetic competence in future teachers. It substantiates the necessity of integrating national values, family traditions, folk art, and aesthetic education elements into the content of pedagogical training. Ethno-aesthetic competence is interpreted as an integrative quality that unites aesthetic taste, national identity, creative thinking, and cultural responsibility. Integrative approaches, modern pedagogical technologies, and creative-reflective activities are identified as effective factors in shaping this competence. The study confirms that the ethno-aesthetic approach plays a practical role in preserving national values, fostering aesthetic thinking, and ensuring the spiritual and cultural maturity of teachers within the modern education system. Key words: ethno-aesthetic competence, national values, family traditions, aesthetic education, integrative approach, pedagogical technologies, creative thinking, aesthetic perception, cultural environment, teacher personality. Zamonaviy ta’lim tizimida bo‘lajak o‘qituvchilarning kasbiy shakllanishida milliy qadriyatlar, oila an’analari va etnoestetik madaniyatga yo‘naltirilgan kompetensiyalarni rivojlantirish dolzarb ilmiy va amaliy masalalardan biridir. Chunki o‘qituvchi shaxsining ma’naviy va estetik dunyoqarashi, milliy o‘zlikni anglash darajasi hamda oila qadriyatlariga hurmat bilan yondashuvi yosh avlodning ma’naviy barkamolligini belgilovchi omildir. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PF-81-son Farmoni (“Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi”, 2022-yil 28-yanvar)da milliy va umuminsoniy qadriyatlarga asoslangan ta’lim mazmunini rivojlantirish ehtiyoji belgilangan [1]. Bundan tashqari, PF-6108-son Farmoni REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 12 (“Ta’lim-tarbiya va ilm-fan sohalarini rivojlantirish chora-tadbirlari”, 2019-yil 8-may)da yoshlarni ma’naviy va estetik tarkibga yo‘naltirish, oila va jamiyat bilan hamkorlikni kengaytirish vazifalari belgilangan [2]. PQ-4884-son Qaror (“Oliy ta’lim tizimini yanada takomillashtirish to‘g‘risida”, 2020-yil 6-noyabr) esa pedagog kadrlarning kasbiy madaniyatini oshirish hamda o‘qitish uslublariga milliy-madaniy elementlarni kiritish zarurligini qo‘shimcha ravishda ko‘rsatadi [3]. Ushbu davlat siyosati hujjatlari pedagogik ta’lim tizimiga o‘qituvchilarni faqat texnik jihatdan malakali tayyorlash emas, balki etnoestetik kompetensiyalarni shakllantirishni talab qiladi. Etnoestetik kompetensiya orqali pedagog xalq san’ati, urf-odat, marosim va og‘zaki ijodni estetik idrok va talqin qilish qobiliyatiga ega bo‘lishi lozim. Shu sababli, pedagogik ta’limda oila va milliy qadriyatlarga yo‘naltirilgan etnoestetik kompetensiyalarni shakllantirish — zamonaviy pedagog tayyorlashning muhim strategik yo‘nalishi sifatida e’tirof etiladi. Oila va ta’lim o‘rtasidagi uzviylikni mustahkamlash masalasi “Oila konsepsiyasi” (O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi qarori, 2019-yil 27-iyun, №489)da ham alohida yoritilgan. Unda oilaning madaniy-estetik muhit yaratishdagi o‘rni, ota-onalar va o‘qituvchilar o‘rtasidagi pedagogik hamkorlikni kengaytirish davlat ahamiyatidagi ustuvor vazifa sifatida ko‘rsatiladi [4]. Shu bilan birga, PF–6108-son Farmonda ta’lim-tarbiya tizimini ilmiy asosda tashkil etish, o‘qituvchi shaxsida axloqiy va estetik uyg‘unlikni ta’minlash zarurligi ta’kidlanadi [5]. Ushbu me’yoriy-huquqiy asoslar tahlili shuni ko‘rsatadiki, hozirgi ta’lim siyosati pedagogik faoliyatni milliy qadriyatlar, oila an’analari va estetik madaniyat bilan boyitish, o‘qituvchini jamiyatning madaniy yetakchisiga aylantirishni ko‘zda tutadi. Shunday ekan, pedagogik ta’limda oila va milliy qadriyatlarga yo‘naltirilgan etnoestetik kompetensiyalarni shakllantirish nafaqat ta’lim sifati, balki ma’naviy barqarorlikni ta’minlashning ham muhim kafolatidir. Etnoestetik kompetensiya – bu bo‘lajak o‘qituvchining milliy madaniyat, xalq san’ati, urf-odat, estetik qadriyatlar hamda oila tarbiya an’analarini anglash, tahlil qilish va ularni ta’limtarbiya jarayoniga samarali integratsiya eta olish qobiliyatidir. U nafaqat estetik did va badiiy tafakkurni, balki shaxsning milliy o‘zlikni anglash, ijtimoiy-madaniy mas’uliyat va oila qadriyatlariga sadoqatni shakllantiradi. Etnoestetik kompetensiya estetik madaniyatdan farqli o‘laroq, shaxsning madaniy merosni pedagogik faoliyatda amaliy ifoda etish, uni yosh avlod tarbiyasida qo‘llay olish qobiliyatini qamrab oladi. Nigmanova U.B. o‘zining “Etnoestetik tarbiya nazariyasi va amaliyoti” nomli monografiyasida etnoestetik jarayonni “millatning badiiyestetik merosini yosh avlod ongiga singdirish orqali shaxsda go‘zallikni anglash va estetik qadriyatlarni yaratish qobiliyatini rivojlantiruvchi uzluksiz jarayon” deb ta’riflaydi [6]. Shu ma’noda, etnoestetik kompetensiya pedagogik ta’lim tizimining axloqiy-estetik negizini tashkil etadi hamda o‘qituvchining kasbiy va ma’naviy barkamolligini shakllantiruvchi muhim sifat hisoblanadi. Ushbu fikrni Badelbayeva Y.O. o‘z tadqiqotlarida yanada rivojlantirib, integrativ yondashuv asosida madaniy kompetensiyalarni shakllantirishni pedagogik ta’limda samarali model sifatida asoslab beradi [7]. Unga ko‘ra, etnoestetik kompetensiyaning shakllanishi madaniyat, san’at, pedagogika, psixologiya va kommunikatsiya fanlari o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlikka tayanadi. Bu jarayon shaxsning hissiy sezgirligini, estetik idrokini va madaniy tafakkurini bir butun tizim sifatida rivojlantiradi. Qo‘chqarova F.M. esa sanogen tafakkur konsepsiyasi doirasida o‘qituvchining estetik idroki, ruhiy barqarorligi va ijodiy tafakkuri REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 13 o‘rtasidagi bog‘liqlikni tahlil qilib, estetik kompetensiyani shaxsning hissiy muvozanati va pedagogik ijodkorligining asosi sifatida talqin etadi [8]. Mazkur olimlarning yondashuvlarida umumiy jihat shundaki, ular etnoestetik kompetensiyani shaxsning milliy va estetik ongini uyg‘un rivojlantiruvchi kompleks sifat deb hisoblaydilar. Etnoestetik kompetensiya tarkiban uchta o‘zaro bog‘liq komponentdan tashkil topadi: gnoseologik (bilim), aksiologik (qadriyat), va faoliyatli (amaliy) komponentlar. Matkarimov A.M. bu uchlikni milliy madaniyatni o‘qituvchilar tayyorlov tizimiga singdirishning metodologik asosi sifatida ko‘rsatadi [9]. Unga ko‘ra, gnoseologik komponent xalq og‘zaki ijodi, san’at turlari va milliy madaniyat haqidagi bilimlarni o‘zlashtirishni, aksiologik komponent milliy qadriyatlarga shaxsiy munosabat va estetik mezonlarni shakllantirishni, faoliyatli komponent esa o‘qituvchining estetik qadriyatlarni dars va tarbiyaviy faoliyatda amaliy qo‘llay olish malakasini nazarda tutadi. Masalan, xalq amaliy san’ati namunalaridan foydalanish, milliy