PIRIMQUL QODIROVNING "QORA KO'ZLAR" ROMANIDA INSONIY TUYG'ULAR VA IJTIMOIY HAYOT TASVIRI

GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 16 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 19 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17482684 PIRIMQUL QODIROVNING “QORA KO‘ZLAR” ROMANIDA INSONIY TUYG‘ULAR VA IJTIMOIY HAYOT TASVIRI Usmonqulova Navbahar Jumaboy qizi JDPU Filologiya fakulteti Kutubxona-axborat faoliyati 1-bosqich talabasi Ilmiy rahbar: Tulishova Gulzina Ravshanovna JDPU Filologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Email: [email protected] ANNOTATSIYA Maqolada Pirimqul Qodirovning “Qora ko‘zlar” romani inson ruhiyati va ma’naviy olamini yoritishga bag‘ishlangan yuksak badiiy asardir. Asar qahramonlari hayotiy sinovlar, sevgi, fidoiylik va o‘zlikni anglash jarayonida o‘zlarining ichki matonatini namoyon etishadi. Roman sevgi va vatanparvarlik orqali insonning ichki dunyosini kashf etishga intilish, ma’naviy yuksalish va hayot sinovlariga bardoshli bo‘lishni o‘rgatadi. Kalit so‘zlar: Pirimqul Qodirov “Qora ko‘zlar”, inson matonati, o‘zlik masalasi, sevgi va fidoyilik, ma’naviy yuksalish, hayot sinovlari, vatanparvarlik, ichki dunyo, tarbiyaviy ahamiyat. ANNOTATION: The article explores Pirimqul Qodirov’s novel “Qora ko‘zlar” (“Black Eyes”) as a highly artistic work dedicated to revealing the human psyche and spiritual world. The novel’s characters demonstrate inner strength as they face life’s trials, love, devotion, and the process of self-discovery. Through the themes of love and patriotism, the work seeks to uncover the depth of the human soul, promoting spiritual growth and resilience in the face of life’s challenges. Keywords: Pirimqul Qodirov “Qora ko‘zlar” (Black Eyes), Human resilience, The issue of self-identity, Love and devotion, Spiritual elevation, Life challenges, Patriotism, Inner world, Educational significance. GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 16 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 20 KIRISH Pirimqul Qodirovning ijodi o‘zbek adabiyotida alohida o‘rin tutadi. Uning asarlari inson ruhiyati, ijtimoiy hayot va milliy qadriyatlarni yuksak badiiy mahorat bilan tasvirlashi bilan ajralib turadi. Adibning “Qora ko‘zlar” romani esa uning ijodiy merosida alohida o‘rin tutib, insonning ichki dunyosi, matonati va o‘zligini anglash masalalarini yorituvchi yuksak ma’naviy asardir. “Mazkur roman o‘z davri ijtimoiy va tarixiy voqeliklarini aks ettirish bilan birga, universal insoniy qadriyatlarni ham o‘z ichiga oladi. Qahramonlar boshidan kechirgan murakkab sinovlar, sevgi va fidoiylikka asoslangan qarorlar o‘quvchini chuqur o‘yga toldiradi va ularni hayotiy qadriyatlarni qayta ko‘rib chiqishga undaydi. Ushbu kirish romandagi inson matonati va o‘zlik masalasini chuqurroq tahlil qilishga, uning tarbiyaviy va ma’naviy ahamiyatini anglashga yo‘naltirilgan”[1]. Pirimqul Qodirovning “Qora ko‘zlar” romanida inson matonati va o‘zlik masalasi turli burchaklardan yoritilgan bo‘lib, qahramonlar hayotiy sinovlar orqali ichki dunyosi bilan yuzma-yuz keladilar. ASOSIY QISM Asarda sevgi, fidoiylik, vafo va jasorat kabi yuksak insoniy fazilatlar tasvirlanadi. Qahramonlarning o‘zligini anglash yo‘lidagi kurashi nafaqat ular uchun, balki o‘quvchi uchun ham ahamiyatlidir, chunki