"XAMSA"DA INSON KAMOLOTI G'OYASINING FALSAFIY TALQINI

INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 7 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | October, 2025 14 DOI: https://10.5281/zenodo.17482564 “XAMSA”DA INSON KAMOLOTI G ‘ OYASINING FALSAFIY TALQINI Mahammadiyeva Muxlisa Soxibjon qizi Sharof Rashidov nomidagi Samarqand davlat universiteti magistranti E-mail: [email protected] ANNOTATSIYA Mazkur maqolada Alisher Navoiy “Xamsa” dostonlarida inson kamoloti g‘oyasining falsafiy, ma’naviy va estetik talqini tahlil qilindi. Tadqiqotda inson kamolotining nazariy asoslari, ma’rifiy ildizlari, tasavvufiy g‘oyalari va ularning badiiy ifodasi o ‘ rganildi. “ Hayrat ul-abror”, “Farhod va Shirin”, “Layli va Majnun”, “Sab ’ ai Sayyor” hamda “Saddi Iskandariy” dostonlarida kamolotga eltuvchi yo ‘ l — sabr, sadoqat, muhabbat, adolat va aql timsollari orqali yoritildi. Maqolada shoirning kamol inson haqidagi qarashlari, uning poetik til vositasida falsafiy mazmunga aylanish jarayoni tahlil qilindi. Tadqiqot natijalari Navoiy ijodida inson kamoloti g‘oyasining ma ’ naviy-falsafiy mohiyatini yangi lingvopoetik nuqtai nazardan ochib beradi. Kalit so ‘ zlar: Alisher Navoiy, Xamsa, inson kamoloti, falsafiy tafakkur, ma’naviy poklanish, poetik ifoda, tasavvuf, ma’rifat. THE PHILOSOPHICAL INTERPRETATION OF THE IDEA OF HUMAN PERFECTION IN ALISHER NAVOI ’ S “ KHAMSA” ABSTRACT This article analyzes the philosophical, spiritual, and aesthetic interpretation of the idea of human perfection in Alisher Navoi ’ s Khamsa. The research examines the theoretical foundations, Sufi principles, and moral aspects of human maturity as reflected through the poetic language of Navoi. Each epic — Hayrat ul-abror, Farhod and Shirin, Layli and Majnun, Sab ’ ai Sayyor, and Saddi Iskandariy — embodies a distinct path toward perfection symbolized by patience, faithfulness, love, justice, and intellect. The study reveals how Navoi transforms ethical and philosophical ideals into poetic form, turning human perfection into a central axis of his worldview. The results contribute to understanding the concept of “kamol insan” (perfect human) in Uzbek philosophical and literary thought within a linguopoetic framework. Keywords: Alisher Navoi, Khamsa, human perfection, philosophical thought, spiritual purification, poetic expression, Sufism, enlightenment. INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 7 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | October, 2025 15 KIRISH (INTRODUCTION) Alisher Navoiy ijodi o‘zbek adabiyoti va Sharq ma ’ naviy tafakkurining eng yuksak cho ‘ qqilaridan biridir. Uning “ Xamsa” dostonlar turkumi nafaqat badiiy go ‘ zallik, balki inson kamoloti, axloqiy yetuklik va ruhiy poklanish g ‘ oyalarining badiiy-falsafiy ifodasi sifatida ham yuksak ilmiy ahamiyatga ega. “ Xamsa” insonni