ΚΛΙΜΑΤΙΚΗ ΑΛΛΑΓΗ KAI ΑΚΡΑΙΑ ΚΑΙΡΙΚΑ ΦΑΙΝΟΜΕΝΑ

See discussions, stats, and author profiles for this publication at: https://www.researchgate.net/publication/383283883 ΚΛΙΜΑΤΙΚΗ ΑΛΛΑΓΗ KAI ΑΚΡΑΙΑ ΚΑΙΡΙΚΑ ΦΑΙΝΟΜΕΝΑ Thesis · May 2003 DOI: 10.13140/RG.2.2.33204.87685 CITATIONS 0 READS 162 1 author: Vassilios Papaioannou Centre for Research and Technology Hellas 36 PUBLICATIONS193 CITATIONS SEE PROFILE All content following this page was uploaded by Vassilios Papaioannou on 16 December 2024. The user has requested enhancement of the downloaded file. ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΚΛΙΜΑΤΙΚΗ ΑΛΛΑΓΗ KAI ΑΚΡΑΙΑ ΚΑΙΡΙΚΑ ΦΑΙΝΟΜΕΝΑ ΠΑΠΑΪΩΑΝΝΟΥ ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ Α.Ε.Μ.: 10452 ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: Κος Μελάς Δημήτριος ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2003 2 Ο τυφώνας Lili πλησιάζει την πολιτεία της Louisiana 2 Οκτωβρίου 2002 Υπερχείλιση στις όχθες του Mississippi. Wabash, Minnesota 19 Απριλίου 2001 Ο τυφώνας Dennis, U.S.A. 1 Σεπτεμβρίου 1999 Θαμμένος τηλεφωνικός πάσσαλος από χιόνι στον Καναδά Ιανουάριος 1998 Ο ανεμοστρόβιλος Dimmitt, Texas 2 Ιουνίου 1995 Ο ανεμοστρόβιλος Cordell, Oklahoma 22 Μαΐου 1981 3 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΤΥΧΙΑΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΤΥΧΙΑΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ........................................................................................ 3 Εισαγωγή .................................................................................................................................... 4 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1ο ΚΛΙΜΑΤΙΚΗ ΑΛΛΑΓΗ ............................................................................................ 6 1.1. Κλιματική αλλαγή: Μύθος ή πραγματικότητα ............................................................... 6 1.1.1. Πρόγνωση και διάγνωση ............................................................................................ 6 1.1.2. Υδροκλιματικές ενδείξεις στην Ελλάδα ...................................................................... 8 1.2. Θερμοκηπικά αέρια και το φαινόμενο του θερμοκηπίου ............................................. 9 1.2.1. H επίδραση του φαινομένου του θερμοκηπίου στη Νότια Ταλάντωση του Εl Νino (E.N.S.O.) ............................................................................................................................... 12 1.2.2. Αναφορές κλιματικών αλλαγών στην Αυστραλία .................................................... 15 1.3. Διεθνείς Συμβάσεις για την προστασία του περιβάλλοντος ....................................... 20 1.3.1. Η δέσμευση για μείωση των εκπομπών ................................................................... 23 1.3.2. Τάσεις αναφορικές με τις εκπομπές CO2 .................................................................. 25 1.3.3. Η ανάγκη για αποφάσεις πολιτικής .......................................................................... 27 1.4. Ηφαίστεια και παγκόσμια κλιματική αλλαγή .............................................................. 28 1.5. Ο ρόλος του ωκεανού στην αλλαγή του κλίματος ....................................................... 34 1.6. Οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής ........................................................................ 41 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2ο ΑΚΡΑΙΑ ΚΑΙΡΙΚΑ ΦΑΙΝΟΜΕΝΑ .......................................................................... 47 2.1. Κλιματική αλλαγή και ακραία καιρικά φαινόμενα, υπάρχει συσχέτιση; .................... 47 2.1.1. Το φαινόμενο του θερμοκηπίου και ο ακραίος καιρός ............................................. 52 2.2. Οι ακραίες συνθήκες γίνονται πιο συνηθισμένες; ....................................................... 60 2.2.1. Τι ονομάζουμε ακραίο καιρικό φαινόμενο; ............................................................. 70 2.3. Φυσική διαφοροποίηση ................................................................................................... 71 2.3.1. El Nino και τα ακραία καιρικά φαινόμενα ................................................................. 76 2.4. Επιπτώσεις των ακραίων καιρικών φαινομένων ......................................................... 77 2.4.1. El Nino 1997-1998 ...................................................................................................... 80 2.4.2. La Nina 1998-2000 ......................................................................................................... 81 2.5. Αναφορές ακραίων καιρικών φαινομένων ...................................................................... 82 2.5.1. Οι πλημμύρες στον Καναδά του 1998 ...................................................................... 83 2.5.2. Η παγοθύελλα στον Καναδά του 1998 ..................................................................... 85 2.5. Η πιθανότητα εκπλήξεων .............................................................................................. 86 ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ...................................................................................................................... 87 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ .......................................................................................................................... 94 ΣΥΓΓΡΑΜΜΑΤΑ ..................................................................................................................... 94 ΔΙΕΥΘΥΝΣΕΙΣ INTERNET (www.google.com) ........................................................................ 95 4 Εισαγωγή Ανοίξετε την τηλεόραση και ίσως ακούσετε μία ιστορία που αφορά τον καιρό. Ο καιρός αποτελούσε ανέκαθεν δημοφιλές θέμα, αλλά την τελευταία δεκαετία έχει προκαλέσει μεγαλύτερο ενδιαφέρον, με αποτέλεσμα να γίνονται δημόσιες συζητήσεις για αλλαγές που προβλέπονται για το κλίμα. Τον 20ο αιώνα η μέση θερμοκρασία της γης αυξήθηκε κατά 0.4 με 0.8οC. Αυτή η αύξηση αναμένεται να συνεχιστεί μέχρι το 2100 όπου η μέση θερμοκρασία της γης αναμένεται να αυξηθεί κατά 1.4 με 5.8οC. Μία από τις προβλεπόμενες επιδράσεις της κλιματικής αλλαγής είναι η πιθανή αύξηση τόσο της συχνότητας όσο και της έντασης των ακραίων καιρικών φαινομένων, όπως είναι οι θύελλες, οι πλημμύρες, και οι ξηρασίες. Η αύξηση της θερμοκρασίας της γης μπορεί να δημιουργήσει αλληλεπιδράσεις ανάμεσα στον ωκεανό και την ατμόσφαιρα που θα διευρύνουν τη συχνότητα και την ένταση των ακραίων καιρικών φαινομένων. Ο Χρήστος Ζερεφός, καθηγητής Φυσικής της Ατμόσφαιρας και Γραμματέας της Διεθνούς Επιτροπής Όζοντος, δήλωσε στην «Ελευθεροτυπία» ότι οι επιστήμονες στις Η.Π.Α. και στην Ε.Ε. προβλέπουν «αυξημένη μεταβλητότητα στον καιρό μέσα στα επόμενα 50 – 100 χρόνια», πρόβλεψη που συνδέεται με γενικότερες κλιματικές αλλαγές και το φαινόμενο του θερμοκηπίου. Ακραία καιρικά φαινόμενα συνέβαιναν πάντα. Όμως η συχνότητα με την οποία παρουσιάζονται τα τελευταία χρόνια, η βιαιότητά τους και κυρίως η βιαιότητα που απειλούν να πάρουν στο άμεσο μέλλον είναι κάτι καινούριο. Είναι το αποτέλεσμα των συνεπειών πάνω στον πλανήτη της άναρχης καπιταλιστικής ανάπτυξης, της οργάνωσης της παραγωγής με αποκλειστικό κριτήριο το κυνήγι του κέρδους, που οδηγεί στην εγκληματική αδιαφορία για τις συνέπειες πάνω στο περιβάλλον, δηλαδή στην εγκληματική υποτίμηση της φύσης και ταυτόχρονα των ανθρώπινων αναγκών. Αυτό πλέον δεν αποτελεί έναν αναπόδεικτο ισχυρισμό, αλλά μια βεβαιότητα για την συντριπτική πλειοψηφία των επιστημόνων, που φτάνει να ομολογείται από τα επίσημα χείλη. 5 Οι καταστροφικές αλλαγές στο κλίμα του πλανήτη θα αποτελέσουν κεντρικό θέμα της παγκόσμιας αντίστασης στα επόμενα χρόνια. Στην πραγματικότητα αποδεικνύουν με τον πιο σαφή τρόπο ότι ένας άλλος κόσμος είναι όχι μόνο εφικτός, αλλά και πιο αναγκαίος από ποτέ. 6 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1ο ΚΛΙΜΑΤΙΚΗ ΑΛΛΑΓΗ 1.1. Κλιματική αλλαγή: Μύθος ή πραγματικότητα Πολλή συζήτηση έχει διεξαχθεί τα τελευταία χρόνια για τους ανθρωπογενείς μηχανισμούς που προκαλούν αλλαγή στο κλίμα, ενοχοποιώντας γι’ αυτούς κατά κύριο λόγο το λεγόμενο «φαινόμενο του θερμοκηπίου». Με τον όρο αυτό χαρακτηρίζεται το γεγονός ότι μεγάλο μέρος της υπέρυθρης ακτινοβολίας που εκπέμπεται απ’ την επιφάνεια της Γης απορροφάται από ορισμένα αέρια της ατμόσφαιρας, τα αέρια του «θερμοκηπίου» (CO2, CH4 κ.λ.π.) και τα σύννεφα, και επανεκπέμπεται προς την επιφάνεια. Αυτό έχει σαν συνέπεια την αύξηση της θερμοκρασίας του πλανήτη. Βεβαίως, η παρουσία στην ατμόσφαιρα των αερίων του θερμοκηπίου και ειδικότερα του CO2 δεν οφείλεται αποκλειστικά σε ανθρωπογενείς λόγους, και φυσικά προϋπήρχε της εμφάνισης του ανθρώπου. Άλλωστε το φαινόμενο του θερμοκηπίου αυτό καθ’ εαυτό είναι ιδιαίτερα ευνοϊκό για την βιόσφαιρα: υπολογίζεται ότι χωρίς αυτό (δηλαδή με απουσία CO2, H2O κ.λ.π.) η μέση θερμοκρασία στην επιφάνεια του πλανήτη θα ήταν -18°C ενώ με αυτό είναι 15°C. Η ανθρωπογενής πλευρά του φαινομένου του θερμοκηπίου έγκειται στο γεγονός ότι, κατά κύριο λόγο, οι καύσεις του άνθρακα και των υδρογονανθράκων έχουν ως συνέπεια την αυξανόμενη συγκέντρωση CO2 στην ατμόσφαιρα, σε επίπεδο πολύ πάνω από το φυσικό. Η αύξηση της συγκέντρωσης CO2 αποτελεί μια διαταραχή που επιφέρει αλλαγές στο κλίμα. 