bu jarayon o‘z hayotimizdagi qadriyatlar haqida mulohaza yuritishga undaydi. Romanda insonning matonati nafaqat tashqi sinovlarga bardosh berishda, balki ichki ziddiyatlarni yengishda ham yaqqol namoyon bo‘ladi. Qahramonlar murakkab qarorlar qabul qilarkan, ularning o‘z e’tiqodlariga va sevgisiga sodiqligi ularning chinakam kuchli shaxs ekanligini ko‘rsatadi. Natijada, “Qora ko‘zlar” romanining asosiy xulosasi shundaki, inson o‘zining ichki dunyosini, o‘zligini topib, unga sodiq qolsa, har qanday sinov va qiyinchiliklarni yengib o‘ta oladi. “Asar yosh avlodni hayotiy qarashlarini shakllantirish, murakkab hayotiy yo‘llarda matonatli bo‘lishga chaqiradi. Shuningdek, u insonning milliy va ma’naviy qadriyatlariga sodiqlikni ulug‘laydi, o‘zligini anglashga intilishni targ‘ib qiladi” [2]. “Qora ko‘zlar” romanidagi Avaz va Ortiq kabi aka-ukalar, Hulkar, Suyuma, Zamonali, Cho‘lponoy, Xolbek, Jannatxon, Davlatbekov, Mansurov kabi obrazlarni yoritib GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 16 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 21 bergan.Ayniqsa Avaz va Hulkar obrazi romanga ko‘rk bag‘ishlaydi. Ularning insonparvarligi, odamlar orasida qozongan qahramonliklari,eng og‘ir damlarda ham qiyinchiliklarni yengib o‘tishga kuch topa olishlari,tuganmas mehr va muhabbatga ega ekanliklari bilan o‘quvchi xotirasiga muhrlanadi. Avazning halol va adolatli yigit ekanligi, lekin akasi Ortiqning yolg‘onchiligi, birovning haqqiga koʻz olaytirishi, harom luqma bilan kun kechirishi, laganbardorligi kitobxonga aka-ukaning farqli jihatlarini ochib berishga imkon yaratadi. Hulkarning haqiqiy o‘zbek ayoliga xos jasorati,odamlarning gapiga quloq solmay o‘z turmush o‘rtog‘i Avaz bilan cho‘ponlik qilib yurishi, mehr-muhabbatli, sadoqatli ekanligi bilan o‘sha davrdagi ayollardan farq qiladi. Xolbekning asar so‘ngida ijobiy tomonga o‘zgarishi, unda insoniylik tuyg‘ularining kech bo‘lsada uyg‘onganligi kitobxon qalbida Xolbekga nisbatan iliq tuyg‘ular uyg‘otadi. Avaz va Hulkarning bir-biriga boʻlgan mustahkam sevgisi, sadoqati., oʻzaro hurmati, Hulkarning oʻz yoriga itoatkorligi insoniy qadriyatlarni namoyon qiladi. Avazning naqadar halol inson ekanligini asardagi quyidagi voqeadan bilsak boʻladi: Gazetadagi surat tagida “Avaz Qambarov har yuz soliqdan bir yuz oʻttiztadan qoʻzi olgan, qoʻzilarning tirik vaznini ellik besh killogacha yetkazgan” deb yozilgan yozuvga Avaz e’tiborsiz boʻlmadi. Oʻzi haqida yozilgan yolgʻon maqtovlarni oʻziga munosib bilmagan Avaz oʻzbek yigitlariga xos boʻlgan or-nomusini, yigitlik shaʼnini birovning qoʻliga oʻyinchoq qilib qoʻymadi. Davlatbekov aytgan “rekordchi choʻpon” degan soʻzlar endi Avazga “yolgʻonchi choʻpon” deganday eshitilib ketdi. U gazetani koʻtargancha tez orqasiga qaytdi. Shu paytda Avazning yigitlarga xos mardonavor harakati va shijoati sababli, Davlatbekovning Avazni oʻz yolgʻoniga sherik qilish uchun barcha qilgan urinishlari besamar ketdi. Avaz halolligi, oqkoʻngilligi, oʻz kasbiga oʻz xalqiga boʻlgan mehr-muhabbati sababli xalqining oldiga yolgʻon gapira olmadi. U bor haqiqatni, gazetadagi barcha soʻzlar soxta ekanligini aytdi. Gʻiyosiddinov bilan Davlatbekovning asl yuzini ochdi. Lekin Gʻiyosiddin va Davlatbekov ayyorlik qilib, bu hodisani muxbirning xatosi deb oʻzini oqladi, mugʻobirligi