kamolot sari yo‘naltiruvchi ma’naviy dastur, axloqiy-ma’rifiy konsepsiya sifatida yaratilgan bo ‘ lib, u o‘zida shoirning dunyo, inson va haqiqat haqidagi chuqur tafakkurini mujassamlashtiradi. Inson kamoloti g ‘ oyasi Navoiy tafakkurida markaziy o‘rin tutadi. Shoir nazarida, insonning oliy maqsadi — bu jismoniy mavjudlikdan ma ’ naviy kamolot sari yuksalish, ruhiy tozalanish va haqiqatni idrok etishdir. Navoiy kamolot yo‘lini uch bosqichda tasvirlaydi: ma’rifat, muhabbat va amal. Ma’rifat — ilm va idrok orqali haqiqatni tanish, muhabbat — qalbni poklash, amal esa insoniy fazilatlarni hayotda mujassamlashtirish demakdir. “Hayrat ul-abror” dostonida inson kamoloti g ‘ oyasi ijtimoiy-axloqiy mezonlar orqali ochiladi. Bu asarda adolat, saxovat, sadoqat, ilm va hikmat kamolotning mezoni sifatida ko‘rsatiladi. Shoirning fikricha, chin insonlik — bu faqat bilim emas, balki amal bilan to ‘ ldirilgan axloqiy komillikdir. “Farhod va Shirin” dostonida kamolot g‘oyasi mehnat, sadoqat va muhabbat timsolida gavdalanadi. Farhodning sadoqati, uning to ‘ siqlarga qaramay ezgulikka intilishi inson ruhining komillikka yo ‘ lini ifodalaydi. “Layli va Majnun”da esa insonning ruhiy kamoloti sevgi orqali sinovdan o ‘ tadi. Sevgi bu yerda shunchaki hissiy kechinma emas, balki ilohiy haqiqatga eltuvchi yo ‘ ldir. “Sab ’ ai Sayyor” dostonida kamolot tajriba, tafakkur va o‘zini anglash orqali yoritiladi. Yettita sayyora timsolida inson hayotining yetti bosqichi, ya’ni tug ‘ ilish, yoshlik, aql, sabr, donolik, sinov va haqiqatga yetishish ramzlari mujassam. “Saddi Iskandariy”da esa kamolot g ‘ oyasi adolat, davlat boshqaruvi va ilmning qudrati orqali ifoda etiladi. Iskandar — aql va donolik bilan adolatni uyg‘unlashtirgan kamol inson timsolidir. Navoiy falsafasida inson kamoloti g‘oyasi tasavvufiy tafakkur bilan chambarchas bog ‘ liq. Shoir insonni “muhabbatning farzandi”, “ilmning nuri” deb ataydi. Unga ko‘ra, inson — yaratuvchi qudratni anglash orqali o‘zini kashf etuvchi mavjudotdir. Shu bois, kamolot jarayoni — bu ruhiy tozalash, nafsni jilovlash va qalbni ilohiy nurga yo ‘ naltirish jarayonidir. Maqolada inson kamoloti g ‘ oyasining Navoiy “Xamsa”sida ifoda etilish jarayoni lingvopoetik tahlil, falsafiy-semantik yondashuv va tasavvufiy konsepsiyalar asosida o‘rganiladi. Tadqiqotning maqsadi — shoir poetikasida inson kamolotining INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 7 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | October, 2025 16 badiiy-falsafiy mohiyatini ochish, uni Sharq tafakkurining ma ’ naviy manbalari bilan qiyoslab tahlil qilishdan iborat. Shunday qilib, mazkur tadqiqot Alisher Navoiy “Xamsa”sida inson kamoloti g‘oyasining qanday falsafiy qatlamlarda namoyon bo‘lishini, bu g‘oyaning badiiy ifoda tizimiga qanday singdirilganini aniqlashga qaratilgan bo ‘ lib, u nafaqat adabiy, balki