1.1.1. Πρόγνωση και διάγνωση Γύρω από την ανθρωπογενή κλιματική αλλαγή έχει διεξαχθεί τα τελευταία χρόνια πολλή έρευνα, που εστιάζεται τόσο στην πρόγνωση (τι θα συμβεί) όσο και στη διάγνωση (τι έχει συμβεί). Και στους δύο αυτούς άξονες έρευνας τα ως τώρα αποτελέσματα δεν έχουν οδηγήσει σε κατηγορηματικά μονοσήμαντα συμπεράσματα. Στον άξονα της πρόγνωσης, αν και υπάρχουν μερικά γενικώς αποδεκτά ευρήματα, π.χ. αυξητική τάση της θερμοκρασίας του πλανήτη, είναι δύσκολη η εξαγωγή συμπερασμάτων για συγκεκριμένες γεωγραφικές 7 περιοχές, εξαιτίας της έντονης γεωγραφικής μεταβλητότητας του κλίματος. Ιδιαίτερα ασαφής είναι η κατάσταση όταν εξετάζεται η αλλαγή στο υδρολογικό καθεστώς μιας περιοχής (βροχόπτωση, απορροή), εξαιτίας των πολύπλοκων αλληλεξαρτήσεων του κλίματος και της υδρολογίας της περιοχής. Έτσι, αντί της μονοσήμαντης πρόγνωσης, η πρακτική που ακολουθείται ως τώρα από τους υδρολόγους είναι η εξέταση εναλλακτικών σεναρίων εξέλιξης σε κάθε περιοχή. Είναι δε χαρακτηριστικό ότι ορισμένα από τα σενάρια αυτά μπορεί να υποθέτουν αύξηση των βροχοπτώσεων σε μια περιοχή, ενώ άλλα είναι πιθανόν να υποθέτουν μείωση. Αλλά και στον άξονα της διάγνωσης, τα αποτελέσματα δεν είναι πιο σαφή. Παρ’ όλο που έχουν ανιχνευτεί στατιστικά σημαντικές αλλαγές στο κλίμα πολλών περιοχών, αυτές δεν μπορούν να αποδοθούν με κατηγορηματικό τρόπο στην αύξηση της συγκέντρωσης των αερίων του θερμοκηπίου. Και αυτό γιατί στην εξέλιξη του κλίματος δεν δρουν μόνο οι ανθρωπογενείς μηχανισμοί αλλά και οι φυσικοί που είναι υπεύθυνοι για τις αλλαγές που έχουν συντελεστεί στο παρελθόν. Είναι δε πολύ λίγο γνωστό για τους μηχανισμούς που προκαλούν τις διάφορες κλιματικές μεταβολές σε όλη τη Γη. Χαρακτηριστική είναι η διατύπωση της επιτροπής του αμερικανικού National Research Council, που προσφάτως αποτύπωσε σε έναν τόμο το παρόν και διέγραψε το μέλλον των υδρολογικών επιστημών ότι το κλίμα «αλλάζει με ακανόνιστο τρόπο, για άγνωστους λόγους, σε όλες τις χρονικές κλίμακες». Ένα πρώτο σημείο άξιο σχολιασμού σε αυτή τη συνοπτική διατύπωση είναι ότι η κλιματική αλλαγή είναι αποτέλεσμα άγνωστων μηχανισμών που δρουν με ακανόνιστο τρόπο – άρα δεν είναι προβλέψιμη. Το δεύτερο σημείο που αξίζει την προσοχή μας είναι ότι η φυσική κλιματική αλλαγή δεν συμβαίνει μόνο στην γεωλογική κλίμακα χρόνου, όπως πιστευόταν παλαιότερα, αλλά σε όλες τις χρονικές κλίμακες. Αυτό που ίσως μας εμπόδιζε να δούμε το κλίμα ως μεταβλητό και μας δημιουργούσε την ψευδαίσθηση της σταθερότητας είναι το γεγονός ότι τα ιστορικά υδρομετεωρολογικά δεδομένα των προηγούμενων δεκαετιών πράγματι εμφανίζουν μια σχετική σταθερότητα. Στην πραγματικότητα, και σύμφωνα με τις απόψεις κλιματολόγων και υδρολόγων, η περίοδος 1931-60 ήταν μια από τις πιο ανώμαλες περιόδους της τελευταίας χιλιετίας, ενώ το πρώτο μισό του εικοστού αιώνα θεωρείται συχνά ως κλιματικά βέλτιστη περίοδος. 8 1.1.2. Υδροκλιματικές ενδείξεις στην Ελλάδα Αρκετές μελέτες του Τομέα Υδατικών Πόρων του Ε.Μ.Π. συγκλίνουν στο συμπέρασμα ότι, από το 1920 και μετά, σε πολλές περιοχές εμφανίζονται πτωτικές τάσεις στην βροχή και την απορροή που εκτείνονται σε μεγάλη γεωγραφική έκταση της χώρας, εμφανίζοντας αξιοσημείωτες ομοιότητες ακόμη και σε περιοχές με διαφορετικό, σε σημαντικό βαθμό, υδροκλιματικό καθεστώς. Οι πτωτικές τάσεις στη βροχή και την απορροή αποτελούν ένα αρκετά ανησυχητικό φαινόμενο με μεγάλη σημασία για τους υδατικούς πόρους της χώρας, και θα πρέπει να του δοθεί η δέουσα προσοχή τόσο σε επίπεδο ερευνών και μελετών, όσο και σε επίπεδο διαχείρισης υδατικών πόρων. Στο συνοδευτικό διάγραμμα βλέπουμε τις πτωτικές τάσεις, από το 1950-51 μέχρι προσφάτως, της απορροής (δηλαδή του φυσικά διαθέσιμου υδατικού δυναμικού), σε τέσσερις υδρολογικές λεκάνες της Στερεάς Ελλάδας. Αλλού έχει διαπιστωθεί ότι παρόμοιες τάσεις εμφανίζονται και στον Πηνειό και στο Βενέτικο (παραπόταμος του Αλιάκμονα). Ως προς τη διάγνωση των αιτιών του φαινομένου αυτού και τη δυνατότητα πρόγνωσης της εξέλιξής του στο μέλλον, η υδρολογική επιστήμη, όπως προαναφέραμε, προς το παρόν δεν επιτρέπει συγκεκριμένες απαντήσεις. Βεβαίως, δεν υπάρχει κανένας λόγος, ούτε και βοηθάει σε τίποτε, να αποδοθεί το φαινόμενο αυτό στην 15 Ένα από τα άλλα επιτεύγματα που προγράμματος είναι ότι τα μοντέλα αρχικά που αναπτύχθηκαν για να εξετάσουν το E.N.S.O., σήμερα εφαρμόζονται στο πρόβλημα της πρόβλεψης των επιπέδων βροχόπτωσης και της θερμοκρασίας των επόμενων εποχών στην Αυστραλία – έως και 12 μήνες προκαταβολικά. Οι εργασίες συνεχίζονται για να καταλήξουν σε ένα ηλεκτρονικό μοντέλο. Τόσο ο B.M.R.C. όσο και ο C.S.I.R.O. συνεχίζουν την έρευνά τους στην περιοχή αυτή για να κατανοήσουν καλύτερα τις πιθανές αλληλεπιδράσεις ανάμεσα στο φαινόμενο του θερμοκηπίου και τα φαινόμενα E.N.S.O. 1.2.2. Αναφορές κλιματικών αλλαγών στην Αυστραλία Ορισμένες αλλαγές που έχει προκαλέσει ο άνθρωπος στο κλίμα είναι αναπόφευκτες. Ενώ οι προσπάθειες που έχουν καταβληθεί για την μείωση των εκπομπών αερίων θα περιορίσουν τις αλλαγές αυτές, κρίνονται ωστόσο απαραίτητες οι στρατηγικές προσαρμογής που βασίζονται στην αξιολόγηση των δυνητικών αλλαγών στο τοπικό κλίμα και στην επίδρασή τους. Το κείμενο αυτό συνοψίζει την εμπειρία μας από τις σημαντικές κλιματικές αλλαγές στο κλίμα της Αυστραλίας τον 21ο αιώνα. Η αβεβαιότητα στις μελλοντικές αλλαγές του κλίματος απευθύνεται και ποσοτικοποιείται όπου αυτό είναι δυνατό. 16 Η γη έχει ζεσταθεί κατά 0.6  0.2οC από το 1900. Η θερμοκρασία στην ήπειρο της Αυστραλίας έχει αυξηθεί κατά μέσο όρο 0.7οC από το 1910 έως το 1999. Η μεγαλύτερη αύξηση σημειώθηκε το 1950. Η ελάχιστη θερμοκρασία έχει αυξηθεί περισσότερο από τη μέγιστη. Ενώ οι βροχοπτώσεις στην Αυστραλία διαφέρουν σημαντικά με το χρόνο και το χώρο, δεν υπάρχει σημαντική μέγιστη ηπειρωτική τάση από το 1910. Η Διακυβερνητική Επιτροπή των Κλιματικών Αλλαγών (I.P.C.C.) έκανε πάνω από 40 μελλοντικά σενάρια για τον κόσμο σχετικά με τις αλλαγές που έχουν προκύψει, που καλύπτουν την πλήρη κλίμακα πιθανοτήτων που εξερευνεί η I.P.C.C. Αυτά φαίνονται στο σχήμα 1. Αυξήσεις στα μόρια θείου (αεροζόλ) είναι πολύ λιγότερα από ότι προβλέπεται στα αναθεωρημένα σενάρια του I.P.P.C. για την αξιολόγηση του 1996. Έχουμε λοιπόν αύξηση της θερμοκρασίας σε παγκόσμιο επίπεδο και αύξηση του επιπέδου της θάλασσας. Από τα σενάρια εκπομπών S.R.E.S., η I.P.C.C. προβλέπεται μία παγκόσμια μέση αύξηση στη θερμοκρασία κατά 1.4 με 5.8οC μέχρι το 2010 σχετικά με το 1990 (Βλέπε σχήμα 2). Αυτή η κλίμακα περιλαμβάνει την αβεβαιότητα στην απάντηση του κλιματικού συστήματος, στην αύξηση των αεριών του θερμοκηπίου, καθώς και στην αβεβαιότητα για το ποσό των 17 εκπομπών. Η προβλεπόμενη αλλαγή της θερμοκρασίας είναι 0.1–0.5οC τη δεκαετία. Στη δεκαετία του 1970, το παρατηρούμενο ποσοστό θερμοκρασίας ήταν 0.15οC. Το επίπεδο της θάλασσας θα ανέβει κατά 9 με 88 cm το 2100, ήτοι 0.8 με 8.0cm ανά δεκαετία, μία αλλαγή που σχετίζεται με την αύξηση της θερμοκρασίας. Η παρατηρούμενη αύξηση τον 20ο αιώνα είναι 1 με 2 cm την δεκαετία. Οι αλλαγές στη μελλοντική θερμοκρασία στην Αυστραλία και το ποσοστό των βροχοπτώσεων προέκυψε από προσομοιώσεις με τα κλιματικά μοντέλα, στα οποία το επίπεδο των συγκεντρώσεων του αερίου έχει επεκταθεί. Καθένα από τα μοντέλα βρέθηκε ότι είχε αποδεκτή προσομοίωση με το κλίμα της Αυστραλίας υπό τις τρέχουσες συνθήκες. Παρουσιάζουμε κλίμακες αλλαγής που ενσωματώνουν ποσοτικοποιούμενες αβεβαιότητες που σχετίζονται με την κλίμακα των μελλοντικών εκπομπών, την κλίμακα των παγκόσμιων απαντήσεων των κλιματικών μοντέλων, και διαφοροποιήσεις από μοντέλο σε μοντέλο στα τοπικά μοντέλα κλιματικής αλλαγής. Οι κλίμακες βασίζονται σε παγκόσμιες προβολές θερμοκρασίας στο σχήμα 2, που παρέχουν πληροφορίες για το μέγεθος των συνολικών κλιματικών απαντήσεων με τον καιρό. Τα υποθετικά μοντέλα παρουσιάζονται ως χάρτες που έχουν κωδικοποιηθεί με χρώμα για τις αλλαγές στις κατά προσέγγιση κλιματικές συνθήκες του 2030 και 2070 σχετικές 18 με το 1990. Αυτές οι επιλεγμένες ημερομηνίες δείχνουν και τις αλλαγές που αναμένονται τις επόμενες δεκαετίες και τις μεγαλύτερες αλλαγές που ίσως συμβούν στα τέλη του αιώνα. Οι αλλαγές στο κλίμα που δίνονται για αυτές τις ημερομηνίες αντιπροσωπεύουν την αλλαγή σε μέσες κλιματικές συνθήκες. Οι συνθήκες κάθε χρόνου θα συνεχίσουν να επηρεάζονται από φυσικές κλιματικές μεταβολές και δεν μπορούν να προβλεφθούν. Κλίμακες προσομοίωσης θερμότητας στην Αυστραλία φαίνονται στο παρακάτω σχήμα 3. 19 Μέχρι το 2030 οι ετήσιες μέγιστες θερμοκρασίες είναι 0.4 με 2.0οC υψηλότερες σε ολόκληρη σχεδόν την Αυστραλία, με ελαφρά μικρότερη θερμοκρασία σε ορισμένες παράλιες περιοχές και την Τασμανία, και τη δυνατότητα για μεγαλύτερη θερμότητα στα βορειοδυτικά. Μέχρι το 2070 οι ετήσιες μέσες θερμοκρασίες θα αυξάνονται κατά 1.0 με 6.0οC σ’ ολόκληρη την Αυστραλία με διαφοροποίηση παρόμοια με αυτή για το 2030. Τα αποτελέσματα του μοντέλου δείχνουν ότι οι μελλοντικές αυξήσεις στις καθημερινές μέγιστες και ελάχιστες θερμοκρασίες μοιάζουν με τις αλλαγές στη μέση θερμοκρασία. Οι αλλαγές στις ακραίες θερμοκρασίες δίνονται στους πίνακες 1 και 2. 