QANDLI DIABET KASALLIGINING KELIB CHIQISHINING BIOKIMYOVIY ASOSLARI VA DAVOLASH PROFILAKTIKASI

RESEARCH AND EDUCATION ISSN: 2181-3191 VOLUME 4 | ISSUE 9 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 37 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17478022 QANDLI DIABET KASALLIGINING KELIB CHIQISHINING BIOKIMYOVIY ASOSLARI VA DAVOLASH PROFILAKTIKASI Dadajonova Sevara O‘ktamjon qizi Farg‘ona jamoat salomatligi tibbiyot instituti o‘qituvchisi dadajonovas[email protected] orcid: 0009-0002-3434-8868 Abdusalomova Guloyim Shuhratbek qizi Farg‘ona jamoat salomatligi tibbiyot instituti pediatriya yo‘nalishi talabasi Annotatsiya: Maqolada bugungi kunda keng tarqalgan qandli diabet kasalligining kelib chiqishining asosiy sabablari, ularning turlari, profilaktikasi va davolash usullari to‘g‘risidagi adabiyotlar tahlili orqali jamlangan ma’lumotlar keltirilgan. Shuningdek ushbu kasallikning yoshga bog‘liq holda hamda, turmush tarzi va ovqatlanish bilan bog‘liq holatda kelib chiqish omillari va ushbu kasallikning rivojlanish xavfini kamaytirish uchun muhim tavsiyalar ham yoritilgan. Kalit so‘zlar: qandli diabet, insulin gormoni, gormonlar, organizm, glyukoza, genetik omillar. Abstract: The article presents information summarized from a literature review on one of the most common diseases today — diabetes mellitus, including its main causes, types, preventive measures, and treatment methods. In addition, the factors contributing to the development of this disease depending on age, lifestyle, and nutrition are discussed, along with important recommendations for reducing the risk of its occurrence. Keywords: diabetes, insulin hormone, hormones, body, glucose, genetic factors. Аннотация: В статье приведены сведения, обобщённые на основе анализа литературы о наиболее распространённом в настоящее время заболевании — сахарном диабете, его основных причинах, видах, мерах профилактики и методах лечения. Кроме того, рассмотрены факторы возникновения данного заболевания в зависимости от возраста, образа жизни и питания, а также приведены важные рекомендации по снижению риска его развития. Ключевые слова: диабет, гормон инсулина, гормоны, организм, глюкоза, генетические факторы. RESEARCH AND EDUCATION ISSN: 2181-3191 VOLUME 4 | ISSUE 9 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 38 Qandli diabet kasalligi — bu inson organizmida qand darajasining me’yordan yuqori bo‘lishi bilan tavsiflanadigan surunkali va murakkab kasallikdir. Bu kasallik, ayniqsa, oxirgi o‘n yilliklarda juda ko‘p tarqalgan bo‘lib, butun dunyo bo‘yicha millionlab odamlarni o‘z ta’siri ostiga olgan. Qandli diabetning asosiy sababi - insulin gormonining yetishmasligi yoki uning organizm hujayralarida to‘g‘ri ishlamasligidir. Insulin — bu qondagi glyukozaning hujayralarga kirib, energiya manbai sifatida ishlatilishini ta’minlovchi muhim gormon. Agar insulin yetarli bo‘lmasa yoki uning ta’siri buzilsa, glyukoza hujayralarga kira olmaydi va qonda to‘planib qoladi, bu esa qandli diabet kasalligining rivojlanishiga olib keladi. Ushbu kasallik gendan-genga o‘tadigan kasalliklardan biri bo‘lib, oilada qandli diabet bilan kasallangan odamlar bo‘lsa, bu kasallikka chalinish xavfi sezilarli darajada oshadi. Genlar insulinning ishlab chiqarilishi yoki uning ta’sir mexanizmlarini o‘zgartirishi mumkin, bu esa qandli diabetning paydo bo‘lishiga olib keladi. Bundan tashqari, hayot tarzi ham qandli diabet rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi. Hozirgi zamon sharoitida ko‘pchilik