falsafiy va ma’naviy jihatdan ham dolzarb ahamiyat kasb etadi. ADABIYOTLAR SHARHI (LITERATURE REVIEW) 1. Mavzuning nazariy konteksti: kamolot tushunchasining tarixiy qatlamlari Sharq tafakkurida kamolot (kamol, kamol-insan) tushunchasi qadimdan falsafa, tasavvuf va axloqiy ta ’ limotning markazida turadi. Forobiy “Fozil shahar ahlining qarashlari”da insonga axloqiy-irodiy yetuklik orqali jamiy paradigmasini (“fozil ijtimoiy tuzum”) barpo etish vazifasini yuklaydi. Ibn Sino fazilatlarni ruhiysog ‘ lomlik, aqlning amaliy va nazariy kamolga erishi bilan uyg ‘ un tushuntiradi. Miskavayh (“Tahzib al-axloq”) va Nasriddin Tusi (“Akhloqi Nosiriy”) esa kamolotni odob, adolat va tadbir (self-governance) tizimida konseptuallashtiradi. Bu manbalar “kamolot”ni shaxsiy-ruhiy yetuklik (axloq) bilan ijtimoiy mas’uliyat (adolat) o‘rtasidagi dinamik muvozanat sifatida ko‘rsatadi. 2. Tasavvufiy konsepsiyalar: ma’rifat–muhabbat–amal sintezi G‘azzoliy (“Ihyo ’ulumiddin”) kamolotni qalb sayohati, nafsni poklash va niyat sofligi bilan sharhlaydi; ilm–amal birligi kamolning sharti. Jomiy va Attor (xususan, “Mantiq ut-tayr”)da kamolot “sayr-u suluk”, muhabbat va ma ’ rifatbosqichlari orqali ifodalanadi; Ibn al-Arabiy kontseptsiyasida “ insan-i komil” ilohiy ismlarning mazharidir — bu ramziy-falsafiy g ‘ oya Navoiyning poetik semantikasida timsollar orqali jonlanadi. Naqshbandiya maktabi (xususan, Bahouddin Naqshband hikmatlari) kamolotni “dil ba yoru, dast ba kor” tamoyili bilan amaliy hayotga bog ‘ laydi: ichki hushyorlik va tashqi mehnat uyg‘unligi. 3. Eron–turkiy epik maktab: Nizomiy va Jomiydan Navoiyning ijodiy “javobi” Nizomiy Ganjaviyning “Panj ganj”i (Xamsa) — Sharq epik poetikasida kamolot dramaturgiyasining poydevori: qahramonlar ishq, aql, adolat va tajribadan o‘tib “yetilish”adi. Abdurahmon Jomiy ham ishqiy-masnavi an’analarida ruhiy yuksalishni ta ’ kidlaydi. Navoiy shu “ ustozlar an’anasi”ni turkiy til, o‘z davri axloqiyijtimoiy muammolari, tasavvufiy semantika bilan kengaytiradi: “Hayrat ul-abror”da axloqiy-ijtimoiy kamolot me’yorlarini normativ-didaktik shaklda tizimlaydi; “Farhod va Shirin”da mehnat—muhabbat—sadoqat triadasini amaliy kamolot mexanizmi sifatida ko‘rsatadi; “ Layli va Majnun”da muhabbatni emas, insonni komillashtiruvchi ilohiy tajriba sifatida talqin etadi; “Sab’ai Sayyor”da tajriba va tafakkur bilan INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 7 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | October, 2025 17 yetilishning ko‘p bosqichli modeli beriladi; “Saddi Iskandariy” esa adolat va donishmandlikni davlatparvarlik kamoloti bilan uyg‘unlashtiradi. 