FRAZEOLOGIYALIQ VARIANTLILIQTIŃ LINGVISTIKALIQ QÁSIYETLERI

Oktabr, 2025-Yil 349 FRAZEOLOGIYALIQ VARIANTLILIQTIŃ LINGVISTIKALIQ QÁSIYETLERI Xudainazarova Guldana Qaraqalpaq tili muǵallimi. https://doi.org/10.5281/zenodo.17478661 Annotaciya. Bul maqalada frazelogiylıq variantlılıqtıń qaraqalpaq til biliminde úyreniliwi haqqında sóz etilgen. Gilt sózler: Frazeologizmler, frazeologiyalıq variantlılıq, frazelogiyalıq birlik, forma, máni, variantlasıw qubılısı LINGUISTIC FEATURES OF PHRASEOLOGICAL VARIABILITY IN THE KARAKALPAK LANGUAGE Abstract. This article discusses the study of phraseological variability in Karakalpak linguistics. Keywords: phraseological expressions, phraseological units, phraseological variants, form, meaning. ЛИНГВИСТИЧЕСКИЕ ОСОБЕННОСТИ ФРАЗЕОЛОГИЧЕСКОЙ ВАРИАНТНОСТИ В КАРАКАЛПАКСКОМ ЯЗЫКЕ Аннотация. В данной статье рассматривается изучение фразеологической вариантности в каракалпакском языкознании. Ключевые слова: фразеологические выражения, фразеологические единицы, фразеологические варианты, форма, значение. Frazeologiyalıq birliklerdiń formalıq hám mánislik ózgerislerin úyreniw filologiyanıń zárúrli wazıypalarınan biri bolıp tabıladı. Frazeologiyalıq variantlılıq hádiysesi tilimizde tolıq dárejede úyrenilmedi. Onıń túrleri, jasalıw jolları, sebepleri tolıq ashıp berilmegen. Qaraqalpaq tiliniń frazeologiyasınıń materiallarına názer salǵanımızda olardıń mánilik jaǵınan da, dúzilislik jaǵınan da túrleriniń júdá kóp ekenligi kórinedi. Frazeologiyalıq sóz dizbeklerin tek semantikalıq aspektte qarastırıw olardıń tábiyatın tolıq ashıwda jetkiliksiz. Sonıń menen birge, frazeologiyalıq variantlılıq tárepin de úyreniw bahalı. Bul másele qaraqalpaq til biliminde arnawlı túrde izertlenbegen. Variantlasıw qubılısı barlıq tillerge tán qubılıs. Bul qubılıs, ásirese frazeologiyalıq sóz dizbeklerinde kóbirek ushırasadı. Sebebi, frazeologiyalıq sóz dizbekleri birden payda bolmaǵan. Olar neshe ásirlerden beri biziń kúnimizge ıqshamlanǵan, belgili bir qálipke túsken til birlikleri sıpatında jetip kelgen. Frazeologiyalıq variantlardı izertlew ilimiy kóz qarastan úlken áhmiyetke iye bolıwı menen qatar onıń tildegi basqa da turaqlı sóz dizbeklerinen ayırmashılıǵın hám stillik jaqtan hár qıylılıǵın ashıp beriwde keń múmkinshilik beredi. Túrkiy tillerindegi frazeologiyalıq variantlar boyınsha bir qansha jumıslar islendi. Máselen, ózbek tilinde Sh.U. Raxmatullaevtıń, qazaq tilinde İ. Keńesbaevtıń, ázerbayjan tilinde T. A. Bayramovtıń, bashqurt tilinde Z. Uraksinniń miynetlerinde 1 , sonday-aq qaraqalpaq tilindegi frazeologiyalıq variantlar hám olardıń túrleri S.T. Nawrızbaeva, J. Eshbaev, G. 1 Рахматуллаев Ш. У. Узбек фразеологиясининг баъзи масалалари. – Тошкент: Фан, 1966; И. Кеңесбаев Қазақ тилиниң фразеологиялық сөздиги, Алматы, 1977; Байрамов Г.А. Основы фразеологии азербайджанского языка: Автореф.дисс, …док.филол наук,- Баку, 1970; З.Г. Ураксин. Фразеология башкирского языка.- Москва: Наука, 1975. Oktabr, 2025-Yil 350 Aynazarova, A. Pirniyazova, B. Yusupova, G. Allambergenova, J. Tańirbergenovlardıń miynetlerinde sóz etilgen 2 Qaraqalpaq tilindegi frazeologiyalıq variantlardı birneshe túrlerge ajratıp úyreniwimizge boladı: Fonetikalıq variantlılıq: … túsinde kórgen qızǵa kóńli ketti («Qara atlı bala» ertegi). Endi bul ǵaybana «sulıw»ǵa úshewiniń de kewli ketip, ańsarı awıp aldı menen aǵash ustası sóz baslap…(M.Nızanov). Leksikalıq variantlılıq: sinonim sózlerdiń qollanılıwı ( jan kúyer, jan ashır. júz kórisiw, diydar kórisiw, awızǵa iliniw, awızǵa alınıw, jılan jalaǵanday, iyt jalaǵanday). Morfologiyalıq variantlılıq ( awır minezli – awır minez, jeńil minezli – jeńil minez, jeńil tábiyatlı – jeńil tábiyat, aspan menen jerdey-aspan menen jer shelli, ózi qayttıǵa (jew, ishiw) - ózi qayttıdan (jew, ishiw) júzi jerge qaradı , júzin