tufayli vaziyatdan chiqa oldi. “Guruh kurmaksiz boʻlmagani” kabi jamiyat orasida ham ikkiyuzlamachi, mugʻombir, halol va oliyjanob insonlar mavjud. GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 16 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 22 Asardagi cho‘ponlik qiyinchiliklari ko‘p kishilarning boshidan o‘tgan. Ularning xalqqa ko‘rsatgan jasoratlari, bitta qoʻyning hayotini saqlash uchun o‘z jonini qurbon qilishga tayyorligi, o‘z ishini sidqidildan bajarganligi, har qanday vaziyatda ham o‘zini emas, xalqining taqdirini o‘ylaganligi, faqat adolat yo‘lini mahkam tutganligi haqiqiy o‘zbek farzandiga xos fazilatdir. “Adib inson tabiatini, uning irodasi va ma’naviy izlanishlarini haqqoniy tasvirlash orqali milliy hamda umumiy qadriyatlarni ulug‘laydi” [3]. Inson matonati – asarning markaziy g‘oyasi. Romanning asosiy g‘oyalaridan biri insonning turli hayotiy sinovlarga bardosh berish qobiliyatini yoritishdir. Qahramonlar hayotida ko‘plab mashaqqatlar uchraydi, ammo ularning irodasi, jasorati va maqsadga sadoqati o‘quvchini chuqur o‘yga toldiradi. Matonat bu yerda insonni ruhiy qudrat bilan ta’minlovchi, uni hayotda qadamlashga undovchi asosiy kuch sifatida tasvirlanadi. O‘zlikni anglash jarayoni romanda o‘zlik masalasi har bir qahramonning hayoti va qarashlari orqali yoritiladi. Bu jarayon insonning o‘z his-tuyg‘ularini, qadriyatlarini va hayotiy maqsadlarini anglash yo‘lida davom etadi. Sevgi va fidoyilik mavzusi bu yo‘nalishda asosiy vosita sifatida xizmat qiladi. Sevgi orqali qahramonlar o‘zlarini va atrof-muhitni yaxshiroq tushunib, o‘z hayot yo‘llarini belgilaydilar. Bunda ular ichki va tashqi to‘siqlarni yengib, ma’naviy o‘sishga erishadilar. “Qora ko‘zlar” nafaqat badiiy qiymati, balki tarbiyaviy ahamiyati bilan ham alohida e’tiborga molikdir. XULOSA Xulosa qilib shuni aytaolamizki Pirimqul Qodirovning “Qora ko‘zlar” romani inson ruhiyati va o‘zlik masalalarini yorituvchi yuksak badiiy asar sifatida o‘z o‘rniga ega. Unda tasvirlangan inson matonati va o‘zligini anglash jarayonlari o‘quvchini hayotiy qadriyatlarni qayta ko‘rib chiqishga chorlaydi. Roman o‘zbek adabiyotining durdonalaridan biri sifatida nafaqat milliy, balki global miqyosda ham insoniyatning ma’naviy boyligini oshirishga xizmat qiladi. Adib qahramonlari orqali o‘quvchini sevgi, vafo, fidoyilik va jasorat kabi insoniy fazilatlarni qadrlashga o‘rgatadi. GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 16 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 23 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: 1. Qodirov P. “Qora ko‘zlar”. Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot, 1974. 2. Karimov A. “O‘zbek adabiyotida inson qismati”. “Adabiyot va san’at” jurnali, 2000-yil, №3. 3. Rahmonov B. “Adabiy tahlil asoslari”. Toshkent: Universitet nashriyoti, 1999. 4. Salomov N. “Pirimqul Qodirov va milliy o‘zlik”. “Sharq yulduzi” jurnali, 2010yil, №7. 5. Axmedova S. “O‘zbek nasrining zamonaviy yo‘nalishlari”. Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2005. 6. Rasulov I. “Adabiyotda milliy o‘zlik”. “Zamon va adabiyot” jurnali, 2012-yil, №6. 7. file:///C:/Users/user/Downloads/Jamilova+Norjon.pdf 8. https://asaxiy.uz/uz/product/pirimkul-kodirov-kora-kuzlar-kattikmukova?srsltid=AfmBOoqnsbzkWBTj2upRZKqcVwXfOKQYNnN3_WW6mqctjiZ FUJTyCx04