marosimlarni estetik talqin etish yoki oila madaniyatini o‘quv jarayoniga integratsiyalash bu kompetensiyaning amaliy ko‘rinishlaridir. Etnoestetik kompetensiya shaxsning bilim, qadriyat va amaliy faoliyat tizimida go‘zallikni idrok etish, estetik mezonlar asosida fikr yuritish va milliy madaniyatni ta’lim jarayoniga tatbiq etish qobiliyatini birlashtiruvchi integrativ sifatdir. Uning asosida o‘qituvchining estetik his-tuyg‘ulari, milliy o‘zlikni anglash va madaniy mas’uliyat uyg‘unlashadi. Bu kompetensiya pedagogik ta’limda nafaqat kasbiy tayyorgarlikning, balki ma’naviy barkamollik va ijodiy tafakkurning ham konseptual asosi sifatida namoyon bo‘ladi. Bugungi ta’lim tizimida o‘qituvchilar tayyorlov jarayonining samaradorligi ko‘p jihatdan integrativ yondashuvlar va zamonaviy texnologiyalarni uyg‘un qo‘llashga bog‘liq. Integratsiya bu — turli fan, madaniyat, san’at va ijtimoiy tajriba elementlarini yagona pedagogik tizimda birlashtirish jarayonidir. U o‘quvchi yoki talaba shaxsida bilimni faqat nazariy o‘zlashtirish emas, balki hayotiy kontekstda amaliy qo‘llay olish ko‘nikmasini shakllantiradi. Zamonaviy pedagogik texnologiyalar, xususan, loyiha asosidagi ta’lim, keys-stadi, refleksiv tahlil, STEAM modeli, “madaniy muloqot” va “ijodiy refleksiya” metodlari integrativ yondashuvning faol vositalari sifatida e’tirof etiladi. Ular talabalarda estetik did, ijodiy tafakkur va milliy qadriyatlarga nisbatan ongli munosabatni shakllantirish imkonini beradi. Integrativ yondashuvning mohiyati shundaki, u o‘qitishning fanlararo, madaniy va ijtimoiy o‘lchamlarini birlashtiradi. Bu jarayonda talaba bir vaqtning o‘zida pedagogika, psixologiya, san’atshunoslik va texnologiya elementlarini o‘zlashtirib, o‘z kasbiy faoliyatida ularni uyg‘un qo‘llashni o‘rganadi. Masalan, o‘qituvchi tayyorlovida milliy san’at asarlari, xalq hunarmandchiligi, ekologik madaniyat, oila qadriyatlari va zamonaviy raqamli texnologiyalarni birlashtirish orqali nafaqat nazariy, balki hissiy-estetik tajriba ham shakllanadi. Integratsiya jarayonida har bir fan o‘zining g‘oyaviy ulushini beradi: psixologiya — idrok va motivatsiyani, pedagogika — metodik asosni, san’at — estetik hisni, texnologiya esa — amaliy ifodani ta’minlaydi. Bunday yondashuv o‘qituvchi shaxsini ijodiy fikrlovchi, tahliliy yondashuvga ega, madaniy kontekstni anglay oladigan mutaxassis sifatida shakllantiradi. Zamonaviy texnologiyalar esa bu integratsiyani amaliy jihatdan qo‘llab-quvvatlaydi: masalan, raqamli platformalar, virtual laboratoriyalar, interfaol ta’lim muhitlari, media-o‘yinlar, STEAM loyihalari kabi vositalar yordamida talabalar milliy-estetik mazmundagi topshiriqlarni mustaqil bajarish imkoniga ega bo‘ladilar. Natijada, etnoestetik kompetensiyalarni shakllantirish jarayoni shaxsiy tajriba, emotsional idrok va texnologik savodxonlik bilan uyg‘unlashadi, bu esa ta’limning yangi bosqichini belgilaydi. REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 14 Etnoestetik kompetensiyaning samarali shakllanishi, eng avvalo, ta’lim muhitida yaratiladigan pedagogik, madaniy va psixologik omillarga bog‘liq. Pedagogik shart-sharoitlar — bu o‘qituvchi shaxsining estetik va ma’naviy rivojini ta’minlovchi, ta’lim jarayonining mazmuni, metodlari hamda estetik muhitni qamrab oluvchi tizimdir. Integrativ yondashuvlar asosida shakllangan fanlararo muhit talabalarga o‘z xalqining san’ati, tili, madaniy