20 1.3. Διεθνείς Συμβάσεις για την προστασία του περιβάλλοντος Το Πρωτόκολλο του Μόντρεαλ έχει τροποποιηθεί 4 φορές: το 1990 στο Λονδίνο, το 1992 στην Κοπεγχάγη, το 1995 στη Βιέννη και το 1997 στο Μόντρεαλ, προωθώντας προγράμματα για τη σταδιακή μείωση, εξάλειψη και έλεγχο της πλειονότητας των ουσιών που καταστρέφουν το όζον. Η Ευρωπαϊκή Ένωση, και βεβαίως η Ελλάδα σαν μέλος της, όχι μόνο ήταν από τους πρώτους που προσυπέγραψαν το Πρωτόκολλο του Μόντρεαλ αλλά η Ευρωπαϊκή Επιτροπή είχε προτείνει στο Συμβούλιο Υπουργών να λάβει απόφαση ώστε να πιεστεί για περισσότερο αυστηρούς ελέγχους στις ουσίες που καταστρέφουν τη στοιβάδα του όζοντος, το μονοβρωμομεθάνιο και τους υδροχλωροφθοράνθρακες. Στην πρόταση της η Επιτροπή καλεί τα κράτη μέλη πρώτον να πιέσουν για μία μείωση κατά 50% όσο το δυνατόν συντομότερα και κατόπιν για την πλήρη εξάλειψη του μονοβρωμομεθανίου. Το μονοβρωμομεθάνιο χρησιμοποιείται κυρίως για την απολύμανση του εδάφους στον αγροτικό τομέα. Είναι μία πολύ τοξική ουσία που επιδρά καταστροφικά στη στοιβάδα του όζοντος. Πρέπει να γίνουν κάθε είδους προσπάθειες για να βοηθηθούν κυρίως οι γεωργοί ώστε να αντικαταστήσουν το μονοβρωμομεθάνιο με λιγότερο επικίνδυνες ουσίες. Ήδη έχουν βρεθεί εναλλακτικές λύσεις και θα πρέπει να χρησιμοποιούνται όσο το δυνατόν περισσότερο. Κατά δεύτερο λόγο, η Επιτροπή προτείνει αυστηρότερα μέτρα για τον έλεγχο της χρήσης υδροχλωροφθορανθράκων και έχει προχωρήσει πέρα από τις παρούσες κοινοτικές ρυθμίσεις, που απαιτούν πλήρη εξάλειψη τους έως το 2015. Οι υδροχλωροφθοράνθρακες χρησιμοποιούνται κυρίως στην ψύξη και στα αεροζόλ. Το γεγονός ότι ήδη υπάρχουν υποκατάστατα τους στην αγορά, επιτρέπει την ενίσχυση των ελέγχων. Για τα μέτρα που θα ληφθούν στις αναπτυσσόμενες χώρες, η Επιτροπή δίνει προτεραιότητα στην πλήρη εξάλειψη των υδροχλωροφθορανθράκων όσο το δυνατόν συντομότερα. Θα ζητήσει επίσης να γίνουν έλεγχοι στους υδροχλωροφθοράνθρακες και στο μονοβρωμομεθάνιο σ’ αυτές τις χώρες. 21 Το 1990 ιδρύθηκε ένας νέος θεσμός, που περιλαμβάνει το Πρόγραμμα Περιβάλλοντος των Ηνωμένων Εθνών (U.N.E.P.), το Αναπτυξιακό Πρόγραμμα των Ηνωμένων Εθνών (U.N.D.P.), τον Οργανισμό Βιομηχανιών Ηνωμένων Εθνών (U.N.I.D.O.) και την Παγκόσμια Τράπεζα (World Bank), ως εκτελεστικά όργανα, με στόχο να βοηθήσει τις αναπτυσσόμενες χώρες να αντεπεξέλθουν στο κόστος της συμμόρφωσης με τις αποφάσεις του αναθεωρημένου Πρωτοκόλλου και να παρέχει την απαραίτητη τεχνολογία στις χώρες αυτές. Περίπου 350 εκατομμύρια δολάρια έχουν διατεθεί έως τώρα σε περισσότερες από 700 δραστηριότητες σε 85 αναπτυσσόμενες χώρες. Το Πρωτόκολλο του Μόντρεαλ απέδειξε ότι μπορεί να επιτευχθεί η ανιδιοτελής συνεργασία ανάμεσα στον αναπτυγμένο και τον αναπτυσσόμενο κόσμο. Έτσι, αποτελεί ελπιδοφόρο «προηγούμενο», καθώς η διεθνής κοινότητα κατευθύνεται προς την αντιμετώπιση περισσότερο σύνθετων παγκόσμιων περιβαλλοντικών προβλημάτων. Δυστυχώς, κάποιοι θεωρούν πως το πρόβλημα έχει λυθεί και έτσι αρχίζει ο εφησυχασμός θεωρώντας ότι το θέμα της προστασίας του στρώματος του όζοντος έχει τακτοποιηθεί. Όμως, όπως δείχνουν οι παγκόσμιες παρατηρήσεις τόσο από το έδαφος όσο και από το διάστημα, το στρώμα του όζοντος εξακολουθεί να κινδυνεύει σοβαρά. Οι κίνδυνοι που προκύπτουν από την καταστροφή του στρώματος του όζοντος συνεχίζονται. Μία καταστροφική τάση διαφαίνεται σε κάποιες αναπτυσσόμενες χώρες, όπου η ραγδαία οικονομική ανάπτυξη συνοδεύτηκε από μία ταυτόχρονη αύξηση κατανάλωσης υλικών που συμβάλλουν στην καταστροφή του όζοντος. Αν και το 25% περίπου του πληθυσμού της γης έχει σχεδόν ολοκληρώσει τη σταδιακή μείωση της χρήσης αυτών των επικίνδυνων υλικών, όπως προβλέπει το Πρωτόκολλο του Μόντρεαλ, το υπόλοιπο 75% του αναπτυσσόμενου κόσμου και των χωρών με μεταβατική οικονομία πρέπει να αρχίσει άμεσα τη μείωση της κατανάλωσης αυτών των υλών. Αν συνέχιζαν να εκπέμπονται οι χλωροφθοράνθρακες με το ρυθμό εκπομπής του 1980, το στρώμα του όζοντος θα καταστρέφονταν με ρυθμό περίπου 5% ανά δεκαετία. Αυτό σημαίνει ότι μέσα σε 100 χρόνια θα είχαμε αραίωση του όζοντος κατά 50%!!! Κάθε 1% μείωσης του στρώματος του όζοντος αυξάνει την είσοδο ακτινοβολίας UV-B, γεγονός που έχει ως συνέπεια την αύξηση κατά 2% των περιπτώσεων ειδικής μορφής καρκίνου του δέρματος, 22 καθώς και αύξηση περιστατικών καταρράκτη κάθε χρόνο. Επίσης, ανοδική τάση μπορεί να παρουσιάσουν, οι περιπτώσεις μελανώματος, που αποτελεί την πιο θανατηφόρα μορφή καρκίνου του δέρματος. Ο άνθρωπος ενημερώνεται βέβαια και έτσι μπορεί να κάνει λογική χρήση του ήλιου και να προστατευθεί ικανοποιητικά. Όμως τα οικοσυστήματα, η χλωρίδα και η πανίδα του πλανήτη, εξακολουθούν να παραμένουν απροστάτευτα. Τα οφέλη από τις εθνικές και διεθνείς προσπάθειες των τελευταίων 13 ετών είναι ήδη ορατά, καθώς πρόσφατα ευρήματα επιβεβαίωσαν ότι το επίπεδο των ουσιών που καταστρέφουν το όζον έχει μειωθεί σημαντικά στην ατμόσφαιρα. Αυτό είναι το άμεσο αποτέλεσμα της εφαρμογής των αποφάσεων του Πρωτοκόλλου του Μόντρεαλ. Έτσι, π.χ. τα επίπεδα του χλωρίου στη στρατόσφαιρα έχουν πάψει να αυξάνουν και το ίδιο παρατηρείται και σε άλλες ενώσεις που ελέγχονται από το Πρωτόκολλο του Μόντρεαλ. Παρόλα αυτά, το στρώμα του όζοντος εξακολουθεί να είναι πάντοτε ευάλωτο και ευπαθές. Έτσι, ο αγώνας για την προστασία του πρέπει να συνεχισθεί, γνωρίζοντας πως μπορεί να κερδηθεί μόνο με την επίμονη υποστήριξη όλων των κυβερνήσεων, των οργανισμών και των κατοίκων του πλανήτη μας, χωρίς καταστρατηγήσεις των συμφωνιών και με την πάταξη του λαθρεμπορίου των απαγορευμένων πλέον χλωροφθορανθράκων. Γιατί όμως τόσο λαθρεμπόριο; Γιατί όλη αυτή η αναταραχή για τις ουσίες του Πρωτοκόλλου του Μόντρεαλ; Η απάντηση για το λαθρεμπόριο είναι απλή: τα υποκατάστατα των απαγορευμένων ουσιών κοστίζουν πολύ περισσότερο. Όμως, μολονότι έχουν πολύ μικρότερη οζονοκτόνο δράση, η κατανάλωση τους συνεχώς αυξάνεται. Και σαν να μην έφτανε αυτό, είναι και τα αέρια που επιταχύνουν το φαινόμενο του θερμοκηπίου, δηλαδή τη βαθμιαία ανθρωπογενή μεταβολή του κλίματος της Γης. Ήδη, στην καθημερινή ζωή, έχουμε παρατηρήσει ότι στο σύστημα ψύξης των αυτοκίνητων μας δεν διοχετεύουν στο συνεργείο το γνωστό μας «freon», αλλά το υποκατάστατο του, «134α». Ανάλογα υποκατάστατα χρησιμοποιούνται ευρέως σε όλες τις ανεπτυγμένες χώρες. Δυστυχώς, λόγω των τοξικών και θερμοκηπικών ιδιοτήτων τους, θα έρθει η ώρα που και τα σημερινά υποκατάστατα θα υποκατασταθούν! Είναι προφανές ότι οι αλλαγές αυτές επιφέρουν επιπτώσεις σε δραστηριότητες με χρήση αυτών των ουσιών. Αλλαγές στις ψυκτικές εγκαταστάσεις της βιομηχανίας τροφίμων, αλλαγές ακόμη και στα halons της πολεμικής βιομηχανίας. Ίσως διατηρηθούν μόνο τα προωθητικά στα φαρμακευτικά σπρέι. 23 1.3.1. Η δέσμευση για μείωση των εκπομπών Η αλλαγή του κλίματος αποτελεί αντικείμενο ευρέως προβληματισμού. Αναπτύσσεται έτσι η δημόσια προσδοκία και η πολιτική πίεση ότι τα θέματα της κλιματικής μεταβολής θα αντιμετωπισθούν στο ευρύτερο πλαίσιο της διαρκούς ανάπτυξης. Οι ιθύνοντες θα πρέπει να ανταποκριθούν στην ανάγκη να παρθούν μέτρα για τη μείωση των εκπομπών. Η πραγματική πρόκληση που αντιμετωπίζει η Ευρωπαϊκή Ένωση είναι να θεσπίσει αποτελεσματικές, ρεαλιστικές και εφαρμόσιμες πολιτικές. Η τρίτη συνδιάσκεψη των εταίρων στη Συνθήκη Πλαίσιο των Ηνωμένων Εθνών σχετικά με τις κλιματολογικές μεταβολές (COP-3), που έλαβε χώρα στο Κιότο το Δεκέμβριο του 1997, οδήγησε σε αποφάσεις τις οποίες οι εταίροι και η κοινωνία είναι σε θέση να αποδεχτούν και να εφαρμόσουν. Στο πλαίσιο της «Εντολής του Βερολίνου», οι εταίροι διεξάγουν επί του παρόντος διαπραγματεύσεις με στόχο την ενίσχυση των δεσμεύσεων των βιομηχανοποιημένων χωρών με την υιοθέτηση ποσοτικών στόχων περιορισμού και μείωσης σε συγκεκριμένα χρονικά πλαίσια όπως το 2005, 2010 και 2020. Οι ποσοτικοί αυτοί στόχοι θα πρέπει να επιτευχθούν με την εφαρμογή πολιτικών και μέτρων. Τελικός στόχος των διαπραγματεύσεων αυτών αποτελεί η διατύπωση ενός νομικά δεσμευτικού πρωτοκόλλου κατά την COP-3. Τα συμπεράσματα του Συμβουλίου της 3ης Μαρτίου 1997 στο θέμα της αλλαγής του κλίματος απέδειξαν την αποφασιστικότητα της κοινότητας να δράσει, δεδομένου ότι συμφωνήθηκε ότι η κοινότητα θα προτείνει τη δέσμευση των μελών του Ο.Ο.Σ.Α. και των χωρών υπό μεταβατικό οικονομικό καθεστώς (Παράρτημα Χ της Σύμβασης - Πλαίσιο) να μειώσουν κατά 15% μέχρι το 2010 τις εκπομπές των κυρίων αερίων που προκαλούν το φαινόμενο του θερμοκηπίου (CO2, CH4 και N2O) σε σύγκριση με το έτος 1990. Αν λάβουμε υπόψη ότι οι εκπομπές CΟ2, με την εφαρμογή των ως τώρα πολιτικών και μέτρων, προβλέπεται να αυξηθούν κατά 8% το 2010 σε σύγκριση με το 1990, τότε παρουσιάζεται απόκλιση άνω των 20 μονάδων από τη διαπραγματευτική θέση που έχει θεσπίσει το συμβούλιο. Οι πολιτικές και τα μέτρα για τη γεφύρωση του κενού αυτού θα πρέπει να είναι φιλόδοξα, ειδικότερα στον ενεργειακό τομέα, οδηγώντας και σε αναπροσανατολισμό των 24 στόχων της κοινωνίας. Η υλοποίηση των αναγκαίων πολιτικών θα απαιτήσει γνήσια πολιτική βούληση. Οι αποφάσεις οι οποίες θα ληφθούν κατά την τρίτη αυτή συνδιάσκεψη των εταίρων θα έχουν συνεπώς μείζονες επιπτώσεις, εάν πρόκειται να επιτευχθούν οι υπό διαπραγμάτευση στόχοι. Το Συμβούλιο έχει εκτιμήσει ότι η χάραξη των πολιτικών και των μέτρων (Π.