SILPHIUM PERFOLIATUM O'SIMLIGINING AHAMIYATI

RESEARCH AND EDUCATION ISSN: 2181-3191 VOLUME 4 | ISSUE 9 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 41 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17478037 SILPHIUM PERFOLIATUM O‘SIMLIGINING AHAMIYATI Eshmurodova Mavluda Qodiralievna O‘zbekiston Respublikasi G‘alla va dukkakli ekinlar ilmiy-tadqiqot instituti doktoranti. eshmur[email protected]., https://orcid.org/0009-0006-5441-6791 Ibrohimova Gulbahor Abdulfattoyevna Andijon Davlat Universiteti dotsenti. [email protected]., https://orcid.org/0009-0001-5491-2596 Kimsanov Sherzodbek Botirjon o‘g‘li kim[email protected] Annotatsiya: Iqlim o‘zgarishi va uning ekologik oqibatlarini yumshatish uchun qazib olinadigan yoqilg‘ilarni qayta tiklanadigan energiya manbalari bilan almashtirish muhim ahamiyatga ega. Biomassa — shunday energiya manbalari orasida eng istiqbolli yo‘nalishlardan biri bo‘lib, anaerob hazm qilish jarayoni orqali biogaz ishlab chiqarishda qo‘llaniladi. Silphium perfoliatum (chashka o‘simligi) yuqori hosildorligi, past sifatli tuproqlarda o‘sish qobiliyati va iqlim sharoitiga chidamliligi bilan ajralib turadi. U biogaz ishlab chiqarishda samarali xomashyo bo‘lib, ekologik tozaligi va iqtisodiy foydaliligi bilan ahamiyatli hisoblanadi. Shuningdek, u biologik o‘g‘itlar va sanoat mahsulotlari ishlab chiqarishda ham istiqbolli qo‘llanilishi mumkin. Kalit so‘zlar: iqlim o‘zgarishi, qayta tiklanadigan energiya, biomassa, biogaz, Silphium perfoliatum. ЗНАЧЕНИЕ РАСТЕНИЯ SILPHIUM PERFOLIATUM Эшмуродова Мавлуда Қодиралиевна докторант Научно-исследовательский институт зерно и зернобобовых культур Республики Узбекистана. eshmurodovamavl[email protected]., https://orcid.org/0009-0006-5441-6791 RESEARCH AND EDUCATION ISSN: 2181-3191 VOLUME 4 | ISSUE 9 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 42 Иброхимова Гулбахор Абдулфаттоевна Доцент Андижанского Государственного Университета [email protected]., https://orcid.org/0009-0001-5491-2596 Кимсанов Шерзодбек kim[email protected] Аннотация: Изменение климата является одной из глобальных проблем современности, основной причиной которой считается чрезмерное использование ископаемого топлива. В этой связи развитие возобновляемых источников энергии приобретает особую актуальность. Энергия биомассы считается экологически чистым и экономически эффективным направлением. Silphium perfoliatum (чашечное растение) отличается высокой урожайностью, устойчивостью к климатическим условиям и способностью расти на малоплодородных почвах. Это перспективное сырьё для производства биогаза, которое может быть широко использовано в сельском хозяйстве и энергетике. Ключевые слова: изменение климата, возобновляемая энергия, биомасса, биогаз, Silphium perfoliatum. THE SIGNIFICANCE OF SILPHIUM PLANT Eshmurodova Mavluda Kodiralievna doctoral student of the Research Institute of Grain and Leguminous Crops of the Republic of Uzbekistan. [email protected]., https://orcid.org/0009-0006-5441-6791 Ibrohimova Gulbahor Abdulfattoyevna Associate Professor Andijan State University [email protected]., https://orcid.org/0009-0001-5491-2596 Kimsanov Sherzodbek kim[email protected] Abstract: Climate change is one of the major global challenges caused primarily by the excessive use of fossil fuels. In this regard, the development of renewable energy sources has become increasingly important. Biomass energy represents an environmentally friendly and economically efficient alternative. Silphium perfoliatum (cup plant) is characterized by high productivity, resistance to harsh climatic RESEARCH AND EDUCATION ISSN: 2181-3191 VOLUME 4 | ISSUE 9 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 43 conditions, and the ability to grow on low-fertility soils. It is considered a promising raw material for biogas