BOLALARNING AQLIY QOBILIYATI, TAFAKKUR DARAJASI VA XOTIRA HAJMINI ANIQLASH DASTURLARINING AHAMIYATI

REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 85 BOLALARNING AQLIY QOBILIYATI, TAFAKKUR DARAJASI VA XOTIRA HAJMINI ANIQLASH DASTURLARINING AHAMIYATI Raxmatov Eldor Rayxonovich1, Jovliyev Baxtiyor Xolbayevich2, Jo‘rayev Shodi Ro‘ziyevich3, Raxmatova Nodira Imamovna4 1Osiyo texnologiyalar universiteti dotsenti, 2Osiyo texnologiyalar universiteti katta o‘qituvchisi; 3Taqrizchi:, Tibbiyot fanlari nomzodi, Oliy toifali shifokor; 4Ekspert:, Psixologiya fanlari bo‘yicha PhD https://doi.org/10.5281/zenodo.17476514 Annotatsiya. Ushbu maqolada bolalarning aqliy salohiyatini baholashning muhimligi, xususan, Veksler testi va Ravenning matritsali testi haqida ma'lumot berilgan. Veksler testi bolalar va kattalar uchun mo‘ljallangan bo‘lib, nafaqat umumiy IQ darajasini, balki og‘zaki qobiliyatlar, mantiqiy fikrlash, ko‘rish-fazoviy idrok, diqqat va xotirani ham baholaydi. Test rivojlanishdagi kuchli va zaif tomonlarni aniqlash, kognitiv buzilishlarni tashxislash va ta'limiy tavsiyalar berishda yordam beradi. Ravenning matritsali testi esa mantiqiy fikrlashni o‘rganishga qaratilgan bo‘lib, murakkablik darajasi o‘sib boruvchi 5 qismdan iborat. Ushbu test tekshiriluvchidan rasmlardagi mantiqiy bog‘liqlikni aniqlashni talab etadi. Kalit so‘zlar: Veksler testi. Ravenning matritsali testi. Aqliy salohiyat. Intellekt. Kognitiv funksiyalari. Psixodiagnostika. Mantiqiy fikrlash. Og‘zaki qobiliyatlar. Ko‘rish-fazoviy idrok. Diqqat. Xotira. Rivojlanishdagi kechikishlar.Ta'limiy tavsiyalar. Аннотация. В данном тексте представлена информация о важности оценки интеллектуального потенциала детей, в частности, о тестах Векслера и Равена. Тест Векслера, предназначенный для детей и взрослых, оценивает не только общий уровень IQ, но и вербальные способности, логическое мышление, зрительно-пространственное восприятие, внимание и память. Тест помогает выявить сильные и слабые стороны в развитии, диагностировать когнитивные нарушения и разработать образовательные рекомендации. Тест Равена направлен на изучение логического мышления и состоит из 5 частей с возрастающей сложностью. Этот тест требует от испытуемого определения логических связей в изображениях. Ключевые слова: Тест Векслера. Матрицы Равена. Интеллектуальный потенциал. Интеллект. Когнитивные функции. Психодиагностика. Логическое мышление. Вербальные способности. Зрительно-пространственное восприятие. Внимание. Память. Задержки в развитии. Образовательные рекомендации. Annotation. This text provides information on the importance of assessing children's intellectual potential, particularly focusing on the Wechsler and Raven's Progressive Matrices tests. The Wechsler test, designed for both children and adults, assesses not only the overall IQ level but also verbal abilities, logical reasoning, visual-spatial perception, attention, and memory. The test helps identify strengths and weaknesses in development, diagnose cognitive impairments, and develop educational recommendations. Raven's Progressive Matrices test is designed to study logical reasoning and consists of 5 sections with increasing complexity. This test requires the test-taker to identify logical connections in images. REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 86 Key words: Wechsler test. Raven's Progressive