&Μ.) προς υιοθέτηση εναπόκειται στις διάφορες συνόδους του Συμβουλίου που έχουν επιφορτισθεί με τις αντίστοιχες κοινοτικές πολιτικές. Η Επιτροπή ευνοεί μια προσέγγιση η οποία συνίσταται στην εμπλοκή και των άλλων πολιτικών που «διασταυρώνονται» με την πολιτική για την προστασία του περιβάλλοντος κατά τη διαδικασία λήψεως αποφάσεων. Η Επιτροπή εξέδωσε μια ανακοίνωση με ευρύ περιεχόμενο σχετικά με τις κλιματολογικές μεταβολές, παρουσιάζοντας, όλες τις επιπτώσεις των πολιτικών και τις απαραίτητες δράσεις για την υλοποίηση των πολιτικών αυτών. Η παρούσα ανακοίνωση η οποία αναφέρεται στην ενεργειακή διάσταση της αλλαγής του κλίματος, επιδιώκει την προώθηση του διαλόγου σχετικά με τη διαδικασία του Κιότο και εστιάζεται στις επιπτώσεις στην ενέργεια, προετοιμάζοντας μια ευρύτερη ανακοίνωση της Επιτροπής που θα καλύπτει όλους τους σχετικούς τομείς. Ο στόχος είναι να παρουσιαστούν στους φορείς διαμόρφωσης ενεργειακής πολιτικής τα βασικά στοιχεία της πρόκλησης, να εντοπισθούν τομείς διατύπωσης πολιτικής που θα βοηθούσαν στην αντιμετώπιση της πρόκλησης και θα προωθούσαν το διάλογο σχετικά με το πώς οι δεσμεύσεις που θα αναλάβουμε για περιορισμό των εκπομπών μπορούν να υλοποιηθούν με τρόπο οικονομικά αποτελεσματικό. Είναι σαφές ότι στους κόλπους της κοινότητας υπάρχει η πολιτική βούληση για την επίτευξη σημαντικού ρυθμού μείωσης, αλλά η επιτυχία της αποφασιστικότητας αυτής δεν θα αποδειχθεί παρά μόνο όταν επιτευχθούν τα μεγέθη μείωσης των εκπομπών που υποδεικνύονται από το Συμβούλιο. Με βάση τη θέση της στο Κιότο, η Ένωση θα καλέσει τους εταίρους της συνθήκης – κυρίως τις βιομηχανοποιημένες χώρες και τις χώρες υπό μεταβατικό οικονομικό καθεστώς – να καταβάλλουν αντίστοιχες προσπάθειες. Η ίδια η Ένωση θα πρέπει εντούτοις να αποδείξει την πολιτική της βούληση να λάβει τις απαραίτητες, αλλά συχνά δύσκολες αποφάσεις για την υλοποίηση των στόχων της. 31 Ένα άλλο πιθανό αποτέλεσμα από την έκρηξη του ηφαιστείου είναι η καταστροφή του όζοντος της στρατόσφαιρας. Οι ερευνητές διατείνονται ότι τα μόρια αεροζόλ που περιέχουν θειικό οξύ από τις εκρήξεις των ηφαιστείων ίσως συμβάλλουν στην απώλεια του όζοντος. Όταν στην ατμόσφαιρα υπάρχουν σύμπλοκα χλωρίου που προέρχονται από τη διάσπαση των CFCs, τα μόρια θείου μπορεί να εξυπηρετήσουν για να τους μετατρέψουν σε πιο ενεργές μορφές που ίσως προκαλέσουν την ταχύτερη καταστροφή του όζοντος. Ο καλύτερος τρόπος για να παρατηρήσουμε τα μεγάλα και μεταβατικά σύννεφα από την ηφαιστειακή έκρηξη είναι τα εργαλεία που έχουν τοποθετηθεί στο διάστημα. Το Φασματοσκόπιο για την Πλήρη Καταγραφή του Όζοντος (T.O.M.S.) της NASA έχει συμβάλει σημαντικά στην βελτίωση της γνώσης μας αναφορικά με το συνολικό ποσό του διοξειδίου 32 του θείου που εκπέμπεται στην ατμόσφαιρα κατά τη διάρκεια μεγάλων ηφαιστειακών εκρήξεων.Το προηγούμενο σχήμα 2 δείχνει εικόνες T.O.M.S. του διοξειδίου του θείου που διασκορπίζονται από την περιοχή του Ινδικού Ωκεανού ύστερα από την έκρηξη του Mount Pinatubo. Πολλές εβδομάδες αργότερα το διοξείδιο του θείου διασκορπίστηκε σ’ ολόκληρο τον κόσμο όπως το διαπιστώσαμε μέσα από τη συσκευή MLS της NASA για την μέτρηση της Άνω Ατμοσφαιρικής Πίεσης (U.A.R.S.). Το όργανο T.O.M.S. εκτός από την ανίχνευση του διοξειδίου του θείου από το όρος Pinatubo, παρατήρησε πάνω από 100 ηφαιστειακά γεγονότα, ανάμεσα στα οποία και η μείζων έκρηξη από το ηφαίστειο Cerro Hudson στην Χιλή το 1991. Τα όργανα T.O.M.S. εκτοξεύθηκαν στο διαστημόπλοιο Nimbus-7 το 1978, στο Ρωσικό διαστημόπλοιο Meteor-3 το 1991 και στο Σύστημα Παρατήρησης της Γης των Ιαπώνων (A.D.E.O.S.) το 1996. Ένα όργανο T.O.M.S. έχει δρομολογηθεί να τεθεί σε τροχιά σε ένα Ρώσικο δορυφόρο Meteor-3 το 2000. Δεδομένα που έχουμε από το πείραμα για το Αεροζόλ και το Αέριο της Στρατόσφαιρας (SAGE II) που έγινε στο Εργαλείο του Δορυφόρου της NASA για τον Ισολογισμό της Γήινης Ακτινοβολίας (E.R.B.S.) έχουν δείξει ότι κατά τη διάρκεια των πρώτων πέντε μηνών ύστερα από την έκρηξη του Mount Pinatubo, το οπτικό βάθος του αεροζόλ της στρατόσφαιρας είχε αυξηθεί 100 φορές σε ορισμένες περιοχές. Το οπτικό βάθος είναι η γενική μέτρηση μίας περιοχής της ατμόσφαιρας για να αποτρέψει τη διέλευση του ορατού φωτός μέσα από αυτή. Μεγαλύτερα οπτικά βάθη σημαίνουν μεγαλύτερο μπλοκάρισμα του φωτός. Στην περίπτωση αυτή το αυξημένο οπτικό βάθος σημαίνει ότι πολύ μικρότερη ενέργεια του ηλίου μπορεί να περάσει μέσα από το σύννεφο για να ζεστάνει την επιφάνεια της γης. Ένα ενεργοποιημένο όργανο SAGE IΙΙ, που κάνει παρόμοιες παρατηρήσεις, έχει δρομολογηθεί για να εκτοξευθεί στο Ρωσικό διαστημόπλοιο Meteor-3M στο δεύτερο μισό του 1998. Λίγα χρόνια μετά την έκρηξη το μεγαλύτερο μέρος του αεροζόλ θα έχει καταστραφεί και έτσι τα αποτελέσματα που προκαλεί είναι αμελητέα. Παρατηρήσεις που αφορούν την επίδραση του αεροζόλ του Mount Pinatubo στο παγκόσμιο κλίμα έχει χρησιμοποιηθεί για να αξιολογήσει την κατανόηση των επιστημών αναφορικά με την αλλαγή στο κλίμα και να προβλέψει τις μελλοντικές αλλαγές. Οι ερευνητές της NASA από το Ινστιτούτο Goddard της Νέας Υόρκης για Μελέτες Διαστήματος που εφάρμοσαν αυτό το 33 γενικό μοντέλο του κλίματος της Γης για το πρόβλημα, ανέφεραν ότι είχαν επιτυχώς προβλέψει πολλά από τα φαινόμενα του αεροζόλ του θείου από την έκρηξη του Mount Pinatubo για την μείωση της θερμοκρασίας. Ορισμένες παρελθούσες και παρούσες αποστολές που συμβάλουν στην μελέτη των ηφαιστείων αναφέρονται στον πίνακα. Παρατίθενται σ’ αυτόν το Σύστημα Παρατήρησης της Γης (E.O.S.), τα βασικά στοιχεία της Επιχείρησης Υπηρεσίας Γης της NASΑ. Η πρώτη εκτόξευση στη σειρά δορυφόρων EOS δρομολογήθηκε να λάβει χώρα το 1998. 34 Το υπέρυθρο ραδιόμετρο υψηλής ανάλυσης (H.R.I.R.) είχε αποσταλεί στο διάστημα το 1964 και είχε χρησιμοποιηθεί για να παρακολουθεί και τα ενεργά και τα λανθάνοντα ηφαίστεια. Οι αλλαγές H.R.I.R. ενέργειας που καταγράφηκαν στον Nimbus-2 αλλάζουν από την ηφαιστειακή δραστηριότητα του Surtsey, στην Ισλανδία το 1966. Ο πολυφασματικός σαρωτής (M.S.S.) και τα όργανα του Θεματικού Χαρτογράφου (Τ.Μ.) στους δορυφόρους Landsat έχουν εξασφαλίσει μεγάλη σειρά εικόνων ηφαιστειακής δραστηριότητας, όπως είναι δημιουργία αέρα, πτώση ηφαιστειακής τέφρας και ροή λάβας. Το πρόγραμμα EOS θα ενσωματώσει μία σειρά δορυφόρων που θα χρησιμοποιήσουν προηγμένα όργανα για να παράσχουν μία κατ’ εξοχή ακριβή, αυτάρκη και βραχυχρόνια βάση δεδομένων για πολλές πλευρές χαρακτηριστικών της ατμόσφαιρας, της Γης και των ωκεανών. Οι πληροφορίες που πήραμε από την προσπάθεια αυτή θα βοηθήσουν στην διεύρυνση της γνώσης μας σχετικά με τις αλληλεπιδράσεις των ηφαιστείων με το κλίμα της γης. 1.5. Ο ρόλος του ωκεανού στην αλλαγή του κλίματος Εντύπωση προξενεί ότι παρά τις προβλέψεις για 30 τοις εκατό αύξηση στα επίπεδα του διοξειδίου του άνθρακα, οι θερμοκρασίες της γης δεν αυξήθηκαν τόσο όσο είχαν προβλέψει τα μοντέλα. Γιατί; Επειδή τα αέρια του θερμοκηπίου δεν είναι τα μόνα που επηρεάζουν τη θερμοκρασία – υπάρχουν πολλές άλλες μεταβλητές, όπως τα σύννεφα, τα αεροζόλ, και ο ωκεανός. Ήδη από το 1960 οι επιστήμονες έχουν επεξεργαστεί μοντέλα για να τους βοηθήσουν να κατανοήσουν το ρόλο των ωκεανών στην μετρίαση του κλίματος. Όμως πολλές ερωτήσεις έχουν μείνει αναπάντητες. Βοηθούν άραγε οι ωκεανοί στην μείωση της θερμοκρασίας και κατά ένα μέρος στην αντιστάθμιση της αύξησης της θερμοκρασίας σε παγκόσμια κλίμακα; Θα μπορέσει μακροχρόνια ο ωκεανός να διευρύνει και να επιταχύνει την τάση αύξησης της θερμοκρασίας; Με ποιο τρόπο οι αλλαγές στη χημεία και τη βιολογία του ωκεανού αλληλεπιδρούν με αυτές τις αλλαγές στο κλίμα; Με ποιο τρόπο οι ανθρώπινες δραστηριότητες συμβάλλουν στις αλλαγές στο θαλάσσιο περιβάλλον και με ποιο τρόπο αυτές οι αλλαγές επηρεάζουν τους ανθρώπους; 35 Ο ωκεανός με την ευρεία έννοια αλληλεπιδρά με τη ατμόσφαιρα βασικά με δύο τρόπους. Ο πρώτος τρόπος είναι φυσικά, μέσω της ανταλλαγής θερμότητας, ορμής και ποσότητας νερού. Οι ωκεανοί καλύπτουν πάνω από 70 τοις εκατό της γήινης επιφάνειας και περιέχουν γύρω στο 97 τοις εκατό της υδάτινης επιφάνειας, οι ακτές του ωκεανού αποθηκεύουν τεράστια ποσά ενέργειας με μορφή θερμότητας. Όμως ο ωκεανός έχει μία σχετικά μεγάλη αδράνεια θερμοκρασίας, ή αντοχή στην αλλαγή. Κατά το παρελθόν οι επιστήμονες συλλάμβαναν τον ωκεανό σαν μία αμετάβλητη «έρημο» λόγω της βραδείας κυκλοφορίας (συγκριτικά με την κυκλοφορία της ατμόσφαιρας) και της χαμηλής βιολογικής παραγωγικότητας. Όμως σήμερα γνωρίζουμε ότι η βιολογική και η φυσική λειτουργία των συστημάτων του ωκεανού μπορούν να αλλάξουν σύντομα σε μικρές και μεγάλες περιοχές (δηλαδή κατά τη διάρκεια του Εl Νino). Επειδή ο ωκεανός κατευθύνει το χρόνο και τα μοντέλα κλιματικής αλλαγής, δόθηκε πρόσφατα στον ωκεανό το όνομα «παγκόσμια μηχανή θερμότητας». Μόλις αυξάνεται η θερμοκρασία, «διαφεύγει» στον ωκεανό για να θερμάνει την ατμόσφαιρα, δημιουργεί διαβαθμίσεις στην θερμοκρασία του αέρα και κατά συνέπεια ανέμους. Οι άνεμοι με τη σειρά τους σπρώχνουν οριζόντια την επιφάνεια της θάλασσας και οδηγούν τα μοντέλα ρεύματος του ωκεανού. Στο μεταξύ οι διαφορές της θερμοκρασίας και η αλατότητα ελέγχουν τα κάθετα ρεύματα του ωκεανού – θερμότερα, πιο φρέσκα νερά ρέουν προς τα πάνω ενώ τα πιο παγωμένα, πιο παχιά, ή πιο αλατισμένα τείνουν να βυθίζονται. Με τον καιρό δημιουργείται ένα σύνθετο σύμπλεγμα απ’ όπου τα ζεστά νερά της επιφανείας κινούνται προς τους πόλους όπου διαφεύγει η θερμοκρασία ευκολότερα στην εξωτερική επιφάνεια, ενώ τα κρύα, βαθιά ρεύματα εγκαθίστανται στο βάθος της θάλασσας. Μέσω αυτού του περίπλοκου συστήματος κυκλοφορίας, οι ωκεανοί και η ατμόσφαιρα εργάζονται μαζί για να μοιράσουν τη θερμοκρασία και να ρυθμίσουν το κλίμα. Αυτή η κυκλοφορία μεταφέρει σημαντικά ποσά θερμοκρασίας, που οδηγεί σε πιο εύκρατα κλίματα σε περιοχές της γης που είναι κοντά στον ωκεανό. Για παράδειγμα το Λονδίνο είναι θερμότερο από το Τορόντο το χειμώνα, αν και το Λονδίνο είναι πιο κοντά στο Βόρειο Πόλο. 36 Οι επιστήμονες που δουλεύουν στην δημιουργία μοντέλων υπολόγισαν πρόσφατα ότι κατά τη διάρκεια του 20 αιώνα ο ωκεανός μειώθηκε κατά το ήμισυ της αναμενόμενης επιφανειακής θερμότητας λόγω της αύξησης των επιπέδων των αερίων του θερμοκηπίου. Οι επιστήμονες παρατήρησαν μία συνολική τάση ψύξης στην ανατολή παρά τα ισχυρά και συχνά φαινόμενα Εl Nino μετά το 1975. Οι επιστήμονες συμπέραναν ότι ως συνέπεια των ανταλλαγών της θερμότητας και ορμής ανάμεσα στον ωκεανό και την ατμόσφαιρα, η μέση θερμοκρασία του Ειρηνικού Ωκεανού αυξάνει λιγότερο από ότι θα αύξανε αν αντάλλασσε μόνο τη θερμοκρασία. Έτσι δεδομένης της αποτελεσματικότητας κατά την επαναδιανομή της θερμότητας προς τους πόλους, ο ωκεανός καθυστερεί αποτελεσματικά στο να ρυθμίσει την παγκόσμια θερμοκρασία. 