4. G ‘ arbiy falsafiy parallel: eudaimoniya, fazilat etikasi va ma’naviy yetuklik Aristotel eudaimoniya (baxt–ravnaq)ni fazilat amaliyoti bilan bog‘lab, kamolotni odatlar orqali shakllanadigan axloqiy me ’ yor deb tushuntiradi; bu Navoiydagi “amal” va “adolat” kategoriyalari bilan ma’no jihatdan tutashadi. Akvinskiy(Aquinas) tabiiy aql va ilohiy fazilatlar uyg ‘ unligida komillikni ko‘radi; Kantda esa “axloqiy qonun”ga muvofiq o‘z-o‘zini majbur etish (avtonomiya) kamolning mezoni sifatida qaraladi. G‘arb manbalari Navoiydagi “aql–axloq–ma’rifat”ning bir-birini to‘ldiruvchi tabiati bilan komparativ ko‘prik hosil qiladi: Navoiyning komolot modeli faqat mistik tajriba emas, balki axloqiy qarorlar va amaliy fazilatlar tizimidir. 5. Navoiyshunoslikda kamolot g‘oyasi: zamonaviy talqinlar O‘zbek adabiyotshunosligida (N. Komilov, A. Hayitmetov, B. Karimov, A. Rustamov va boshqalar) Navoiy poetikasi tasavvuf, axloq va estetika kesishmasida keng tadqiq qilingan: • N. Komilov Navoiyda so ‘ z–ma ’ no–ruh tizimini tasavvufiy idrok bilan uyg ‘ unlashtiradi: kamolot — qalb pokligi, muhabbat va haqiqatga sadoqatda. • A. Hayitmetov badiiy tafakkur mexanizmlarini (tasviriy vositalar, obrazlar tizimi) kamolotning estetik ifodasi sifatida talqin qiladi. • B. Karimov poetik semantika va struktura orqali axloqiy-falsafiy g ‘ oyaning til mexanizmini yoritadi. Shu bilan birga, mavjud ishlarda ko‘pincha asarlar alohida tahlil qilingan, “Xamsa”ning besh dostoni o‘zaro bog ‘ lanib, kamolotning bosqichma-bosqich dramaturgiyasi sifatida yaxlit model tarzida kamroq yoritilgan. 6. Til–poetika–falsafa uchligi: lingvopoetik yondashuvlarning o ‘ rni Jakobsonning “poetik funksiya” konsepsiyasi so‘z shakli orqali ma’no kuchayishini tushuntiradi; Lotmanning semiotikasi ramz va narrativ kodlarning madaniy ma ’ nosini ochadi; Baxtinning dialogizmi ko‘p ovozli struktura orqali qadriyatlar to ‘ qnashuvi va sintezini ko ‘ rsatadi. Navoiyda kamolot g ‘ oyasi aynan shu uchlikda — til unsurlari (metafora, ramz, epitet) → poetik struktura (kompozitsiya, motiv, sayr-u suluk) → falsafiy qatlam (axloq, adolat, muhabbat, ma’rifat) — ro ‘ yobga chiqadi. 7. Tadqiqot bo‘shlig‘i (gap) va ushbu maqolaning hissasi Adabiyotlarda kamolot g‘oyasi ko ‘ pincha axloqiy-didaktik yoki tasavvufiy jihatdan yoritilgan; biroq “ Xamsa”ning besh dostonini bir butun kamolot modeli sifatida, bosqichlar (ma’rifat–muhabbat–amal), me’yorlar (adolat–sabr–sadoqat) va timsollar (sayyora, devor, sahro, mehnat) o‘zaro semantik bog ‘ lanishida tahlil qilish kamroq uchraydi. Mazkur maqola ana shu bo ‘ shliqni to‘ldirib, lingvopoetik–semiotik INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 7 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | October, 2025 18 modellash asosida Navoiyning kamolot konsepsiyasini yaxlit dramaturgiya sifatida qayta talqin qiladi. METODOLOGIYA (Methodology) Mazkur tadqiqotning metodologik asosi lingvopoetik, falsafiy-semantik, tasavvufshunoslik va komparativ tahlilyondashuvlariga tayanadi. Ushbu yondashuvlar orqali Navoiy “Xamsa”sida inson kamoloti g ‘ oyasining badiiy, axloqiy va falsafiy qatlamlarini tahlil qilish, ularning poetik shakllanish mexanizmini aniqlash maqsad qilingan. Tadqiqotning bosh g‘oyasi — “Xamsa”ning besh dostonini inson kamolotining uzviy bosqichlari sifatida o‘rganishdan iborat. Shu sababli, tahlil quyidagi metodologik prinsiplar asosida olib borildi: 1. Lingvopoetik tahlil Lingvopoetik yondashuv Navoiy asarlarida so‘zning estetik va falsafiy yuklamasini aniqlashga qaratildi. R. Jakobsonning “ poetik funksiya” nazariyasiga tayangan holda, tildagi metafora, istiora, ramz, tashbeh va epitetlar orqali g ‘ oyaning semantik energiyasi ochib berildi. “Xamsa”dagi har bir poetik birlik — “ishq”, “sabr”, “adolat”, “ilm”, “sadoqat” kabi so‘zlar — shunchaki leksik birlik emas, balki inson kamolotining ramziy bosqichlarini aks ettiruvchi ma’naviy kod sifatida talqin qilindi. Shu tariqa, so‘z – ma’no – obraz uchligi asosida har bir dostonning semantik xaritasi (conceptual map) tuzildi. 2. Falsafiy-semantik yondashuv Tahlilda Navoiyda “ kamolot” g ‘ oyasining mazmuni axloq, ma ’ rifat, muhabbat, amal kategoriyalari orqali tahlil qilindi. Falsafiy-semantik metod Navoiy fikrining ichki mantiqiy tuzilishini aniqlashga xizmat qildi: • “Hayrat ul-abror”da — kamolotning axloqiy-ma’naviy mezonlari (adolat, saxovat, ilm). • “Farhod va Shirin”da — mehnat va fidoyilik orqali ruhiy yuksalish. • “Layli va Majnun”da — muhabbat orqali ilohiy haqiqatni idrok etish. • “Sab ’ ai Sayyor”da — tafakkur va tajriba orqali o ‘ zini anglash. • “Saddi Iskandariy”da — aql va adolat orqali ijtimoiy kamolotga erishish. Shu orqali “Xamsa” inson kamolotining bosqichma-bosqich konseptual modeli sifatida tahlil qilindi. 3. Tasavvufiy hermenevtika (ruhiy-ma’naviy talqin) Tadqiqotda tasavvufshunoslikka oid hermenevtik tahlil qo ‘ llanilib, Navoiy poetikasidagi “ insan-i komil” (komil inson) kontseptsiyasi Bahouddin Naqshband, Jomiy, G ‘ azzoliy va Ibn al-Arabiy g‘oyalari bilan qiyoslandi. INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 7 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | October, 2025 19 Masalan: • Bahouddin Naqshbandda “dil ba yoru, dast ba kor” — ruhiy hushyorlik va amaliy mehnat uyg ‘ unligi; • G‘azzoliyda “ ilm va amal” birlikda komillikka olib boruvchi yo‘l; • Ibn al-Arabiyda “ insan-i komil” — yaratuvchining ismlarini o‘zida mujassamlashtiruvchi mavjudot. Navoiy “ Xamsa”da ushbu falsafiy-mistik tamoyillarni badiiy shaklga keltiradi: Farhod — amal timsoli, Majnun — muhabbat timsoli, Iskandar — aql va adolat timsoli. 