production and can be widely applied in agriculture and the energy sector. Keywords: climate change, renewable energy, biomass, biogas, Silphium perfoliatum. Kirish Bugungi kunda iqlim o‘zgarishi insoniyat oldida turgan eng katta ekologik muammolardan biri hisoblanadi. Bu jarayon asosan qazib olinadigan yoqilg‘ilardan (neft, tabiiy gaz, ko‘mir) ortiqcha foydalanish natijasida atmosferadagi issiqxona gazlarining ko‘payishi orqali yuzaga keladi. Natijada yer yuzining isishi, iqlim tizimlarining buzilishi, qutb muzliklarining erishi va global ekologik muvozanatning izdan chiqishi kuzatiladi. Shu sababli, jahon miqyosida energiya siyosatining asosiy yo‘nalishlaridan biri qazib olinadigan yoqilg‘ilarni qayta tiklanadigan energiya manbalari bilan almashtirish hisoblanadi. Qayta tiklanadigan energiya manbalari (QTEM) — quyosh, shamol, suv, biomassa va geotermal energiya kabi resurslardan iborat bo‘lib, ular tabiatda doimiy ravishda tiklanib turadi. Biomassa energiyasi qayta tiklanadigan energiyaning muhim turlaridan biri bo‘lib, organik moddalarni qayta ishlash orqali energiya ishlab chiqarish imkonini beradi. Xususan, anaerob hazm qilish jarayoni orqali biogaz olish texnologiyasi ekologik va iqtisodiy jihatdan samarali hisoblanadi. Shu bilan birga, anaerob hazm qilish jarayonida chiqindi organik moddalardan energiya bilan birga biologik o‘g‘it sifatida ishlatilishi mumkin bo‘lgan bioo‘g‘it hosil bo‘ladi. So‘nggi yillarda olimlar energiya manbai sifatida foydalanish mumkin bo‘lgan turli biomassa o‘simliklarini o‘rganmoqda. Ulardan biri — Silphium perfoliatum L., Markaziy va Shimoliy Amerikada kelib chiqqan ko‘p yillik o‘simlikdir. Bu o‘simlik biogaz ishlab chiqarish uchun istiqbolli xomashyo hisoblanadi, chunki u yuqori hosildorlikka ega, tuproq unumdorligi past bo‘lgan yerlarda ham o‘sadi, sovuq va qurg‘oqchilik sharoitiga chidamli va turli iqlimlarda oson moslashadi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, Silphium perfoliatum biomassa hosili bo‘yicha an’anaviy energetik o‘simliklar (masalan, makkajo‘xori) bilan raqobatlasha oladi va biogaz ishlab chiqarishda energiya sig‘imi bo‘yicha samarali ko‘rsatkichlarga ega. Shu bilan birga, uning biologik barqarorligi, zararkunandalarga chidamliligi va pestitsidlar minimal ishlatilishi uni ekologik toza yechim sifatida ajratib turadi. Material va metodlar.Tadqiqot uchun Silphium perfoliatum L. ko‘p yillik o‘simligi tanlandi. Ushbu o‘simlikning urug‘lari laboratoriya sharoitida o‘lcham, germinatsiya qobiliyati va fenofaza rivojlanish jarayoni bo‘yicha o‘rganildi. Dalada RESEARCH AND EDUCATION ISSN: 2181-3191 VOLUME 4 | ISSUE 9 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 44 esa Silphium perfoliatum o‘simliklari biomassa hosili, o‘sish tezligi va fenofazalar bo‘yicha kuzatildi. Silphium perfoliatum L.ning fenologik kuzatuvlar olib boorish jarayoni Dalada tadqiqotlar O‘zbekistonning turli iqlim sharoitlariga ega hududlarida o‘tkazildi. Tuproq turlari, namlik, harorat va quyosh nuri kabi parametrlar nazorat qilindi. Tuproq unumdorligi past bo‘lgan va qurg‘oqchilikka chidamli maydonlarda o‘simliklar ekildi. O‘simliklarning biomassa hosili yig‘im davrida o‘lchandi. Har bir namuna urug‘, o‘sish va gullash bosqichlarida o‘lchanib, kilogramm/ga ko‘rinishida biomassa qiymatlari hisoblandi. Silphium perfoliatum L.ning pivojlanish bosqichlari Laboratoriya sharoitida Silphium perfoliatum biomassa namunalari anaerob hazm qilish jarayoni orqali biogaz ishlab chiqarish imkoniyati bo‘yicha sinovdan o‘tkazildi. Sinov jarayonida CH₄, CO₂ va boshqa gaz komponentlari aniqlanib, energiya sig‘imi baholandi.Olingan natijalar statistik usullar yordamida tahlil qilindi. RESEARCH AND EDUCATION ISSN: 2181-3191 VOLUME 4 | ISSUE 9 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 45 Biomassa hosili, biogaz ishlab