37 Αλλά οι επιστήμονες δεν γνωρίζουν αν ο ρόλος του ωκεανού «ως μέσου μετριασμού του κλίματος» θα επιμείνει για μεγάλο χρονικό διάστημα. Υπάρχουν ενδείξεις ότι μεγάλες και απότομες αλλαγές στην κυκλοφορία του ωκεανού επηρέασαν σημαντικά το παγκόσμιο κλίμα στο παρελθόν. Ορισμένοι επιστήμονες διερωτώνται αν τα υπάρχοντα μοντέλα κυκλοφορίας του ωκεανού είναι αρκετά σταθερά για να αντέξουν τις πιέσεις αύξησης της θερμοκρασίας, που δείχνουν τα αέρια του θερμοκηπίου και την εκροή φρέσκου νερού λόγω του λιωσίματος των πάγων. Καθώς το ποσοστό εκροής των υδάτων αυξάνεται, η αλμυρότητα και η πυκνότητα των υδάτων της επιφάνειας μειώνεται και κατά συνέπεια αυξάνει το σημείο ψύξης. Οι περισσότερες παγωμένες επιφάνειες δεν επιτρέπουν τη διαφυγή της θερμοκρασίας, γεγονός που οδηγεί στην μεγάλη αναδιοργάνωση του συστήματος κυκλοφορίας του ωκεανού, που θα επηρεάσει με τη σειρά του το παγκόσμιο κλίμα. Υπάρχει και άλλος τρόπος που συνδέεται ο ωκεανός με την ατμόσφαιρα, ο χημικός, αφού ο ωκεανός είναι και πηγή και αποθήκη των αερίων του θερμοκηπίου. Το μεγαλύτερο μέρος της θερμότητας που διαφεύγει από τον ωκεανό είναι με μορφή εξατμισμένου νερού, το πιο «πλούσιο» θερμοκηπικό αέριο στη γη. Όμως οι ατμοί του νερού συμβάλλουν στον σχηματισμό των σύννεφων που καλύπτουν την επιφάνεια και έχουν καθαρό αποτέλεσμα ψύξης. Μακροχρόνια, οι επιστήμονες δεν γνωρίζουν ποια διαδικασία (η σκίαση των σύννεφων ή η κατακράτηση της θερμοκρασίας με υδρατμούς) θα ασκήσει μεγαλύτερη επίδραση στις παγκόσμιες θερμοκρασίες. Από τα αέρια του θερμοκηπίου το CO2 ίσως είναι το σημαντικότερο λόγω της σχέσης του με τις ανθρώπινες δραστηριότητες. Το μεγαλύτερο ποσό άνθρακα υπάρχει στον ωκεανό, και οι διεργασίες που καταλήγουν σε ανταλλαγές ανάμεσα στην επιφάνεια του ωκεανού και την ατμόσφαιρα, και ανάμεσα στην επιφάνεια του ωκεανού και τον πυθμένα είναι σημαντικές. Η χημεία της διοχέτευσης διοξειδίου του άνθρακα ρυθμίζει το μεγαλύτερο μέρος της μεταφοράς αυτών των συστημάτων, αλλά οι βιολογικές διεργασίες, όπως είναι η φωτοσύνθεση που μετατρέπει το CO2 σε οργανικό υλικό, παίζει σημαντικό ρόλο. Η παραγωγή αυτού του οργανικού άνθρακα στο βάθος του ωκεανού ονομάζεται «βιολογική αντλία». 38 Το άνω μέρος του ωκεανού έχει χαμηλότερες συγκεντρώσεις συνολικού άνθρακα συγκριτικά με το βάθος του ωκεανού λόγω της δράσης αυτής της αντλίας. Ορισμένοι επιστήμονες πιστεύουν ότι αν διακοπεί αυτό το μοντέλο λειτουργίας του ωκεανού θα γίνει πηγή παρά αποθήκη άνθρακα και τα επίπεδα του CO2 θα ανέβουν πολύ πάνω από τα σημερινά. Ένα από τα θέματα που απασχολούν τους ερευνητές είναι να ανακαλύψουν τις φυσιολογικές και βιολογικές αντιδράσεις στον ωκεανό που θα δώσουν απάντηση στις χημικές και φυσικές αλλαγές στην ατμόσφαιρα. Θα παρατηρηθούν για παράδειγμα αυξημένες θύελλες που θα αυξήσουν την ανάμιξη στο άνω μέρος του ωκεανού; Θα γίνει το φυτοπλαγκτόν περισσότερο ή λιγότερο παραγωγικό σε ένα τέτοιο περιβάλλον; Η σκόνη που μεταφέρεται με τον αέρα από τη Γη και η άμμος της ερήμου είναι πλούσια σε σίδηρο που όταν εγκατασταθεί στον ωκεανό, λειτουργεί ως «λίπασμα» για το φυτοπλαγκτόν. Θα αυξηθεί η παραγωγή ως αποτέλεσμα της κλιματικής αλλαγής; Θα αυξήσει αυτό τη βιολογική αντλία και κατά συνέπεια την αύξηση του CO2 από την ατμόσφαιρα στον ωκεανό; 39 Υπάρχουν κάποιες ενδείξεις που υποστηρίζουν ότι στο μέλλον θα μεταφερθεί μεγαλύτερη ποσότητα σιδήρου στον ωκεανό. Όσο η θερμοκρασία θα αυξάνεται τόσο η σκόνη που θα μεταφέρεται με τον αέρα θα είναι περισσότερη. Θεωρητικά, αν τα αεροζόλ («αεροζόλ» είναι τα στερεά ή υγρά μόρια που αιωρούνται στην ατμόσφαιρα) πέσουν σε μεγάλες περιοχές του ωκεανού που είναι πλούσιες σε άλλα υλικά, τότε αυτό θα λειτουργήσει ως «λίπασμα» για να προωθήσει την βλάστηση των πληθυσμών του φυτοπλαγκτόν, μειώνοντας με τον τρόπο αυτό το ποσοστό αύξησης του CO2 στην ατμόσφαιρα και αντισταθμίζοντας την προβλεπόμενη θερμοκρασία. Ενώ γνωρίζουμε ότι τα μικρής διάρκειας γεγονότα, όπως είναι το Εl Νino, επηρεάζουν δραματικά τις συγκεντρώσεις φυτοπλαγκτόν στον ανατολικό Ειρηνικό, οι επιστήμονες δεν είναι βέβαιοι για το απώτερο μέλλον, για το αν δηλαδή οι αλλαγές στην κυκλοφορία και την ατμοσφαιρική πίεση του ωκεανού, θα επηρεάσουν την παραγωγικότητά του. Κατά τη διάρκεια του φαινομένου Εl Νino, διακόπτεται ολόκληρη η θαλάσσια τροφική αλυσίδα. Τα μεγαλύτερα ψάρια και τα θηλαστικά θα πρέπει είτε να λιμοκτονήσουν ή να μετακινηθούν εκεί που υπάρχει άφθονο φυτοπλαγκτόν. Η σύνδεση αυτών των εντατικών γεγονότων με αλλαγές στην κλιματική αλλαγή είναι ένα από τα πιο σημαντικά θέματα στην έρευνα του κλίματος. Όμως είναι δύσκολο να προβλέψουμε το απώτερο μέλλον, διότι η φυσική διαφορετικότητα είναι τόσο υψηλή. Χρειάζεται λοιπόν να γίνουν επισταμένες παρατηρήσεις και η δημιουργία ενός μοντέλου για να μπορέσουμε να κάνουμε ακριβείς προβλέψεις για την μελλοντική πορεία του γήινου συστήματος. Στόχος των ωκεανογράφων ήδη από τα τέλη του 1960 ήταν να κάνουν αξιόπιστες μετρήσεις της θερμοκρασίας στην επιφάνεια της θάλασσας από αισθητήρες που έχουν εγκαταστήσει στο διάστημα. Για πρώτη φορά η Terra θα δώσει στους ωκεανογράφους ραδιομετρική ανάλυση και ακρίβεια, επιστημονική διαβάθμιση και κάλυψη του διαστήματος καθώς και την δυνατότητα να διαγράφουν τα ατμοσφαιρικά φαινόμενα (όπως τα σύννεφα και τα αεροζόλ) πράγμα που θα επιτρέψει την μέτρηση της θερμοκρασίας της γης με ακρίβεια και απόκλιση μόνο 0.5οC. Αυτά τα δεδομένα θα βοηθήσουν να καταλάβουμε καλύτερα τον 40 τρόπο που σχετίζονται ο ωκεανός με την ατμόσφαιρα – ιδίως κατά την διάρκεια φαινομένων Εl Νino. Η Terra θα μετρήσει τη βιομάζα του φυτοπλαγκτόν καθώς και του διασπασμένου οργανικού υλικού στο άνω μέρος του ωκεανού. Αυτές οι μετρήσεις του υλικού θα μας βοηθήσουν να κατανοήσουμε τις αλληλεπιδράσεις ανάμεσα στην κυκλοφορία του ωκεανού και την παραγωγικότητα. Η Terra μας δίνει για πρώτη φορά την ικανότητα να μετρήσουμε τον «φθορισμό» ή την ενέργεια που εκπέμπεται από το φυτοπλαγκτόν κατά τη διάρκεια της φωτοσύνθεσης. Οι μετρήσεις του φθορισμού θα βελτιώσουν σημαντικά τα ποσοστά της θαλάσσιας παραγωγικότητας. Ο συνδυασμός, που προκύπτει από τις ακριβείς μετρήσεις του χρώματος του ωκεανού και το ποσοστό ανάπτυξης, θα βελτιώσει σημαντικά τις γνώσεις μας για τον ωκεανό και το κλίμα. Ένα όργανο της NASA που στρέφεται γύρω από τη Γη (ένα ραντάρ μικροκυμάτων που ονομάζεται Quick-SCAT) θα μετράει την ταχύτητα του αέρα (την ταχύτητα και την κατεύθυνση) πάνω από τον ωκεανό. Αυτά τα δεδομένα θα συμπληρώσουν αυτά της Terra και θα δώσει σημαντικές πληροφορίες για την διαδικασία που οδηγεί την κυκλοφορία του ωκεανού. Το Quick-SCAT θα παράσχει χάρτες ταχύτητας του ανέμου υψηλής ανάλυσης για να μελετήσει τις συγκεκριμένες διαδικασίες όπως η «upweilling» της ακτής, καθώς και οι χάρτες ανέμων παγκόσμιας κλίμακας, όπως το Εl Νino. Η Terra και η Quick-SCAT (σε συνεργασία με τους δορυφόρους της Γης SeaWIFS, TRMM, και Landsat 7) παρέχουν στους ωκεανογράφους χρήσιμα δεδομένα για τον συνδυασμό αέρα – θάλασσας και τις συνέπειές τους στην θαλάσσια βιόσφαιρα. Με αυτά τα δεδομένα οι επιστήμονες μπορούν να διορθώσουν τα μοντέλα τους για τις φυσικές, βιολογικές και χημικές επιδράσεις στο παγκόσμιο κλίμα και την περιβαλλοντική αλλαγή. H Terra είναι η ναυαρχίδα των Συστημάτων Παρατήρησης της Γης (E.O.S.) – μία σειρά διαστημοπλοίων για την παρατήρηση της γης από ένα μοναδικό σημείο του διαστήματος. Οι επιστήμονες θα μπορέσουν να δουν τις σύνθετες αλληλεπιδράσεις της επιφάνειας της Γης, του ωκεανού, του αέρα, του πάγου και των ζωτικών συστημάτων. 47 αποκαταστήσει τους γεωργούς στην Κένυα για τον άνθρακα που απομονώνουν με τα συστήματα αγροτοδασολογίας, για την αποκατάσταση των αερίων που εκπέμπουν τα αεροπλάνα στη στρατόσφαιρα. Στο τέλος, κανείς δεν θα μείνει ανεπηρέαστος από τη κλιματική αλλαγή. Για την περικοπή των εκπομπών και για την ενθάρρυνση των προσαρμογών στην καλλιέργεια χρειάζονται πολλές προσπάθειες συνεργασίας. Οι κυβερνήσεις και η ανάπτυξη των οργανώσεων θα βοηθήσουν τους αγρότες, ιδίως σε περιοχές που είναι φτωχές σε πηγές, να αντιμετωπίσουν την αύξηση της θερμοκρασίας, την μειωμένη παροχή ύδατος, ακραίες καιρικές συνθήκες, μειωμένη υγρασία εδάφους, συνθήκες που θα επιδεινώνουν την ασφάλεια τροφίμων στις περιοχές αυτές της γης. Τα προγράμματα που έχουν εκπονηθεί σήμερα καλύπτουν τον 21ο αιώνα, αλλά αν δεν ληφθούν βήματα άμεσης αντιμετώπισης των προβλημάτων, η κλιματική αλλαγή και τα προβλήματα που σχετίζονται με την γεωργία θα αυξηθούν, θέτοντος σε κίνδυνο την ασφάλεια σίτισης των μελλοντικών γενιών. ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2ο ΑΚΡΑΙΑ ΚΑΙΡΙΚΑ ΦΑΙΝΟΜΕΝΑ 2.1. Κλιματική αλλαγή και ακραία καιρικά φαινόμενα, υπάρχει συσχέτιση; Το ερώτημα που γεννάται σήμερα είναι το εξής: γίνονται τα ακραία καιρικά φαινόμενα πιο συνηθισμένα; Υπάρχει σχέση με την κλιματική αλλαγή; Για να δώσουμε ορισμένες πληροφορίες ταξινομούμε τα καιρικά φαινόμενα ως ακραία μέσα από διάφορους 48 παράγοντες όπως είναι η επίδραση που έχει το γεγονός στην οικονομία (ασφαλιστική κάλυψη), στην κοινωνία (απώλεια ζωής) και στο περιβάλλον (καταστροφή του ενδιαιτήματος). Η εταιρία Swiss Re συγκέντρωσε σε ένα κατάλογο με τα 40 πιο θανατηφόρα και πιο δαπανηρά γεγονότα από το 1970 έως το 2001. Στη συνέχεια παραθέτουμε πέντε από τα σημαντικότερα ακραία γεγονότα που πήραμε από τον κατάλογο αυτό. Ο πίνακας δείχνει ότι τα ακραία καιρικά φαινόμενα γίνονται αντιληπτά στις περισσότερες αναπτυγμένες χώρες του κόσμου με οικονομικούς όρους. Από την άλλη, τα πιο θανατηφόρα περιστατικά ακραίων φαινομένων συνήθως εμφανίζονται στις αναπτυγμένες χώρες. Όμως τα πιο δαπανηρά ακραία καιρικά φαινόμενα δεν είναι απαραίτητα και τα πιο θανατηφόρα. Ο τυφώνας Andrew που είναι στην κορυφή της πιο δαπανηρής κατηγορίας, είχε μόνο 38 θύματα, ενώ ο τροπικός κυκλώνας Gorky, το δεύτερο πιο θανατηφόρο γεγονός, έδωσε μόνο τρία δις δολάρια σε ασφαλισμένες απώλειες, ήτοι το ένα έβδομο των απωλειών του τυφώνα Andrew. 49 Επιστημονικά μιλώντας η άνοδος της θερμοκρασίας σε παγκόσμιο επίπεδο αναμένεται να συνοδευτεί από αλλαγές στη θερμοκρασία και ακραίες κατακρημνίσεις. Η διακυβερνητική επιτροπή των κλιματικών αλλαγών (Ι.P.C.C.), όπως φαίνεται από την αναφορά αξιολόγησης, αναμένει την πιθανότητα αύξησης τέτοιων ακραίων τιμών τον 21ο αιώνα. Απλά ακραίες καταστάσεις, όπως είναι η μέγιστη θερμοκρασία της γης και η πιο έντονη καθίζηση, υπάρχει πιθανότητα να εμφανιστούν σε ποσοστά μεταξύ 90 – 99%. Αυτά τα απλοποιημένα φαινόμενα θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε ακραία καιρικά φαινόμενα όπως πλημμύρες και ξηρασίες. Η περίπτωση της Ινδίας όταν εξετάζουμε ακραία καιρικά φαινόμενα είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα. Για μία χώρα που ο πληθυσμός της εξαρτάται άμεσα ή έμμεσα από τη γεωργία, η επίδραση των ακραίων καιρικών συνθηκών είναι μείζονος σημασίας. Την τελευταία δεκαετία έχει πληγεί επανειλημμένα από μουσώνες, πλημμύρες και ξηρασίες. Για παράδειγμα τα τελευταία 100 χρόνια στην πολιτεία της Όρυσσα, 49 χρόνια υπήρχαν προβλήματα λόγω πλημμύρων, 30 χρόνια προβλήματα λόγω ξηρασίας και 11 χρόνια λόγω κυκλώνων. Αυτά τα οξεία καιρικά φαινόμενα δεν αποκλείουν το ένα το άλλο. Δεν είναι ασύνηθες να υπάρχει συνδυασμός ξηρασίας, πλημμύρων και κυκλώνων. Επίσης ο αριθμός των χωριών στην Ινδία που επηρεάζονται από ξηρασία συνεχώς αυξάνει. Για παράδειγμα στην πολιτεία της Gujarat μόνο 2.000 χωριά βίωσαν ξηρασία το 1961, αλλά μέχρι το 1988 πάνω από 145.000 χωριά είχαν πληγεί. Σε σχέση με τους κυκλώνες η Ινδία είναι ιδιαίτερα ευαίσθητη λόγω του σχετικά μεγάλου ποσοστού του πληθυσμού που ζει στα παράλια και συχνά είναι στο πέρασμα των κυκλώνων (περί τα 4/5). Προστατευτικά μέτρα, όπως είναι τα πρώιμα συστήματα θέρμανσης, δεν είναι συνηθισμένα στην Ινδία όπως στις αναπτυσσόμενες χώρες. Η απώλεια της ζωής στην Ινδία λόγω των ακραίων καιρικών συνθηκών είναι κατ’ εξοχή υψηλή. Το 1999, 15.000 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους στην Ινδία λόγω των ακραίων καιρικών συνθηκών. Έχουν γίνει έρευνες που αφορούν τη συχνότητα των βροχοπτώσεων, των μουσώνων και της ξηρασίας. Όμως τα αποτελέσματα είναι αντιφατικά και δεν καταλήγουν σε ένα τελικό συμπέρασμα. 50 Υπάρχουν σημαντικά στοιχεία ότι οι οικονομικές καταστροφές που οφείλονται σε ακραία καιρικά φαινόμενα γίνονται όλο και περισσότερο αντιληπτά τις τελευταίες δεκαετίες. Η Munich Re, η μεγαλύτερη ασφαλιστική εταιρία σύγκρινε τις οικονομικές απώλειες του 1960 με τις απώλειες του 1990 και κατέληξε στο γεγονός ότι υπήρξε σημαντική αύξηση των απωλειών λόγω της αλλαγής στην συχνότητα των ακραίων καιρικών συνθηκών. Μόνο το 1998 τα ακραία καιρικά φαινόμενα προκάλεσαν ζημία 89 δις δολαρίων, αύξηση 50% από το προηγούμενο αρχείο του 1996. Το 1999 παρατήθηκαν πάνω από πέντε καιρικά φαινόμενα που οδήγησαν σε απώλειες πάνω από 1 δις δολάρια. Δύο από τα γεγονότα αυτά περιλαμβάνουν τις πλημμύρες του Lothar και του Martin του οποίου η δύναμη του τυφώνα προκάλεσε ζημία πάνω από 6 δις δολάρια σε χρονικό διάστημα μιας ημέρας. Ορισμένοι παράγοντες θα πρέπει να ληφθούν υπόψη αν ασχοληθούμε με τη σημασία των οικονομικών απωλειών. Πρώτα οι οικονομικές απώλειες αναμένεται να αυξηθούν με τον καιρό όταν οι άνθρωποι κινηθούν σε πιο ευαίσθητες περιοχές. Οι περισσότεροι άνθρωποι που ζουν σε ευαίσθητες περιοχές, η μεγαλύτερη υποδομή, σπίτια και υπηρεσίες που υποτίθεται ότι θα αυξηθούν με τον καιρό, προστίθενται με τις απώλειες της ασφάλειας. Δεύτερο ο πληθωρισμός καθοδηγεί τις οικονομικές απώλειες, αφού τα κτίρια και τα υλικά αυξάνουν ως προς την τιμή, όσο περνάει ο καιρός. Κατά συνέπεια η αντίληψη ότι η αύξηση της οικονομικής απώλειας σημαίνει αύξηση των ακραίων καιρικών είναι παραπλανητική. Είναι δύσκολο να διαφύγουμε από την αντίληψη ότι τα ακραία καιρικά φαινόμενα αυξάνονται. Ρωτήστε όποιον θέλετε και όλοι θα θυμηθούν καταιγίδες, πλημμύρες, λίβα ή ξηρασία που ήταν κατά τη γνώμη τους τα χειρότερα γεγονότα από αυτά που θυμούνται. Η τηλεόραση καθημερινά αναφέρει ιστορίες που αναφέρονται στον καιρό και σε εικόνες όπως την απροσδόκητη παγωνιά του 1998 που κατέστρεψε πολλές από τις καλλιέργειες στον Καναδά και τις Η.Π.Α. Βέβαια υπήρχαν εκτενείς δημοσιογραφικές καλύψεις για τις ακραίες καιρικές συνθήκες που έπληξαν τις Η.Π.Α. και έχουν προκαλέσει το ενδιαφέρον των Μ.Μ.Ε. Στην περίπτωση των Η.Π.Α. η τηλεοπτική κάμερα ήταν εκτενέστερη από ότι σε άλλα μέρη του κόσμου. Στην περίπτωση των Ατλαντικών τυφώνων, η μελέτη κατέληξε ότι η αντίληψη του κοινού για την αύξηση στην συχνότητα ήταν αντίθετη της πραγματικότητας. 51 Υπάρχουν φυσικά φαινόμενα που ίσως εξηγήσουν την πιθανή αύξηση των ακραίων καιρικών συνθηκών. Για παράδειγμα το Εl Nino και η La Nina είναι γνωστό ότι προκαλούν ακραία καιρικά γεγονότα γνωστά ως Νότιες Ταλαντώσεις. H Νότια Ταλάντωση Εl Nino (E.N.S.O.) περιλαμβάνει μεγάλης κλίμακας αλλαγή σε θερμοκρασίες της επιφάνειας της θαλάσσης (S.S.T.) στον ανατολικό τροπικό Ειρηνικό. Η αλλαγή στο S.S.T. αλλάζει τις θερμοκρασίες της επιφάνειας της θαλάσσης, αλλάζοντας τα παγκόσμια μοντέλα καιρού. Κατά την διάρκεια του χρόνου Εl Nino τα καιρικά μοντέλα φεύγουν από τον κανόνα. Πιθανές επιδράσεις του έτους Εl Nino περιλαμβάνουν πτώση των βροχοπτώσεων σε χώρες όπως η Ινδονησία, Μαλαισία, Αυστραλία και Ινδία, καθώς και μεγαλύτερη θυελλώδη δραστηριότητα στον Καναδά, Αλάσκα και στις νότιες περιοχές των Η.Π.Α. Ο ασυνήθης ισχυρός Εl Nino του 1997-1998 είναι υπεύθυνος για την πιο πάνω παγοθύελλα του 1998. Αντίθετα η La Nina τονίζει τα φυσιολογικά καιρικά μοντέλα, έτσι ώστε τα πιο υγρά καιρικά φαινόμενα να γίνονται ακόμα πιο υγρά. Επίσης κατά τη διάρκεια της La Nina η πορεία των ακραίων καιρικών φαινομένων κινείται προς τα βόρεια και δυτικά. Η πιθανότητα πρόκλησης ζημιάς πάνω από ένα δις δολάρια είναι 0.77 σε έτος που επιδρά το φαινόμενο Λα Nina και 0.32 σε έτος που επιδρά το φαινόμενο El Nino και 0.48 στα ουδέτερα χρόνια. Επίσης πρέπει να εξετάσει κανείς αν ένα ακραίο γεγονός είναι πράγματι ακραίο. Η φυσική διαφοροποίηση των ακραίων καιρικών φαινομένων είναι ακόμη άγνωστη, αφού τα περισσότερα ιστορικά αρχεία σε γεγονότα εκτείνονται έως εκατό χρόνια πριν (μέγιστος αριθμός). Οι κύκλοι που υφίστανται τα ακραία καιρικά φαινόμενα ίσως είναι σε κύκλους που δεν μπορούμε να παρακολουθήσουμε. Πως μπορεί λοιπόν το κοινό να ενημερωθεί για τα ακραία καιρικά φαινόμενα; Τα ιστορικά αρχεία μας παρέχουν τα αξιόπιστα δεδομένα αναφορικά με τη συχνότητα και την ένταση των ακραίων καιρικών φαινομένων, αλλά η μη προβλεψιμότητα των ακραίων καιρικών συνθηκών εμποδίζει τη διαδικασία. Όμως δύο καινούργιες μελέτες που δημοσιεύτηκαν τον Ιανουάριο του 2002 στο περιοδικό «Φύση» βελτίωσαν τα ποσοστά πρόβλεψης από τον κίνδυνο πλημμύρων και τις ακραίες βροχοπτώσεις. Ο Milly ανακάλυψε ότι η συχνότητα των σοβαρών πλημμύρων στις μεγάλες ποτάμιες λεκάνες έχει αυξηθεί τον 20ο αιώνα. Υπογράμμισε ότι η πιθανότητα αύξησης που οφείλεται στην ποικιλία του φυσικού κλίματος είναι μικρή. Η άλλη μελέτη είναι του Palmer και Raisanen. Αυτοί ανέλυσαν το αποτέλεσμα 52 19 κλιματικών μοντέλων και προέβλεψαν ότι οι υγροί χειμώνες θα εμφανίζονται με μεγαλύτερη συχνότητα (πενταπλάσια περίπου) τον επόμενο αιώνα. Υπολόγισαν ακόμη ότι η περιοχή των Ασιατικών μουσώνων θα γνωρίσει περισσότερα υγρά καλοκαίρια, στην ίδια κλίμακα με πριν, ανεβάζοντας τον κίνδυνο των πλημμύρων σε ήδη πλημμυρογενείς περιοχές. Έτσι η συζήτηση συνεχίζεται. Δεν υπάρχει ομοφωνία για το αν υπάρχει σχέση ανάμεσα στη συχνότητα και την ένταση των ακραίων καιρικών συνθηκών με τις αλλαγές του κλίματος, αλλά θα ήταν ριψοκίνδυνο να μην περιμένουμε αυτό που αναφέρεται στο Περιοδικό της Αμερικάνικης Μετεωρολογικής Ένωσης ότι «έξι δις άνθρωποι διατρέχουν κίνδυνο να πληγούν από πλημμύρες σε περιοχές που είναι ευαίσθητες σε πλημμύρες». Ο κίνδυνος για υλικές ζημιές και για την ανθρώπινη ζωή είναι πολύ μεγάλος. Υπάρχει επιτακτική ανάγκη να κατανοήσουμε καλύτερα τις κλιματικές αλλαγές και τους κύκλους των ακραίων καιρικών συνθηκών καθώς και δεδομένα μικρότερης κλίμακας (π.χ. σε τοπικό επίπεδο). 