merosi va qadriyatlarini o‘rganish jarayonida ularni shaxsiy estetik tajriba sifatida qayta kashf etish imkonini beradi. Shu tarzda milliy o‘zlikni anglash, go‘zallikni his etish, madaniy mas’uliyatni his qilish va kasbiy faoliyatda estetik prinsiplarni ongli qo‘llay olish ko‘nikmalari shakllanadi. Ta’lim mazmunining milliy va estetik yo‘nalishi, dars va amaliy mashg‘ulotlarda xalq og‘zaki ijodi, san’at turlari, urf-odat va marosim madaniyati namunalaridan foydalanish, ularni tahlil hamda ijodiy talqin etish talabalar estetik dunyoqarashini boyitadi. Shu bilan birga, o‘quv muhitining badiiy va vizual jihatdan boyitilishi — musiqiy, rang-tasviriy, milliy ramziy ifodalar bilan bezatilgan muhit — shaxsda go‘zallikka nisbatan sezgirlik va estetik idrokni kuchaytiradi. Etnoestetik kompetensiyani rivojlantirishda ijodiy va refleksiv faoliyat muhim o‘rin tutadi. Talaba o‘zining estetik tajribasini, o‘qituvchi sifatidagi pozitsiyasini va madaniy qadriyatlarga munosabatini tahlil etar ekan, u o‘zgarish jarayonining faol ishtirokchisiga aylanadi. Bunday jarayonni qo‘llab-quvvatlash uchun interfaol metodlar — loyiha asosidagi o‘qitish, madaniy muloqot, keys-stadi, san’at orqali o‘qitish, dramatizatsiya va ijodiy refleksiya — samarali vosita bo‘lib xizmat qiladi. Bu yondashuvlar talabalarni estetik tajriba subyekti sifatida shakllantiradi, ularning tafakkurini tahliliy va ijodiy yo‘nalishda rivojlantiradi. Pedagogik muhitning estetik boyligi, milliy san’at va texnologik vositalarning uyg‘unligi o‘qituvchi shaxsida badiiy tafakkur, milliy o‘zlik va madaniy liderlikni rivojlantirishga xizmat qiladi. Shu tariqa, etnoestetik kompetensiyani rivojlantirishga yo‘naltirilgan pedagogik tizim o‘qituvchini faqat bilim beruvchi emas, balki madaniy-estetik qadriyatlarni targ‘ib etuvchi shaxs sifatida kamolga yetkazadi va zamonaviy pedagogik texnologiyalar bilan yanada boyib boradi. XULOSA Bo‘lajak o‘qituvchilarda etnoestetik kompetensiyani shakllantirish jarayoni ta’limning mazmuni, metodlari va madaniy-estetik muhitining o‘zaro uyg‘unligiga tayanadigan murakkab, ammo ijodiy rivojlanish jarayonidir. Tadqiqot davomida aniqlanganki, oila qadriyatlari, milliy meros, xalq san’ati va estetik tarbiya unsurlarini pedagogik tayyorlov mazmuniga integratsiyalash o‘qituvchi shaxsining nafaqat bilim doirasini, balki axloqiy-ruhiy dunyoqarashini, go‘zallikni his etish qobiliyatini ham boyitadi. Etnoestetik kompetensiya bu jarayonda o‘qituvchining shaxsiy madaniy tajribasini kengaytiruvchi, estetik idrokni chuqurlashtiruvchi, milliy o‘zlikni anglashni mustahkamlovchi integrativ sifat sifatida namoyon bo‘ladi. Integrativ yondashuvlar va zamonaviy pedagogik texnologiyalar – loyiha asosidagi o‘qitish, san’at orqali ta’lim, madaniy muloqot va refleksiv tahlil kabi metodlar – ushbu kompetensiyani rivojlantirishda samarali vosita bo‘lib xizmat qiladi. Pedagogik muhitning milliy-estetik boyligi, o‘qituvchining ijodiy faoliyati hamda oila va jamiyat bilan o‘zaro hamkorlikdagi ta’limiy jarayonlar natijasida etnoestetik kompetensiya o‘qituvchi shaxsining kasbiy madaniyati, ijodiy tafakkuri va ma’naviy barkamolligini belgilovchi asosiy sifatga aylanadi. Shu bois, etnoestetik yo‘nalishdagi pedagogik tayyorlovni takomillashtirish zamonaviy ta’lim tizimida milliy qadriyatlarni asrab-avaylash, estetik tafakkurni rivojlantirish va o‘qituvchi shaxsining madaniy yetukligini ta’minlashning eng samarali yo‘nalishlaridan biri sifatida e’tirof etiladi. TAVSIYALAR REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 15 1. Pedagogik ta’lim dasturlarida oila qadriyatlari, xalq san’ati va milliy estetik merosga oid modullarni integratsiyalash maqsadga muvofiq. Bu o‘qituvchi shaxsining milliy o‘zlikni anglash, go‘zallikni his etish va estetik tafakkurini rivojlantirishga xizmat qiladi. 