odamlar kam harakat qiladigan hayot tarzini olib borishadi. Ular ko‘proq ofisda o‘tirishadi, sport bilan shug‘ullanishga vaqt ajratishmaydi, bu esa ortiqcha vazn yig‘ilishiga olib keladi. Ortiqcha vazn esa organizmning insulin sezgirligini kamaytiradi, ya’ni insulin o‘z vazifasini to‘liq bajara olmaydi. Natijada qand miqdori qon ichida ko‘tarilib ketadi. Shuningdek, noto‘g‘ri ovqatlanish ham qandli diabet xavfini oshiradi. Yog‘li, shakar va tez hazm bo‘ladigan uglevodlarga boy ovqatlar ko‘p iste’mol qilinsa, qonda glyukoza darajasi tez-tez ko‘tarilib turadi. Stress ham qandli diabetning kelib chiqishida muhim omil hisoblanadi. Uzoq davom etuvchi stress holatlari organizmda gormonal o‘zgarishlarga sabab bo‘lib, bu insulin ta’sirini zaiflashtirishi mumkin. Stress gormoni bo‘lgan kortizol qand miqdorini oshiradi va organizmning insulinga bo‘lgan sezgirligini pasaytiradi. Bu esa qandli diabet rivojlanishiga hissa qo‘shadi. Bundan tashqari, yomon odatlar — masalan, tamaki chekish, spirtli ichimliklarni ko‘p iste’mol qilish ham qandli diabet xavfini oshiradi. Bu odatlar organizmning umumiy sog‘lig‘iga salbiy ta’sir ko‘rsatadi va qandli diabetning asoratlarini kuchaytiradi.[1,4] Qandli diabet ikki asosiy turga bo‘linadi: birinchi tur qandli diabet va ikkinchi tur qandli diabet. Birinchi tur qandli diabet, asosan, bolalik yoki yoshlik davrida yuzaga keladi va bunda organizm insulin ishlab chiqarishni to‘xtatadi yoki juda kam miqdorda ishlab chiqaradi. Bu turdagi diabet autoimmun kasallik bo‘lib, immun tizimi insulin ishlab chiqaruvchi betta hujayralarini yo‘q qiladi. Ikkinchi tur qandli diabet esa kattalar orasida ko‘proq uchraydi va bunda organizm insulin ishlab chiqaradi, ammo hujayralar unga sezgir emas. Bu holat insulin qarshiligi deb ataladi. Ikkinchi tur diabet ko‘pincha ortiqcha vazn, noto‘g‘ri ovqatlanish va jismoniy faollik yetishmasligi bilan bog‘liq. Qandli diabetni davolashda bir necha usullar mavjud bo‘lib, ularning barchasi qondagi glyukoza miqdorini me’yorda ushlab turishga qaratilgan. Kasallikning asoratlarini RESEARCH AND EDUCATION ISSN: 2181-3191 VOLUME 4 | ISSUE 9 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 39 oldini olish va bemorning hayot sifatini yaxshilash uchun davolash rejasini shifokor bemorning yoshiga, kasallik turiga, umumiy sog‘lig‘iga va boshqa omillarga qarab belgilaydi. Davolashning birinchi bosqichi ko‘pincha hayot tarzini o‘zgartirishdan boshlanadi. Bu sog‘lom ovqatlanish, muntazam jismoniy mashqlar qilish va ortiqcha vazndan qutulishni o‘z ichiga oladi. [2,5] Sog‘lom ovqatlanish qonda glyukoza darajasini barqarorlashtirishga yordam beradi. Ratsionda sabzavotlar, mevalar, butun donli mahsulotlar va oqsilga boy ovqatlar ko‘proq bo‘lishi kerak. Shakar va yog‘li ovqatlarni kamaytirish muhimdir. Ovqatlanish rejasi shifokor yoki dietolog tomonidan individual tarzda tuziladi. Shuningdek, ovqatlanish vaqti va porsiyalariga ham e’tibor qaratish zarur. Kattaroq porsiyalar yoki noaniq ovqatlanish qondagi qand miqdorining keskin o‘zgarishiga sabab bo‘lishi mumkin. Jismoniy faollik insulin ta’sirini yaxshilaydi va qondagi qand miqdorini pasaytiradi. Har kuni kamida yarim soat yurish, suzish yoki boshqa jismoniy mashqlar bilan shug‘ullanish tavsiya etiladi. Bu nafaqat qandli diabetni nazorat qilishda, balki yurak-qon tomir kasalliklari xavfini kamaytirishda ham juda foydalidir. Jismoniy mashqlar organizmning insulin qarshiligini kamaytiradi va ortiqcha vaznni kamaytirishga yordam beradi. Shu bilan birga, jismoniy faollik