2.1.1. Το φαινόμενο του θερμοκηπίου και ο ακραίος καιρός Γιατί η θερμότητα του θερμοκηπίου προκαλεί αύξηση στα ακραία καιρικά φαινόμενα; Ένας λόγος είναι ότι η επιπλέον αύξηση της θερμοκρασίας θα αλλάξει την κατανομή της θερμοκρασίας και κατά συνέπεια τη ροή της ενέργειας μέσω του κλιματικού συστήματος. Αυτό θα αλλάξει με τη σειρά του τα μοντέλα κυκλοφορίας της ατμόσφαιρας και των ωκεανών, και θα τροποποιήσει τον υδρολογικό κύκλο με τον οποίο το νερό θα κυκλοφορεί ανάμεσα στην επιφάνεια της γης και του αέρα. Σαν αποτέλεσμα, η θέση πολλών από τα σημαντικότερα ρεύματα θα μετατοπιστεί σημαντικά. Για να δούμε ποια θα είναι η επίδραση τέτοιας αλλαγής, θα πρέπει να κοιτάξουμε καλά τι συμβαίνει όταν τα κυκλοφοριακά μοντέλα αλλάζουν με τον Εl Nino. Ορισμένες περιοχές θα εκτεθούν σε περισσότερα ρεύματα και βαρύτερες βροχοπτώσεις, ενώ άλλες εμφανίζονται με παρατεταμένες ξηρές περιόδους. Άλλες περιοχές ίσως δουν βελτίωση στο κλίμα τους, αλλά αν η εμπειρία του πρόσφατων Εl Nino είναι οδηγός μας, οι περισσότερες περιοχές θα αντιμετωπίσουν ορισμένες δυσκολίες με τον καιρό. Με την πάροδο του χρόνου οι κοινότητες θα αναγκαστούν να προσαρμοστούν σε καινούργιες συνθήκες, αλλά το κόστος αυτής της προσαρμογής θα είναι σημαντικό. 53 Ένας δεύτερος και πιο επιτακτικός λόγος για την ανεύρεση του δεσμού ανάμεσα στο φαινόμενο του θερμοκηπίου και τα ακραία καιρικά φαινόμενα σχετίζεται με τα δυναμικά αποτελέσματα θερμότερου κλίματος στις φυσικές ιδιότητες που παράγουν διάφορους τύπους καιρικών φαινομένων. Ας υποθέσουμε ένα παράδειγμα βροχόπτωσης. Η σοβαρή βροχόπτωση είναι το μισό του υδρολογικού κύκλου. Η εξαέρωση και η διαπνοή των φυτών είναι το άλλο. Ένα σίγουρο αποτέλεσμα από την ανύψωση της παγκόσμιας θερμοκρασίας είναι η ευρεία αύξηση στο ποσό του νερού που μετακινείται μέσα από τον κύκλο αυτό. Αυτό οφείλεται στο ότι υψηλές θερμοκρασίες όχι μόνο αυξάνουν την ικανότητα για εξάτμιση και αναπνοή αλλά αυξάνουν και την ικανότητα του αέρα να κρατά την υγρασία. Κατά συνέπεια θα είναι στην ατμόσφαιρα περισσότερη υγρασία για να πέσει ως βροχή και ως χιόνι. Αν προσθέστε σ’ αυτό και μία πιο ασταθή θερμοκρασία λόγω της αυξημένης μεταγωγής πάνω σε θερμότερα εδάφη και επιφάνειες της θάλασσας, τότε το αποτέλεσμα είναι μία αυξημένη δυνατότητα για σημαντικά ακραία γεγονότα σε πολλά μέρη του κόσμου. Λόγω των αλλαγών σε ευρείας κλίμακας μοντέλα κυκλοφορίας, η επακόλουθη αύξηση δεν θα μεταδοθεί ομοιόμορφα σ’ ολόκληρο τον κόσμο. Στην ουσία ορισμένες περιοχές μπορεί να δεχθούν μεγαλύτερη και άλλες μικρότερη βροχόπτωση. Η ένταση ενός τυφώνα θα μπορούσε να επηρεαστεί από θερμότερα κλίματα. Αυτό οφείλεται επειδή το θεωρητικό όριο της έντασης του τυφώνα εξαρτάται από τον βαθμό της τοπικής ανισορροπίας ενέργειας ανάμεσα στην ατμόσφαιρα και τον ωκεανό. Πειράματα που έγιναν με κλιματικά μοντέλα προτείνουν ότι αυτή η ανισορροπία θα αυξηθεί στα θερμότερα μέρη του κόσμου, αυξάνοντας σημαντικά την δυνητική ένταση των τυφώνων. Μία ομάδα υπό τον Thomas Knutson του Αμερικανικού Εθνικού Ιδρύματος Ωκεανών και Θαλασσών χρησιμοποίησε μία τοπική πρόβλεψη τυφώνα για να εξετάσει τον τρόπο που η συμπεριφορά των τυφώνων στο δυτικό Ειρηνικό θα επηρεαστεί από τα θερμότερα κλίματα. Το μοντέλο έδειξε ότι αύξηση 5 με 10% στις ταχύτητες των ανέμων του τυφώνα οφείλεται στην αύξηση της θερμοκρασίας στην επιφάνεια της θάλασσας κατά 2.2οC. Η σημερινή εικόνα των γενικών μοντέλων κυκλοφορίας προσομοιώνει ορισμένα από τα χαρακτηριστικά της συμπεριφοράς των τυφώνων, αλλά το ποσό των πληροφοριών που παρέχουν είναι περιορισμένο, επειδή οι τυφώνες είναι μικροί σε σχέση με την κλίμακα προσομοίωσης. Υψηλή ανάλυση τοπικών μοντέλων ή ορισμένων μοντέλων τυφώνων παρέχει επιπλέον στοιχεία, αλλά προς το παρόν διαθέσουμε ελάχιστα αποτελέσματα για να προχωρήσουμε. Ένα από τα πράγματα που μας 54 λέει η G.C.M. είναι ότι ίσως υπάρξει αλλαγή στα σημαντικά χαρακτηριστικά της κυκλοφορίας που καθορίζουν τα σημαντικότερα μοντέλα ανέμων που κυριαρχούν. Τα στοιχεία που έχουμε στη διάθεσή μας αποδεικνύουν όσα λέμε. Ανεξάρτητα από τον τρόπο που το παγκόσμιο κλίμα επηρεάζει είτε τη συχνότητα είτε την ένταση των τυφώνων, ο κίνδυνος καταστροφής από πλημμύρες θα επέλθει με την αύξηση του επιπέδου της θάλασσας. Τον τελευταίο αιώνα, η αύξηση της θερμοκρασίας σε παγκόσμιο επίπεδο έχει αναγκάσει το επίπεδο της θαλάσσης να ανέβει κατά 10-25cm ενώ αναμένεται άλλο μισό μέτρο αύξηση μέχρι το τέλος του 21ου αιώνα. Αφού οι πλημμύρες από τους τυφώνες συνήθως προκαλούν μεγαλύτερη ζημιά από τον άνεμο, ο κίνδυνος για μεγάλο αριθμό θανάτων και σοβαρές ζημιές στην περιουσία των ανθρώπων θα αυξηθεί ακόμη και χωρίς την αύξηση στην ένταση ή στη συχνότητα των τυφώνων. 55 Υπερτροπικές θύελλες είναι περιοχές μεγάλης πίεσης ή καταστολής και ταξιδεύουν κατά μήκος των ορίων ανάμεσα στις αέριες μάζες στα μεσαία και υψηλά πλάτη. Η ενέργεια, για αυτά τα στρώματα κυρίως από τη μεταφορά θερμότητας ανάμεσα στις υποτροπικές και πολικές περιοχές και τις διαδρομές που ακολουθούν, καθορίζεται κυρίως από τη θέση και την περίμετρο των υποτροπικών και των τροπικών ωθήσεων ρεύματος. Η άνοδος της θερμοκρασίας σε παγκόσμιο επίπεδο θα επηρεάσει την ανταλλαγή της θερμότητας με μία σειρά από τρόπους. Αν οι πόλοι θερμανθούν πάνω από το κανονικό, όπως αναμένεται, οι διαφορές θερμοκρασίας που προέρχονται από αυτά τα ρεύματα θα εξαλειφθούν και ο αριθμός των σοβαρών ρευμάτων θα μειωθεί. Παρά το γεγονός αυτό, όμως, ορισμένες τροπικές θερμοκρασίες θα γίνουν μεγαλύτερες. Οι ήπειροι αναμένεται να ζεσταθούν περισσότερο από τους ωκεανούς. Ανάμεσα στους πόλους αναμένεται να αυξηθεί η δύναμη των παράκτιων ρευμάτων. Ένας ακόμη παράγοντας που θα πρέπει να ληφθεί υπόψη είναι ο ατμός του νερού. Η θερμοκρασία που προκύπτει από την συμπύκνωση του ατμού του νερού θα είναι πηγή ενέργειας για τα ρεύματα και οι έξτρα θαλάσσιοι ατμοί που προκύπτουν από πιο ζεστή ατμόσφαιρα θα δώσουν επιπλέον ενέργεια που χρειάζεται για ακόμη πιο δυναμικά ρεύματα. Σήμερα δεν γνωρίζουμε ποια από όλα αυτά τα φαινόμενα θα κυριαρχήσουν και τα πειράματα που έγιναν με μοντέλο τα θερμότερα κλίματα δεν έχουν λύσει το πρόβλημα. Οι ερευνητές χρησιμοποίησαν δύο μοντέλα και βρήκαν ότι οι σημαντικότερες πορείες ρευμάτων στο βόρειο ημισφαίριο μετατοπίστηκαν προς βορά και η δραστηριότητα των ανέμων επιδεινώθηκε, ιδίως στον ανατολικό Ατλαντικό και στη δυτική Ευρώπη. Ένα Καναδικό μοντέλο, από την άλλη, έδειξε, μικρότερα ρεύματα αλλά όχι σημαντική αλλαγή στη θέση των διαδρομών τους. Όμως έδειξε μία ουσιαστική αύξηση στον αριθμό των σοβαρών χειμερινών ρευμάτων. 56 Οι θύελλες σχηματίζονται όταν η θερμοκρασία του εδάφους αναγκάζει το θερμό και υγρό αέρα να ανέβει προς τα επάνω και να επιδράσει με το ψυχρό που βρίσκεται εκεί. Αφού τα θερμότερα και πιο υγρά κλίματα ευνοούν αυτή τη διαδικασία, η δραστηριότητα των θυελλών αναμένεται ότι θα αυξηθεί. Θερμότερες θερμοκρασίες στην επιφάνεια και υψηλότερα επίπεδα υγρασίας θα κάνουν τον αέρα να αυξάνεται ταχύτερα και να δημιουργεί περισσότερο δυναμικά ρεύματα. 63 Όμως οι απώλειες που καταβάλλουν οι ασφάλειες δείχνουν έμμεσα τις κλιματικές αλλαγές. Ιστορικά κλιματολογικά αρχεία δίνουν άμεσα στοιχεία αλλαγής, αλλά το να καταλήξουμε σε συναγωγή συμπερασμάτων βάσει πιθανοτήτων για φαινόμενα που συμβαίνουν κατ’ εξοχή είναι δύσκολο και κρύβει παγίδες. Προβλήματα με την ποιότητα των δεδομένων και ανωμαλίες, ιδίως σε παλιότερα αρχεία, καθιστούν το καθήκον ακόμη δυσκολότερο. Αν προσθέσουμε σ’ αυτά και το γεγονός ότι έχει γίνει σχετικά μικρή στατιστική ανάλυση για τα ακραία φαινόμενα, δεν μας ξενίζει το γεγονός ότι δεν έχει ριχθεί φως στις τάσεις που ακολουθούν τα ακραία καιρικά φαινόμενα. Όμως εργασίες που έχουν γίνει τα τελευταία χρόνια έχουν αποκαλύψει την ανάγκη για ορισμένες σημαντικές περιφερειακές τάσεις, αν και δεν υπάρχει ένα συγκεκριμένο μοντέλο αλλαγής στα ακραία καιρικά φαινόμενα που να ισχύει παγκόσμια. Οι πιο αξιόπιστες τάσεις είναι αυτές για την θερμοκρασία και τις βροχοπτώσεις (και είναι φυσικό, αφού είναι οι πιο ευρέως μετρούμενες κλιματικές μεταβλητές). Πολλά μέρη του κόσμου έχουν παρουσιάσει 64 μείωση στην εμφάνιση ακραία χαμηλών θερμοκρασιών, όπως αναμένεται σε θερμά κλίματα. Εντυπωσιακό είναι όμως το γεγονός ότι δεν έχει υπάρξει ούτε μία σημαντική αύξηση στις ακραία υψηλές θερμοκρασίες. Η θερμοκρασία λοιπόν έχει δείξει μείωση των ακραίων θερμοκρασιών, αλλά η τάση προς πιο ακραίες βροχοπτώσεις είναι εμφανής στις περισσότερες περιοχές του βορείου ημισφαιρίου. Οι βροχοπτώσεις έχουν αυξηθεί στην Ιαπωνία, τις Η.Π.Α., την πρώην Σοβιετική Ένωση, την Κίνα και στις περιοχές που βρίσκονται γύρω από το χείλος του βόρειου Ατλαντικού. Τα καναδικά αρχεία δείχνουν συγκριτικά με το 1940 τάση προς μεγαλύτερες βροχοπτώσεις, κυρίως στα βόρεια. 