2. O‘qituvchi tayyorlov jarayonida san’at, madaniyat, psixologiya va pedagogika fanlarini o‘zaro bog‘lovchi integrativ kurslarni tashkil etish zarur. Bu fanlararo uyg‘unlik etnoestetik kompetensiyaning amaliy asosini mustahkamlaydi. 3. Ta’lim muassasalarida estetik muhitni yaratish, ya’ni o‘quv xonalarini milliy ranglar, san’at namunalar, xalq hunarmandchiligi buyumlari va musiqiy elementlar bilan boyitish talabalar estetik sezgirligini oshiradi. 4. Interfaol va ijodiy metodlardan — loyiha, keys-stadi, “madaniy muloqot”, “san’at orqali o‘qitish”, refleksiya — muntazam foydalanish talabalarni faqat bilim egallovchi emas, balki estetik tafakkurga ega ijodkor shaxs sifatida shakllantiradi. 5. Oila, ta’lim muassasasi va jamiyat o‘rtasida madaniy hamkorlikni kuchaytirish zarur. Bu jarayon o‘qituvchi tayyorlov tizimida milliy qadriyatlarni uzviy singdirish, yosh avlodda go‘zallikni qadrlash va ma’naviy barqarorlikni shakllantirishning muhim omilidir. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti PF–81-son Farmoni, 2022-yil 28-yanvar. 2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti PF–6108-son Farmoni, 2019-yil 8-may. 3. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi PQ–4884-son Qarori, 2020-yil 6-noyabr 4. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi Qarori №489, 2019-yil 27-iyun. 5. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti PF–6108-son Farmoni, 2019-yil 8-may. 6. Nigmanova U.B. Etnoestetik tarbiya nazariyasi va amaliyoti. – Toshkent: TDPU, 2020. 7. Badelbayeva Y.O. Integrativ yondashuv asosida madaniy kompetensiyalarni rivojlantirish. – Toshkent: TDPU, 2023. 8. Qo‘chqarova F.M. Bo‘lajak o‘qituvchilarning sanogen tafakkurini rivojlantirishning psixologik xususiyatlari. – Toshkent: Fan, 2021. 9. Matkarimov A.M. Milliy madaniyat va pedagogik integratsiya. – Toshkent: Fan, 2020. 10. Nigmanova U.B. Innovatsion pedagogik texnologiyalar: nazariya va amaliyot. – Farg‘ona: FDU nashriyoti, 2022. – 176 b. 11. Erkinjonova, G.F(2023). Etnik-madaniy tarbiy-bola shaxsini kamol toptiruvchi 12. vosita. Formation of psychology and pedagogy as interdisciplinary sciences, 2(24), 383-386. 13. F.M. Qoʻchqarova, G.F. Erkinjonova Scientific and theoretical foundations of the formation of the ethnoesthetic culture of future primary school teachers in the modern system of pedagogical education Science and innovation International scientific journal 209-214 14. Erkinjonova, G. F. (2025) Bo'lajak o'qituvchilarning etnoestetik madaniyatini shakllantirish yo'llari 15. G.F.Erkinjonova Oliy ta’lim tizimida etnoestetik madaniyat: Bosqichlar, metodlar va integratsiya mkoniyatlari International scientific and practical conference “international experience in the use of Collaborative technologies in child rearing”, april 22, 2025 16. G.F.Erkinjonova Sunʼiy intellekt vositasida talabalarda etnoestetik madaniyatini rivojlantirish Sun’iy intellektni pedagogik ta’limga integratsiya : muammo va yechimlar” 777-782