jerge qarattı" t.b Sintaksislik variantlılıq frazeologizm komponentleriniń orın tártibin ózgertiw menen, frazeologizmniń sintaksislik dúzilisiniń ózgerisi tiykarında payda boladı. Mısalı: awzı ashıq-ashıq awız, bawırı tas-tas bawır, mańlayı qara-qara mańlay, keń peyil – peyli keń, minezi awır – awır minez t.b. Muǵdarlıq variantlılıq: Strukturalıq bólimlerdiń qısqarıwı yamasa keńeyiwi (kúlin aspanǵa suwırıw – kúlin suwırıw, dáryadan bir tamshı - dáryadan tamshı, jol-joba kórsetiw – jol kórsetiw, oylap-oylap oyına jete almaw – oyına jete almaw,esinen tanıw – es-aqılınan tanıw, jan dew – janjan dew, tórt awız sóz – úshtórt awız sóz, jol-jorıq kórsetiw - jol kórsetiw, áwere bolıw - áweresarsań bolıw, kóz taslaw - kóz qırın taslaw t.b.) Frazeologiyalıq variantlarǵa názer awdarıw arqalı bul gibi til birlikleri tilimizde qalay payda bolǵan?, ne ushın payda bolǵan? Degen sorawlar payda bolıwı anıq. Negizinde til faktlerine qaraytuǵın bolsaq tilimizde frazelogizmler heshqanday ózgerissiz qollanılıwı tiyis. Biraq, bul normaǵa barlıq waqtta da boysınılmazlıǵı kózge taslanadı. Frazeologiyalıq variantlardıń kelip shıǵıwı tiykarǵı sebepleri tildiń tariyxıy rawajlanıwı , dialektlik sózler tásir, túrli sociallıq faktorlar, psixologiyalıq faktorlar, tillerdiń bir-birine bolǵan tásiri nátiyjesinen bolıwı múmkin. Frazeologiyalıq variantlar tilimizde keń qollanılıwı tilimizdiń sóz baylıǵın keńeytiwge bir sózdi qayta-qayta tákrarlay bermewge, tildiń názikligin, jeke stillik ózgesheliklerdi ashıp beriwge, sózlerdiń emocionallıq tásirin asıwıǵa járdem beredi. Juwmaqlap aytqanda, qaraqalpaq tilinde frazeologiyalıq variantlılıq ele tolıq izertleniwi kerek. Frazeologizmlerde bolatuǵın variantlasıw qubılısı tilimizde jaqın dúzilistegi frazeologizmlerdiń payda bolıwına óz tásirin tiygizedi. 2 Наурызбаева С.Т. Фразеологические единицы в каракалпакско-русском словаре. Тошкент: «ФАН», 1972 ; Ешбаеи Ж. Қарақалпақ тилиниң қысқаша фразеологиялық сөзлиги: - Нөкис, 1985., Б. 26-30; Aynazarova G. Qaraqalpaq tilinde teńles eki komponentli frazeologizmler. Nókis, “Qaraqalpaqstan”, 2020; Пирниязова А. К. Қарақалпақ тили фразеологиялық системасыҳәм оның стилистикалық имканиятлары. -Нөкис, 2020. Б. 39-40; Yusupova B. Qaraqalpaq tiliniń frazeologiyası.- Toshkent: Tafakkur, 2014; Алламбергенова Г. А. И. Юсупов асарларида фразеологизмларнинг услубий қулланиши. Филология фанлари буйича фалсафа доктори (PhD) диссертация автореферати. Нукус. 2019; Таңирбергенов Ж. Қарақалпақ тилиндеги фейил фразеологизмлер. Монография.-Нөкис; «Илимпаз»баспасы, 2021-жыл. Oktabr, 2025-Yil 351 Frazeologiyalıq variantlılıqtı úyreniw arqalı tildiń ózinshelik ózgesheliklerin anıqlawımız, tariyxıy rawajlanıwın, jeke stillik ózgesheligin, sózlik quramdaǵı sózlerdiń qollanılıw órisin tereńlew izertlewge járdem aladı. Paydalanılǵan ádebiyatlar dizimi: 1. Айназарова Г. Қарақалпақ тилинде теңлес еки компонентли фразеологизмлер. Нөкис, 2005. 2. Алламбергенова Г. И. Юсупов асарларида фразеологизмларнинг услубий қулланиши. Филол.ф.буйича фалсафа доктори. (PhD). дисс. автореферати. – Нукус, 2019. 3. Байрамов Г.А. Основы фразеологии азербайджанского языка: Автореф.дисс, …док.филол наук,- Баку, 1970 4. Ешбаев Ж. Қарақалпақ тилиниң қысқаша фразеологиялық сөзлиги. Нөкис, 1985. 5. Кеңесбаев С.К. Қазақ тилиниң фразеологиялық сөздiгi. Алматы, 1977. 6. Наурызбаева С.Т. Фразеологические единицы в каракалпакско-русском словаре. Ташкент, 1972. 7. Пирниязова А. Қарақалпақ тили фразеологиясы системасы ҳәм оның стилистикалық имканиятлары. (Монография). - Нөкис: «Qaraqalpaqstan» баспасы, 2020. 8. Рахматуллаев Ш.У. Некотрые вопросы узбекской фразеологии. АДД. Ташкент, 1966; 9. Танирбергенов Ж. Қорақалпоқ тилида феъл фразеологизмнинг лингвистик таҳлили Филол.ф.буйича фалсафа доктори. (PhD). дисс. автореферати. – Нукус, 2020.