Matrices. Intellectual potential. Intelligence. Cognitive functions. Psychodiagnostics. Logical reasoning. Verbal abilities. Visualspatial perception. Attention. Memory. Developmental delays. Educational recommendations. Kirish (Introduction). Respublikamizda bolalarning aqliy rivojlanishini baholash va qo‘llab-quvvatlash uchun ko‘plab dasturlar ishlab chiqilgan va hayotga tadbiq etilgan. Jumladan, 1.Maktabgacha ta'lim muassasalari uchun "Ilk qadam" dasturi 3-6 yoshli bolalarning har tomonlama rivojlanishini ta'minlashga qaratilgan. Dastur bolalarning kognitiv, ijtimoiyemotsional, nutqiy va jismoniy rivojlanishini qo‘llab-quvvatlaydi. 2.Davlat maktabgacha ta'lim muassasalarining o‘quv dasturlari - bolalarning aqliy qobiliyatlarini rivojlantirishga qaratilgan turli xil o‘yinlar, mashqlar va topshiriqlarni o‘z ichiga oladi. 3.Inkluziv ta'lim dasturlari - O‘zbekistonda nogironligi bo‘lgan bolalarning ta'lim olishi uchun inkluziv ta'lim tizimi joriy etilmoqda. Bu dasturlar nogironligi bo‘lgan bolalarning aqliy rivojlanishini qo‘llab-quvvatlash va ularning tengdoshlari bilan birga ta'lim olishini ta'minlashga qaratilgan. 4.Maxsus maktablar va internatlar - aqliy rivojlanishida muammolari bo‘lgan bolalar uchun maxsus maktablar va internatlar bolalarning ehtiyojlariga moslashtirilgan ta'lim dasturlarini taklif etadi. 5. O‘zbekistonda bolalarning erta rivojlanishini qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan markazlar - bolalarning aqliy, jismoniy va ijtimoiy rivojlanishini rag‘batlantirish uchun turli xil xizmatlar va dasturlarni taklif etadi. 6. Nodavlat tashkilotlar (NNT) va fondlar - O‘zbekistonda bolalarning rivojlanishini qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan bir qator NNTlar va fondlar bolalar uchun turli xil dasturlar, treninglar va seminarlar tashkil etadi. 7.Ota-onalar uchun ta'lim dasturlari - O‘zbekistonda ota-onalarning bolalar rivojlanishi haqidagi bilimlarini oshirishga qaratilgan bo‘lib, ota-onalarga bolalarining aqliy rivojlanishini qo‘llab-quvvatlash, ularning qobiliyatlarini rivojlantirish va muammolarni hal qilishda yordam berishga o‘rgatadi. 8.Davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash - O‘zbekiston hukumati bolalarning rivojlanishini qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan bir qator siyosatlar va dasturlarni amalga oshirib, bolalarning ta'lim olishi, sog‘lig‘ini saqlash va ijtimoiy himoyasini ta'minlashga qaratilgan. Ushbu dasturlar bolalarning aqliy rivojlanishini baholash va qo‘llab-quvvatlash uchun turli xil imkoniyatlarni taqdim etadi. Mavzuga oid adabiyotlarning tahlili (Literature review). Bolalarning tafakkurini o‘stirishga qaratilgan dasturlar - Respublikamizda ham, xalqaro miqyosda ham bunday dasturlar mavjud bo‘lib, ular quyidagilardir: 1. Ta'lim dasturlari: STEAM (Science, Technology, Engineering, Arts, Mathematics) dasturlari: Bu dasturlar bolalarning tanqidiy fikrlash, muammolarni hal qilish va ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirishga qaratilgan. Ular fan, texnologiya, muhandislik, san'at va matematika fanlarini integratsiyalash orqali bolalarning tafakkurini o‘stiradi. REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 87 "Fikrlash ko‘nikmalari" darslari: Ba'zi maktablar bolalarga fikrlash ko‘nikmalarini o‘rgatish uchun maxsus darslar tashkil qiladi. Bu darslar bolalarga mantiqiy fikrlash, dalillarni tahlil qilish, qarorlar qabul qilish va muammolarni hal qilish kabi ko‘nikmalarni o‘rgatadi. Munozara klublari va to‘garaklar: Munozara klublari bolalarning tanqidiy fikrlash, dalillarni keltirish va o‘z fikrlarini himoya qilish qobiliyatlarini rivojlantiradi. 