4. Komparativ (taqqoslama) tahlil Tadqiqot jarayonida Navoiy “Xamsa”si Nizomiy Ganjaviy va Abdurahmon Jomiyning “Xamsa” an’analari bilan qiyoslandi. Qiyos natijasida Navoiy “kamolot” g ‘ oyasini forsiy mumtoz adabiyotdagi ilohiymajazoniy darajadan o‘zbek tilidagi milliy-axloqiy tafakkur darajasiga olib chiqgani aniqlandi. Masalan: • Nizomiyda “kamol” – ishqiy-sentimental tajriba, • Jomiyda – ma’rifiy va ilohiy yo ‘ l, • Navoiyda esa – axloqiy, ijtimoiy va ruhiy barkamollikning badiiy uyg‘unligi sifatida ifodalangan. TAHLIL VA MUHOKAMA (Analysis and Discussion) Alisher Navoiy “ Xamsa”sini insonning hayotiy va ruhiy kamolotga eltuvchi badiiy-falsafiy yo‘l sifatida quradi. Har bir doston bu jarayonning muayyan bosqichini ifodalaydi — shoirning fikricha, inson mukammallikka bir zumda emas, balki ma’naviy va ruhiy tajriba orqali, mehnat va muhabbat sinovlaridan o ‘ tib, aql va adolat mezonlariga yetishish yo ‘ li bilan erishadi. 1. “Hayrat ul-abror”: axloqiy-ma’naviy kamolot bosqichi “Hayrat ul-abror” inson kamolotining boshlang ‘ ich poydevorini tashkil etadi. Bu doston Navoiy falsafasida axloqiy uyg ‘ onish bosqichi sifatida talqin etiladi. Shoir bu asarda “ ezgulik” (ehson), “ilm”, “ sabr”, “ adl” (adolat), “ hikmat” kabi tushunchalarni inson kamolotining tayanch ustunlari sifatida belgilaydi. Navoiy bu dostonni “ma’rifatning kaliti” deb biladi: “ ilm bila amal qilg ‘ on, olamni ziynat etar”. Bu jumla shoir tafakkurining mohiyatini ochadi — bilimning qiymati amal bilan uyg ‘ unlashganda haqiqiy kamolot hosil bo ‘ ladi. Dostondagi shaxslar, hukmdorlar, solihlar va mutaassiblar misolida muallif insonning ichki va tashqi kamolot o‘rtasidagi tafovutni ochadi: “Surtgan yuzin rang ila, ichra dog ‘ i bor”. Bu orqali Navoiy riyo va zohiriy go‘zallikni emas, qalb tozaligini insonlikning mezoni sifatida ko‘rsatadi. INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 7 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | October, 2025 20 “Hayrat ul-abror”ning poetik strukturasida nasihat, maqolat, hikmatli baytlar o‘zaro uyg‘unlashgan bo‘lib, bu holat axloqiy kamolotning nazariy-didaktik shaklini yaratadi. 2. “ Farhod va Shirin”: mehnat va sadoqat orqali kamolot “Farhod va Shirin” inson kamolotining ikkinchi bosqichi — mehnat va fidoyilik darajasidir. Bu dostonning falsafiy o ‘ qi “ mehnat — ilohiy sevgi ifodasi” g ‘ oyasiga asoslanadi. Farhodning toshni teshib, suv chiqarishi ramziy ma’noda insonning o‘z “nafs tog‘i”ni zabt etishidir. Farhod shaxsida Navoiy “faol inson”, ya ’ ni amal orqali komillikka erishuvchi timsolni yaratgan. Shoir uni “aqlning o ‘ g ‘ li”, “sadoqatning o‘zi” sifatida tasvirlaydi. Doston davomida Farhodning muhabbati nafaqat Shiringa, balki haqiqatga sadoqat sifatida talqin etiladi. Shuning uchun “Farhod va Shirin”da muhabbat bilan mehnat, his bilan iroda uyg ‘ unlashadi. Bu uyg ‘ unlik Aristotel va Forobiy nazariyalaridagi eudaimoniya — “amal orqali baxtga erishish” g ‘ oyasiga yaqin. Navoiy uchun mehnat — kamolotning tashqi ifodasi, muhabbat esa uning ichki kuchidir. 