ruhiy holatni yaxshilaydi va stressni kamaytiradi. [1,3,5] Dori-darmonlar ham qandli diabetni boshqarishda muhim ahamiyatga ega. Birinchi tur diabetda insulin in’eksiyalari shart bo‘ladi, chunki organizm o‘zining insulinini ishlab chiqara olmaydi. Insulin turli shakllarda bo‘lib, ularning har biri o‘ziga xos ta’sir vaqtiga ega. Bemorlar insulin in’ektsiyalarini muntazam ravishda va shifokor ko‘rsatmasiga muvofiq qilishlari kerak. Ikkinchi tur diabetda esa qand miqdorini pasaytiruvchi tabletkalar buyuriladi. Bu dorilar organizmning insulin ishlab chiqarishini oshirishi yoki uning ta’sirini yaxshilashi mumkin. Ba’zan ikkinchi tur diabetda ham insulin terapiyasi talab qilinishi mumkin. Shuningdek, qandli diabet bemorlari uchun muntazam tibbiy ko‘riklar va qon tahlillari muhimdir. Bu kasallikning asoratlarini, masalan, ko‘z, buyrak, yurak va nerv tizimlarining shikastlanishini oldini olishga yordam beradi. Kasallik nazorati va davolashni o‘z vaqtida boshlash uzoq muddatli sog‘liqni saqlashda katta ahamiyatga ega. Muntazam ko‘riklar orqali qand miqdori, qon bosimi, xolesterin darajasi va boshqa ko‘rsatkichlar nazorat qilinadi. [4,6] Qandli diabetni oldini olish uchun sog‘lom hayot tarzini qo‘llash zarur. Bu me’yorda ovqatlanish, muntazam jismoniy faollik, stressni boshqarish va yomon odatlardan voz kechishni o‘z ichiga oladi. Shuningdek, muntazam tibbiy ko‘riklar orqali qand miqdorini nazorat qilish ham muhimdir. Profilaktika choralarini qo‘llash orqali qandli diabetning rivojlanish xavfi sezilarli darajada kamayadi. [2,5,6] RESEARCH AND EDUCATION ISSN: 2181-3191 VOLUME 4 | ISSUE 9 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 40 Xulosa: Har bir inson o‘z sog‘lig‘iga jiddiy e’tibor qaratishi, sog‘lom turmush tarzini shakllantirishi va unga muntazam amal qilishi zarur. To‘g‘ri va me’yorida ovqatlanish, jismoniy faollikni oshirish, zararli odatlardan voz kechish hamda stressni boshqarish orqali organizmni sog‘lom holatda saqlash mumkin. Bu omillar qandli diabet kabi kasalliklarning oldini olishda muhim ahamiyat kasb etadi. Shuningdek, muntazam tibbiy ko‘riklardan o‘tib turish, qon shakar miqdorini nazorat qilish va shifokor tavsiyalariga amal qilish kasallik xavfini kamaytiradi. Sog‘lom hayot tarzini tanlash, insonning nafaqat jismoniy balki ruhiy holatini ham mustahkamlaydi, uzoq umr ko‘rish va sifatli hayot kechirishning eng asosiy garovidir. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Islomova D. (2022). "Qandli diabet: sabablari va profilaktikasi". Tibbiyot fanlari bo‘yicha maqola, Mymedic nashriyoti 2. Axmedov N., Tursunova M. (2024). "Qandli diabet kasalligini davolash usullari". Ilmiy maqola, Econferences nashriyoti. 3. Qodirov A., Karimova L. (2023). "Qandli diabetning kelib chiqish sabablari va zamonaviy davolash usullari". Tibbiyot ilmiy jurnali, O‘zbekiston Tibbiyot Akademiyasi nashriyoti. 4. Dadajonova S., Xolmurodova Z. (2025). "Qandli diabet kasalligining kelib chiqishi, belgilari va davolash profilaktikasi to‘g‘risida adabiyotlar tahlili". Ilmiy maqola, Inlibrary nashriyoti. 5. Rasulov B., Mirzaeva G. (2021). "Qandli diabet kasalligining endokrinologik jihatlari". O‘zbekiston tibbiyot jurnali, O‘zbekiston Sog‘liqni Saqlash Vazirligi nashriyoti. 6. Dadajonova, S. ., & Qayumova , Z. (2025). QANDLI DIABET KASALLIGINING KELIB CHIQISHI, BELGILARI VA DAVOLASH PROFILAKTIKASI TO‘G‘RISIDA ADABIYOTLAR TAHLILI. Modern Science and Research, 4(5), 650–653. Retrieved from https://inlibrary.uz/index.php/scienceresearch/article/view/97143