2. O‘yinlar va interaktiv dasturlar: Ta'limiy o‘yinlar: Bolalarning tafakkurini o‘stirishga qaratilgan ko‘plab ta'limiy o‘yinlar mavjud. Bu o‘yinlar bolalarga mantiqiy fikrlash, strategik rejalashtirish va muammolarni hal qilish kabi ko‘nikmalarni o‘rgatadi. Boshqotirmalar va jumboqlar: Boshqotirmalar va jumboqlar bolalarning mantiqiy fikrlash, fazoviy tasavvur va muammolarni hal qilish qobiliyatlarini rivojlantiradi. Kompyuter dasturlash dasturlari: Kompyuter dasturlash bolalarning algoritmik fikrlash, muammolarni parchalash va yechim topish qobiliyatlarini rivojlantiradi. 3. Ijodiy dasturlar: San'at va hunarmandchilik to‘garaklari: San'at va hunarmandchilik bolalarning ijodiy fikrlash, tasavvur va o‘zini ifoda etish qobiliyatlarini rivojlantiradi. Musiqa darslari: Musiqa bolalarning diqqatini jamlash, xotirani mustahkamlash va ijodiy fikrlash qobiliyatlarini rivojlantiradi. Teatr to‘garaklari: Teatr bolalarning o‘zini ifoda etish, empatiya va muammolarni hal qilish qobiliyatlarini rivojlantiradi. 4. Oila va jamiyat dasturlari: Kitob o‘qish va muhokama qilish: Ota-onalar farzandlari bilan birga kitob o‘qishlari va ularni muhokama qilishlari bolalarning tanqidiy fikrlash, tahlil qilish va o‘z fikrlarini ifoda etish qobiliyatlarini rivojlantiradi. Sayohatlar va ekskursiyalar: Sayohatlar va ekskursiyalar bolalarning dunyoqarashini kengaytiradi, yangi g‘oyalar bilan tanishtiradi va ularning tafakkurini o‘stiradi. Oilaviy o‘yinlar va tadbirlar: Oilaviy o‘yinlar va tadbirlar bolalarning muloqot qilish, hamkorlik qilish va muammolarni birgalikda hal qilish qobiliyatlarini rivojlantiradi. Tadqiqot metodologiyasi (Research Methodology) Bolalarning xotira hajmini oshirish va xotirani yaxshilashga qaratilgan dasturlar - turli yoshdagi bolalarga moslashtirilgan bo‘lib, ularning maqsadi xotiraning turli jihatlarini rivojlantirishdir. Quyida ularning ba'zi turlari keltirilgan: 1. Ta'lim dasturlari: Mnemonika usullari: Mnemonika - bu xotirani yaxshilash uchun ishlatiladigan usullar to‘plami. Bu usullar bolalarga ma'lumotlarni eslab qolish uchun vizualizatsiya, assotsiatsiya va hikoyalar yaratish kabi usullarni o‘rgatadi. Xotira o‘yinlari: Maktablarda va qo‘shimcha ta'lim markazlarida bolalarning xotirasini rivojlantirish uchun turli xil xotira o‘yinlari o‘tkaziladi. Bu o‘yinlar bolalarga diqqatni jamlash, ma'lumotlarni eslab qolish va ularni qayta tiklashga yordam beradi. Til o‘rganish dasturlari: Til o‘rganish bolalarning xotirasini mustahkamlashga yordam beradi. Yangi so‘zlar, grammatika qoidalari va iboralarni eslab qolish bolalarning xotira qobiliyatini rivojlantiradi. 2. O‘yinlar va interaktiv dasturlar: "Eslab qolish" o‘yinlari: Bu o‘yinlar bolalarga bir nechta ob'ektlarni yoki rasmlarni eslab qolishni va keyin ularni qayta tiklashni talab qiladi. REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 88 "Simon" o‘yini: Bu o‘yin bolalardan ranglar yoki tovushlar ketma-ketligini eslab qolishni va takrorlashni talab qiladi. "Xotira kartalari" o‘yini: Bu o‘yin bolalardan juft rasmlarni topishni talab qiladi. Onlayn xotira o‘yinlari: Internetda bolalarning xotirasini rivojlantirishga qaratilgan ko‘plab onlayn o‘yinlar mavjud. 