3. “Layli va Majnun”: muhabbat orqali ruhiy kamolot Navoiy “Layli va Majnun”da inson kamolotining uchinchi bosqichi — muhabbat orqali ruhiy tozalanish jarayonini badiiy shaklda ko‘rsatadi. Bu doston shunchaki ishqiy voqea emas; u tasavvufiy jihatdan ilohiy haqiqat sari ruhning sayr-u sulukini aks ettiradi. Majnun — “aqlni tark etgan”, lekin “ haqiqatni topgan” inson. U jamiyat nazarida telba, ammo haqiqat qarshisida pok qalbli oshiqdir. Navoiy bu obraz orqali insonning kamolot yo ‘ lida tashqi dunyodan uzilib, ichki olamga yuzlanishzarurligini ko‘rsatadi. “Layli va Majnun”da muhabbat — bu insonni “ o‘zidan” xalos etuvchi, ruhni tozalovchi, ilohiy nurga yetaklovchi kuch. Majnun “ ishq olovida yo‘q bo ‘ lib”, “haqiqatda mavjud bo ‘ ladi” — bu holat fanoyi fi ’ lloh konsepsiyasining badiiy talqinidir. Shunday qilib, bu doston ruhiy kamolotning poetik modeli sifatida, insonni nafsiy istakdan ilohiy sevgi darajasiga ko ‘ taradi. 4. “Sab ’ ai Sayyor”: aql, tafakkur va tajriba orqali kamolot “Sab ’ ai Sayyor” inson kamolotining tafakkuriy va intellektual bosqichini ifodalaydi. Dostonning markazida aql, tajriba va sinov orqali yetilish g ‘ oyasi turadi. Har bir sayyora — inson hayotidagi bir sinovning, bir tajribaning belgisi. Yettita sayyora ramzi orqali Navoiy insonning ruhiy evolyutsiyasini, “ kamolot yo ‘ lining yetti bosqichi”ni ko‘rsatadi: 1. Jismoniy uyg‘onish, 2. Ruhiy izlanish, INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 7 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | October, 2025 21 3. Tajriba, 4. Sabr, 5. Aql, 6. Donolik, 7. Haqiqatga yetishish. Bu doston Navoiy falsafasida aql va tajribaning ma’naviy maqomini ko ‘ taradi. Aql insonni to‘g‘ri yo‘lga boshlasa-da, uni ma’naviy nur bilan to‘ldirmas ekan, haqiqiy kamolotga olib bora olmaydi. Shu sababli, “Sab ’ ai Sayyor”da tafakkur — ma ’ rifat bilan uyg‘unlashgan holda kamolotning asosiy quroli sifatida talqin etiladi. 5. “Saddi Iskandariy”: adolat va ilm orqali ijtimoiy kamolot “Xamsa”ning so ‘ nggi dostoni “ Saddi Iskandariy” — inson kamolotining ijtimoiy va aql-falsafiy bosqichidir. Navoiy Iskandar obrazida “kamol inson”ning yakuniy timsolini yaratadi: u nafaqat olim, balki adolatli hukmdor, nafaqat g‘olib, balki odil insondir. Bu dostonning falsafiy asosida “ilm va adolat uyg ‘ unligi” g‘oyasi yotadi. Iskandar dunyo zabt etishdan maqsad qudrat emas, balki ma ’ rifat va insoniyat farovonligi ekanini anglaydi. Shu nuqtada Navoiy kamolotni individual yuksalish emas, balki ijtimoiy mas’uliyat sifatida talqin etadi. Iskandar “ devor qurish” orqali jismoniy to ‘ siqni emas, ma ’ naviy himoyani yaratadi — bu obraz ramziy ma’noda jaholatdan himoya devori, ya’ni ilm va axloq qal’asidir. “Saddi Iskandariy” bilan “Xamsa” inson kamoloti konsepsiyasining to‘liq siklini yakunlaydi: ilm, axloq, muhabbat, tafakkur va adolat birlashib, “ insan-i komil” idealini vujudga keltiradi. • “Xamsa” insonning shaxsiydan ijtimoiygacha, jismoniydan ruhiygacha bo ‘ lgan