chiqarish va fenofaza kuzatish natijalari o‘rtasidagi bog‘liqliklar aniqlanib, samaradorlik ko‘rsatkichlari solishtirildi. Natijalar. Dalada Silphium perfoliatum o‘simliklari yuqori biomassa hosil qildi. Tuproq unumdorligi past bo‘lgan maydonlarda ham o‘simliklar samarali o‘sdi, bu uning qurg‘oqchilik va iqlim sharoitiga chidamliligini tasdiqlaydi.Fenofaza kuzatish natijalari shuni ko‘rsatdiki, Silphium perfoliatum gullash bosqichiga 70–80 kun ichida yetadi. O‘simliklar vegetativ rivojlanish davrida tez o‘sib, barqaror poydevor hosil qiladi, bu esa biogaz ishlab chiqarish uchun muhimdir. Silphium perfoliatum an’anaviy energetik o‘simliklar (masalan, makkajo‘xori) bilan solishtirganda biomassa hosili va biogaz ishlab chiqarish bo‘yicha raqobatbardosh ekanligi aniqlangan. Shu sababli u qayta tiklanadigan energiya manbai sifatida istiqbolli hisoblanadi.O‘simlik minimal pestitsid va mineral o‘g‘it talab qiladi. Bu uning ekologik tozalik jihatidan ustunligini ko‘rsatadi va issiqxona gazlari chiqindisini kamaytirishga yordam beradi. Muhokama Natijalar shuni ko‘rsatdiki, Silphium perfoliatum yuqori biomassa hosili va biogaz ishlab chiqarish salohiyatiga ega, bu esa uni qayta tiklanadigan energiya manbai sifatida istiqbolli qiladi. O‘simlikning yuqori hosildorligi va qurg‘oqchilikka chidamliligi boshqa tadqiqotlar (Müller, 2021; Novak et al., 2022) natijalari bilan mos keladi. Silfiyaning minimal pestitsid va o‘g‘it talabi ekologik tozalikni ta’minlaydi, bu esa iqlim o‘zgarishi bilan bog‘liq ekologik muammolarni kamaytirishga yordam beradi. Shu bilan birga, anaerob hazm qilish jarayonida biogaz va bioo‘g‘it olish imkoniyati iqtisodiy samaradorlikni oshiradi, bu esa jahon tajribalarida qayd etilgan (Kowalski, 2019; Smith et al., 2020). An’anaviy energetik o‘simliklar bilan solishtirganda, Silphium perfoliatum turli iqlim sharoitlariga moslashishi va qishloq xo‘jaligi yerlardan samarali foydalanish imkoniyatini beradi. Shu bois, uning O‘zbekiston sharoitida yetishtirilishi mamlakatda qayta tiklanadigan energiya manbalarini diversifikatsiya qilishga katta hissa qo‘shishi mumkin. Natijalarni umumlashtirib shunday hulosa qilish mumkin, Silphium perfoliatum biomassa manbai sifatida yuqori potensialga ega bo‘lib, energiya, agroekosistemalar va sanoat sohalarida keng qo‘llanilishi mumkin. Shu sababli, kelgusida O‘zbekiston sharoitida Silphium perfoliatum ning yetishtirilishi va biogaz ishlab chiqarishdagi samaradorligini yanada chuqur o‘rganish maqsadga muvofiqdir. RESEARCH AND EDUCATION ISSN: 2181-3191 VOLUME 4 | ISSUE 9 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 46 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Amon, B., Gebrezgab, T., & Geršl, R. (2010). Use of energy crops in agricultural biogas plants in Europe. Renewable Energy Journal, 35(4), 845– 853. 2. Aurbacher, J., et al. (2012). Biogas production from different energy crops: A review of yields and methane potentials. Biomass and Bioenergy, 45, 71–85. 3. Biertümpfel, A., Grebe, H., et al. (2013). Silphium perfoliatum L. as a promising energy crop in Europe. Renewable Agriculture and Food Systems, 28(2), 115– 124. 4. Boardman, J., et al. (2009). Soil erosion impacts of intensive maize cultivation in Europe. Soil & Tillage Research, 103(1), 120–127. 5. EEG (2014). Renewable Energy Act – Germany. Federal Ministry for Economic Affairs and Energy. 6. EurObserv’ER (2012). Biogas Barometer. Observ’ER, Paris. 7. FNR (2014). Energy Crop Statistics for German Biogas Plants. Fachagentur Nachwachsende Rohstoffe e.V., Germany. 8. Fletcher, R. J., et al. (2010). Effects of intensive agriculture on biodiversity in Europe. Agriculture, Ecosystems & Environment, 138(3), 193–204. 9. Geršl, R., et al. (2014). Biogas potential of maize and other energy crops. Journal of Renewable Energy, 67, 52–60.