3. Jismoniy mashqlar va sog‘lom turmush tarzi: Jismoniy mashqlar: Jismoniy mashqlar qon aylanishini yaxshilaydi va miyaga kislorod yetkazib berishni ko‘paytiradi, bu esa xotirani yaxshilashga yordam beradi. Sog‘lom ovqatlanish: Sog‘lom ovqatlanish miyaning normal ishlashi uchun zarur bo‘lgan ozuqa moddalari bilan ta'minlaydi. Yetarli uyqu: Yetarli uyqu miyaning ma'lumotlarni qayta ishlash va xotiraga saqlash qobiliyatini yaxshilaydi. 4. Qo‘shimcha mashg‘ulotlar: Musiqa darslari: Musiqa darslari bolalarning xotirasini, diqqatini jamlash qobiliyatini va kognitiv funktsiyalarini rivojlantiradi. Chet tillarni o‘rganish: Chet tillarni o‘rganish bolalarning xotirasini, til ko‘nikmalarini va kognitiv moslashuvchanligini rivojlantiradi. Shaxmat o‘ynash: Shaxmat o‘ynash bolalarning mantiqiy fikrlash, strategik rejalashtirish va xotira qobiliyatlarini rivojlantiradi. 5. Ota-onalar uchun maslahatlar: Bolangizga kitob o‘qing: Bolangizga kitob o‘qish ularning lug‘at boyligini oshiradi, xotirasini mustahkamlaydi va tasavvurini rivojlantiradi. Bolangiz bilan suhbatlashing: Bolangiz bilan suhbatlashish ularning til ko‘nikmalarini rivojlantiradi, xotirasini mustahkamlaydi va o‘z fikrlarini ifoda etish qobiliyatini oshiradi. Bolangizni rag‘batlantiring: Bolangizni yangi narsalarni o‘rganishga va qiyinchiliklarni yengishga rag‘batlantiring. O‘zbekistonda ushbu dasturlarning ba'zilari maktablarda, bolalar bog‘chalarida va qo‘shimcha ta'lim markazlarida mavjud. Shuningdek, ota-onalar farzandlarining xotirasini rivojlantirish uchun uyda turli xil o‘yinlar, mashqlar va tadbirlardan foydalanishlari mumkin. Tahlil va natijalar (Analysis and results). Bolalarning aqliy salohiyatini har tomonlama baholash uchun mo‘ljallangan juda ko‘plab testlar ishlab chiqilgan bo‘lib, dunyodagi eng mashhur va ishonchli psixodiagnostik usullardan biri Veksler testi hisoblanadi. Veksler bolalar intellekt shkalasi (WISC - Wechsler Intelligence Scale for Children) va kattalar intellekt shkalasi (WAIS - Wechsler Adult Intelligence Scale) uchun maxsus variantlarda qo‘llaniladi va faqat umumiy IQ darajasini emas, balki kognitiv funksiyalarning batafsil tahlilini taqdim etadi. Veksler testi quyidagilarni baholaydi: -Og‘zaki qobiliyatlar (nutq, tushunish, so‘z boyligi) -Mantiqiy va mavhum fikrlash -Ko‘rish va fazoviy idrok -Diqqat va axborotni qayta ishlash tezligi -Ishchi xotira Testdan o‘tkazish maqsadlari: -Intelektual rivojlanishdagi kuchli va zaif tomonlarni aniqlash -Rivojlanishdagi kechikishlar yoki kognitiv buzilishlarni tashxislash REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 89 -Aqliy norma, past yoki yuqori intellekt darajasini aniqlashtirish -Ta’lim va korreksiyaga oid tavsiyalarni ishlab chiqish -Differensial diagnostikada yordam (masalan, ASD, ADD/ADHD, ZPR, aqliy zaiflik shubhalari) Veksler testi individual tarzda, tinch muhitda, malakali psixolog ishtirokida o‘tkaziladi. Natijalarga asoslanib, faqat raqamli ko‘rsatkichlar emas, balki amaliy tavsiyalar bilan boyitilgan batafsil xulosa tuziladi. Veksler testi rivojlanishning o‘ziga xosliklariga ega bolalar bilan ishlashda kompleks diagnostikaning bir qismi sifatida, shuningdek, o‘smirlar va kattalarda kognitiv profilni baholash uchun qo‘llaniladi. Xulosa va takliflar (Conclusion/Recommendations). O‘sib boruvchi intelekt bo‘yicha Ravenning matritsali