kamolot yo ‘ lini bosqichma-bosqich tasvirlaydi. • Har bir doston kamolotning alohida pog ‘ onasini ifodalaydi, biroq ular bir-biri bilan uzviy bog ‘ liq. • Navoiy “ kamol inson”ni faqat tasavvufiy mukammallik emas, balki axloqiy faoliyat, mehnat, muhabbat, tafakkur va adolat birligi sifatida tasvirlaydi. • “Xamsa” poetik strukturasida so‘z va ramzlar tizimi orqali falsafiy mazmun tarmoqlanadi; bu esa shoirning lingvopoetik tafakkur kuchini namoyon etadi. NATIJALAR (Results) Tadqiqot davomida olib borilgan lingvopoetik, falsafiy-semantik, tasavvufiy va komparativ tahlillar asosida quyidagi ilmiy natijalarga erishildi: INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 7 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | October, 2025 22 1. “Xamsa”da inson kamoloti g ‘ oyasining bosqichma-bosqich modeli aniqlangan. Har bir doston alohida bosqichni ifodalaydi: ◦ Hayrat ul-abror – axloqiy-ma ’ naviy kamolot, ◦ Farhod va Shirin – mehnat va sadoqat kamoloti, ◦ Layli va Majnun – muhabbat orqali ruhiy kamolot, ◦ Sab ’ ai Sayyor – aql va tafakkur orqali intellektual kamolot, ◦ Saddi Iskandariy – adolat va ijtimoiy mas’uliyat kamoloti. Shu tariqa, “ Xamsa” insonning ichki (ruhiy) va tashqi (ijtimoiy) komillikka eltuvchi yaxlit falsafiy model sifatida shakllangan. 2. Inson kamoloti g ‘ oyasining til, obraz va ramzlar orqali poetik ifodasi ochilgan. “Kamolot” tushunchasi Navoiy poetikasida metafora, ramz, istiora, tashbeh, va tazod kabi badiiy vositalar orqali estetik ifoda topgan. Masalan, “ tog ‘ ni teshuvchi Farhod” — iroda va mehnat, “yor yo ‘ lida yo ‘ q bo ‘ lgan Majnun” — muhabbat va ruhiy poklanish, “ devor quruvchi Iskandar” — adolat va himoya timsolidir. 3. Tasavvufiy falsafa bilan uyg‘unlik ilmiy asosda ko‘rsatildi. Navoiy “ insan-i komil” konsepsiyasini Ibn al-Arabiy, Jomiy, G‘azzoliy g ‘ oyalari bilan uyg ‘ un tarzda talqin etadi, ammo uni o ‘ zbek milliy tafakkuriga xos ijtimoiy faol, ma’naviy mas ’ ul shaxs timsolida yangilaydi. 4. Lingvopoetik tahlil orqali “kamolot semantik maydoni” tuzildi. “Kamol”, “ sabr”, “adolat”, “ ishq”, “ilm”, “sadoqat”, “aql” kabi so‘zlar semantik markaz sifatida qayta tahlil qilinib, ularning “ Xamsa”dagi takrorlanish chastotasi, ramziy konteksti va poetik funksiyasi aniqlanib, kamolot tushunchasining leksikideografik xaritasi ishlab chiqildi. 5. Komparativ tahlil natijasi sifatida Navoiy modelining yangiligi isbotlandi. Nizomiy va Jomiyda kamolot — ishqiy-ruhiy yetuklik shaklida tasvirlansa, Navoiy uni milliy adabiy tafakkur darajasiga ko ‘ tarib, axloqiy, ijtimoiy va ruhiy komillikning uyg ‘ un shakliga aylantirgan. 6. Kamolot konsepsiyasining falsafiy asoslari tizimlashtirildi. Navoiy falsafasida inson kamoloti besh tayanch tamoyilga tayanadi: ◦ Ilm va ma’rifat, ◦ Mehnat va sadoqat, ◦ Muhabbat va fidoyilik, ◦ Aql va tafakkur, ◦ Adolat va mas ’ uliyat.