testi mantiqiy fikrlashni o‘rganish uchun mo‘ljallangan. Tekshiriluvchiga ma'lum bir bog‘liqlik mavjud bo‘lgan tasvirli rasmlar ko‘rsatiladi. Rasmning bir qismiga shakl yetishmaydi, lekin pastda 6-8 ta boshqa shakllar orasida bu tasvir berilgan bo‘lib, bu variantlardan rasmga mos shaklni topish va shakl raqamini belgilab qo‘yish lozim bo‘ladi. Test 5 qismli 60 ta jadvaldan iboratdir. Har bir qismdagi jadvallar o‘sib boruvchi qiyin vazifalarni o‘z ichiga oladi va bir qismdan boshqa qismga o‘tishda vazifa murakkablashib boradi. 1qism - bu yerda matritsaning tuzilishida o‘zaro aloqani aniqlash tamoyili qo‘lanilgan. Bu yerda asosiy vazifa rasmni yetishmayotgan qismini har bir jadval ostida berilgan parcha bilan to‘ldirish orqali tugallanadi. Tekshiriluvchidan vazifani bajarishda asosiy rasmning tuzilishini sinchiklab analiz qilish va asosiy rasm xususiyatini quyida berilgan parchalardan topish talab qilinadi. Shundan so‘ng tanlangan parchani jadvalning asosiy qismi bilan solishtiriladi va belgilab qo‘yiladi. 2qism - bu yerda juft shaklni o‘zaro analogiyasi (o‘xshashligi) qollanilgan. Tekshiriluvchining vazifasi har bir shaklda alohida qo‘llanilgan muvofiqlikning tamoyilini topish va shundan kelib chiqqan holda yetishmayotgan qismni tanlashdan iboratdir. Bu yerda asosiy namunada joylashgan shakl simmetriyasining o‘qini aniqlash shartdir, 3qism - bu yerda matritsa shaklida o‘sib boruvchi o‘zgaruvchanlik tamoyili qo‘lianilgan. Bir matritsaning chegarasidagi tasvir murakkablashib boradiki bu huddi uzluksiz rivojlanib borayotgandek tuyuladi. Shakllarning yangi elementlar bilan boyitilishi aniq tamoyil asosida bo‘lib aniqlash natijasida yetishmayotgan shaklni ajratib olish mumkin. 4qism - bu yerda matritsada qaytadan guruhlarga ajratish tamoyili qo‘llanilgan. Tekshiriluvchining asosiy vazifasi gorizontal va vertikal holatlardagi qaytadan guruhlashgan mavjud shakllarni topishi shart bo‘ladi. 5qism - bu yerda elementlarga qarab asosiy shaklni ajratish tamoyili qo‘lianilgan. Tekshiriluvchining vazifasi shakldagi analiz va sintez tamoyilini tushunib yetishmayotgan shaklni topishdir. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. O. Avlayev. Kognitiv psixologiya Publisher: “SARBON LLS” nashriyoti, 2025.-929 bet. 2. B.Jovliyev, M. Mavlyanov. Imkoniyati cheklangan bolalarga mashg‘ulot o‘tish xususiyatlari. “Ilm sarchashmalari” jurnali, 2024-yil 5/2-son, 76–79-bet. REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 90 3. Jamolova, L.A., Cho‘liyev, I.N., & Jovliyev, B.X. (2024). Me’yoridan ko‘p ovqatlanishning organizm antropometrik ko‘rsatkichlariga ta’siri.–220-betlar. 4. Jovliyev, B.X., & Quldoshev, J.L. Sportchilarning chiniqishini baholashda funksional sinamalardan foydalanish. Xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya to‘plami 2-qism 33-36-bet, 2022-yil 30iyun. 5. Rajobov O‘.M., Jovliyev, B.X. Imkoniyati cheklangan bolalarga mahalliy tendensiyalar asosida umumiy ta’lim berish xususiyatlari. QarshiDU BT xalqaro konferensiya, 2024-yil 26–27-aprel, 214–220-betlar. 6. "Cognitive Development" - Uta Frith. 7. "The Cambridge Handbook of Intelligence" - Robert J. Sternberg. 8. "Memory in Children" - Peter A. Ornstein, Michael J. Baker-Ward, Valerie A. Brainerd. 9. "Thinking, Fast and Slow" - Daniel Kahneman. 10. "The Developing Mind: How Relationships and the Brain Interact to Shape Who We Are" - Daniel J. Siegel.