65 Η ξηρασία από την άλλη, έχει γίνει σύνηθες φαινόμενο από το 1970 σε μέρη της Αφρικής καθώς και κατά μήκος της ακτής της Χιλής και του Περού και της νοτιοανατολικής Αυστραλίας. Τα βοσκοτόπια της βορείου Αμερικής επλήγησαν από ξηρασία το 1980, αν και εκείνα τα χρόνια δεν ήταν τόσο ξηρά όπως ήταν το 1950 και 1960. Οι ξηρασίες αυξήθηκαν σε ορισμένες περιοχές από τα μέσα του 1980, αν και αυτά τα χρόνια δεν είχαν τόση ξηρασία όση το 1930 ή το 1950. Ακραίες θύελλες εκδηλώθηκαν σε ορισμένες περιοχές από τα μέσα του 1980, αλλά τα στατιστικά δεδομένα είναι ανάμικτα. Οι Καναδοί ερευνητές, ο Steven Lambert και η ερευνητική του ομάδα, τελευταία εξέτασαν την δραστηριότητα των χειμερινών θυελλών στις υπέρμετρα τροπικές περιοχές του Ατλαντικού και του Ειρηνικού από τις αρχές του αιώνα μας. Με τη βοήθεια χαμηλής πίεσης συστημάτων που θα δήλωναν τις ασυνήθεις σοβαρές θύελλες, βρήκαν μικρή αλλαγή στον αριθμό αυτών των ανεμοθυελλών πριν από το 1970. Μετά το 1970 όμως τα σοβαρά χειμερινά ρεύματα έγιναν πολύ συχνότερα, ιδίως στον Ειρηνικό. Άλλοι ερευνητές, με ίδιους μεθόδους, μπόρεσαν να αναλύσουν τις θύελλες στο βόρειο Ατλαντικό και παρατήρησαν πως υπάρχει αύξηση στην δραστηριότητα των θυελλών. Επίσης μία μελέτη των θυελλών κατά μήκος της ανατολικής ακτής της βορείου Αμερικής έδειξε αύξηση από τα μέσα του 1970, αν και θύελλες στην περιοχή αυτή δεν ήταν τόσο συχνές όσο ήταν πριν από το 1965. Το διαφορετικό στις θύελλες μετά το 1965 ήταν η καταστροφική τους δράση. Επτά από τις πιο καταστροφικές θύελλες σε οκτώ περιοχές που εκδηλώθηκαν τον περασμένα αιώνα, παρατηρήθηκαν όλες τα τελευταία 25 χρόνια. Άλλοι ερευνητές αμφισβήτησαν αυτά τα συμπεράσματα. Η ποιότητα των καιρικών αρχείων πάνω στα οποία στηρίχτηκαν είναι κατά τη γνώμη τους αρκετά ανόμοια. Αντί αυτών προτίμησαν να χρησιμοποιήσουν μία στατιστική τεχνική που υπολογίζει τις τοπικές συνθήκες με βάση τη σχέση τους με μεγαλύτερης κλίμακας μοντέλα. Η μέθοδος αυτή εφαρμόστηκε σε καιρικά δεδομένα για τον ανατολικό και νότιο Ατλαντικό και αποδείχθηκε ότι υπάρχει σημαντική τάση στην πρόσφατη συμπεριφορά των θυελλών στην περιοχή αυτή. 66 Οι θύελλες είναι μία άλλη σοβαρή κατηγορία, επειδή συχνά σχετίζεται με τους έντονους ανέμους και τις έντονες βροχοπτώσεις, αλλά και με το χαλάζι και τους ανεμοστρόβιλους. Η δραστηριότητα των κεραυνών είναι δύσκολο να μετρηθεί σε ευρεία κλίμακα, επειδή οι θύελλες εντοπίζονται κατ’ εξοχή σε μία περιοχή και έχουν μικρή διάρκεια. Κατά συνέπεια δεν μπορούν να ανακτηθούν, εκτός αν συμβούν κοντά σε κλιματικούς σταθμούς. Υπάρχουν στοιχεία που δείχνουν ότι οι κεραυνοί εκδηλώνονται με μεγαλύτερη συχνότητα σε ορισμένες περιοχές. Στις Η.Π.Α. για παράδειγμα το γεγονός ότι το μεγαλύτερο μέρος της αύξησης ισχυρών βροχοπτώσεων συνέβη κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού προτείνει αύξηση στον αριθμό των σοβαρών κεραυνών. Άλλα στοιχεία προκύπτουν από τη βόρεια Αυστραλία, όπου υπήρχε αύξηση των ισχυρών βροχοπτώσεων το καλοκαίρι, και τη Γαλλία, όπου η πτώση χαλαζιού είναι πλέον συνηθισμένο φαινόμενο κατά τους καλοκαιρινούς μήνες. Οι ανεμοστρόβιλοι μετρούνται ακόμη πιο δύσκολα από τις θύελλες, αφού έχουν μικρή διάρκεια ζωής και δεν συμβαίνουν πάντα σε κατοικημένες περιοχές, ώστε να είναι σίγουρο 67 ότι θα γίνουν αντιληπτές. Στις Η.Π.Α., όπου οι ανεμοστρόβιλοι εκδηλώνονται συχνότερα από ό,τι σε άλλα μέρη του κόσμου, οι μελέτες δεν δείχνουν αύξηση των περιστατικών, αν και έχουν δημοσιευτεί εργασίες που υποστηρίζουν ότι έχει υπάρχει μείωση στον αριθμό εμφάνισής τους. Ο περιβαλλοντικός ερευνητής David Etkin από τον Καναδά μελέτησε τη δραστηριότητα των ανεμοστρόβιλων στα Καναδικά λιβάδια και βρήκε ότι ήταν πιο συνηθισμένη η εμφάνισή τους την άνοιξη και το καλοκαίρι. Καθώς οι υψηλές θερμοκρασίες την άνοιξη και το καλοκαίρι είναι συνηθισμένα φαινόμενα λόγω της κλιματικής αλλαγής, τα αποτελέσματα δηλώνουν μία μελλοντική αύξηση στη συχνότητα των ανεμοστρόβιλων στους χειμώνες αν οι εποχιακές θερμοκρασίες ανέβουν πάνω από τις σημερινές φυσιολογικές τιμές. Οι τυφώνες είναι οι πιο καταστροφικές θύελλες, αλλά προγενέστερα αρχεία αναφορικά με αυτές είναι συχνά ατελή. Μέχρι να χρησιμοποιήσουμε τους δορυφόρους δεν μπορούσαμε να κρατήσουμε στοιχεία για τις θύελλες που δεν άγγιζαν κατοικημένες περιοχές. Τα αρχεία του τροπικού Ατλαντικού είναι σχετικά από το 1970 και μετά και κατά περίεργο τρόπο βλέπουμε ότι υπάρχει μία πτωτική τάση στη συχνότητα των τυφώνων. Η μέση ταχύτητα των ανέμων εμφανίζεται μειωμένη στο μεγαλύτερο μέρος του προηγούμενου μισού αιώνα. Η δραστηριότητα των τυφώνων στον Ειρηνικό, από τη άλλη πλευρά, φαίνεται ότι έχει αυξηθεί, αλλά τα δεδομένα δεν είναι αξιόπιστα όσο είναι για τον Ατλαντικό. 68 Οι ερευνητές εκτός του ότι μελετούν τις τάσεις σε ατομικά καιρικά φαινόμενα, έχουν αρχίσει να αναπτύσσουν εργαλεία που θα δείξουν μία τάση προς τα άκρα σε όλο το φάσμα των καιρικών φαινομένων. Το πλεονέκτημα αυτής της προσέγγισης είναι ότι παρέχει μία αμεσότερη απάντηση στο ερώτημα «γίνεται το κλίμα πιο ακραίο;». Ο κατάλογος των κλιματικών άκρων των Η.Π.Α. δείχνει μία ενδιαφέρουσα απεικόνιση αυτής της προσέγγισης. Συνδυάζει πολλά μέτρα της περιοχής που καλύπτεται από ακραίες θερμοκρασίες και βροχοπτώσεις, ξηρασία, και πλεόνασμα υγρασίας στο έδαφος σε μία απλή τιμή που παρουσιάζει τη σχετική κυριαρχία των ακραίων καιρικών φαινομένων σε μία συγκεκριμένη χρονιά. Ξεκινώντας το 1910 βλέπουμε μία προοδευτική ελάττωση των ακραίων γεγονότων, που κορυφώθηκαν το 1930 και 1950, όταν ο άνθρωπος είχε πολύ μικρότερη παρέμβαση στο κλίμα συγκριτικά με σήμερα. Ο δείκτης αγγίζει κορυφαία επίπεδα στα μέσα του 1970 αλλά αυτή την φορά δεν έχει υποχωρήσει στον ίδιο βαθμό όπως προηγούμενα. Παραμένει δηλαδή σε επίπεδα πάνω από το μέσο όρο μέχρι το 1980 και 1990. Η μεταμόρφωση της κορυφής σε περιοχή κόρου δείχνει ότι τα ακραία καιρικά φαινόμενα αποτελούν πια αναπόσπαστο μέρος του Αμερικάνικου κλίματος, αλλά αφού δεν διαθέτουμε στοιχεία για 69 άλλες χώρες και περιοχές, δεν μπορούμε να πούμε αν αυτό εκπροσωπεί μία ημισφαίρια ή παγκόσμια τάση. Από αυτά που έχουν λεχθεί μέχρι τώρα προκύπτει ότι δεν γνωρίζουμε με σιγουριά προς πια κατεύθυνση τείνει ο καιρός. Από τα στοιχεία σήμερα καταλήγουμε ότι τα ακραία φαινόμενα είναι προσωρινά φαινόμενα. Σε πιο βαθμό αυτές οι εξηγήσεις είναι σωστές εξαρτάται από την αιτία που τα τελευταία 10 με 15 χρόνια έχει προκαλέσει τα ακραία φαινόμενα. Έχουν γίνει πολλές υποθέσεις για το θέμα. Πρώτα, αν τα ακραία φαινόμενα αποδειχθούν ότι είναι προσωρινά, θα μπορούσαν να εξηγηθούν ως το αποτέλεσμα της φυσικής διαφοροποίησης του κλιματικού συστήματος. Οι κορυφές στα διαγράμματα του Αμερικανικού δείκτη ακραίων συνθηκών το 1930 και 1950 για παράδειγμα δείχνει ότι είναι μία φυσική άνοδος των ακραίων καιρικών φαινομένων. 70 Αν όμως το κλίμα περνά μία βασική αλλαγή όπου τα ακραία φαινόμενα εμφανίζονται συχνότερα, τότε θα ψάξουμε για μία βασική αλλαγή στις δυνάμεις που δρουν στο κλιματικό σύστημα. Αυτό δημιουργεί δύο ακόμη πιθανότητες., όπως αύξηση της ηλιακής ακτινοβολίας, ή ίσως η συνέπεια της ανθρώπινης παρέμβασης, κυρίως με το φαινόμενο του θερμοκηπίου. 2.2.1. Τι ονομάζουμε ακραίο καιρικό φαινόμενο; Ακραίος καιρός σημαίνει με την πιο φανερή του έννοια ο καιρός που βρίσκεται έξω από τα φυσιολογικά πλαίσια καιρικής έντασης της περιοχής. Είναι κατά συνέπεια, εξ’ ορισμού, σπάνιο και ασυνήθιστο φαινόμενο. Ακραία καιρικά φαινόμενα ενδέχεται να προκαλέσουν καταστροφή, ενώ δεν προκαλούν απαραιτήτως όλα τα ακραία καιρικά φαινόμενα καταστροφή. Για ορισμένα καιρικά φαινόμενα, η ιδέα του τι είναι ακραίο διαφέρει από περιοχή σε περιοχή. Εξαρτάται συχνά από το είδος των φαινομένων που βιώνει και που είναι προετοιμασμένη να βιώσει η περιοχή. Χιονόπτωση 20cm θα είναι για την Ουάσινγκτον ακραίο γεγονός, αλλά όχι για το Μόντρεαλ. Το γεγονός της χιονόπτωσης αυτής στην Ουάσινγκτον θα σήμαινε συναγερμό, στο Μόντρεαλ όμως θα προκαλούσε απλά μόνο μία ενόχληση. Ακραία καιρικά φαινόμενα όπως οι τυφώνες, οι ανεμοστρόβιλοι και οι παγοθύελλες συχνά απαιτούν την παρουσία μίας σειράς ειδικών περιπτώσεων πριν λάβουν χώρα. Τα περισσότερα ακραία καιρικά φαινόμενα προέρχονται ως αποτέλεσμα συνδυασμού παραγόντων, όπως είναι ο συνδυασμός δύο καιρικών συστημάτων ή εμφάνιση σοβαρών καιρικών περιστατικών κ.τ.λ. που εντείνουν την σφοδρότητα των φαινομένων. Ο τυφώνας Hazel, για παράδειγμα, ήταν μία τροπική θύελλα όταν ενώθηκε με ένα χαμηλό βαρομετρικό σύστημα προς τα δυτικά του Τορόντο τον Οκτώβριο του 1954 με αποτέλεσμα να δημιουργήσει τρομακτικές βροχοπτώσεις και τις χειρότερες πλημμύρες στην ιστορία του Καναδά. Στην περίπτωση της πλημμύρας Saguenany, τα επίπεδα των υδάτων στη λεκάνη Saguenay ήταν ήδη υψηλά και η μεγαλύτερη καταιγίδα στην ιστορία του τόπου 71 παρατηρήθηκε στις 19 Ιουλίου 1996. Κάποιες πλημμύρες θα είχαν συμβεί αν τα επίπεδα του νερού ήταν φυσιολογικά, αλλά τα αποτελέσματα δεν θα ήταν καταστροφικά. 2.3. Φυσική διαφοροποίηση Η διαφοροποίηση είναι ένα φυσικό χαρακτηριστικό του κλιματικού συστήματος. Ίσως εμφανιστεί ως βραχυχρόνια μεταβολή που έρχεται και φεύγει σε διάστημα μία δεκαετίας ή μεγαλύτερης διάρκειας αλλαγή που διαρκεί ένα αιώνα ή και περισσότερο. Τέτοιες διαφοροποιήσεις είναι το σαφές αποτέλεσμα μιας σειράς παραγόντων. Ένας από αυτούς είναι απλά η τυχαία διαφοροποίηση που συμβαίνει μέσα σε ένα σύνθετο, σχεδόν χαοτικό σύστημα, όπως είναι το κλιματικό σύστημα, λόγω του άπειρου αριθμού των δυνάμεων που δρουν σ’ αυτό. Παρόλα αυτά υπάρχουν σαφή θεωρητικά όρια αυτής της διαφορετικότητας και αυτά ορίζονται από μεγάλης κλίμακας ελέγχους και διαδικασίες ανατροφοδότησης που διέπουν το ποσό της ενέργειας που εισέρχεται και διαφεύγει την ατμόσφαιρα. Αυτά περιλαμβάνουν παράγοντες όπως η ένταση της ακτινοβολίας του ήλιου, η περίμετρος της γης και η κλίση του άξονα της καθώς και η συγκέντρωση των αερίων του θερμοκηπίου στην ατμόσφαιρα της γης. Είναι ωστόσο πολύ δύσκολο να ορίσουμε με ποιο τρόπο συμπεριφέρεται το σύστημα μέσα στα όρια που ορίζονται από αυτούς τους ελέγχους. Στην περίπτωση των ακραίων γεγονότων, αυτή η αδυναμία πρόβλεψης μπορεί να είναι πολύ σημαντικότερη επειδή οι κακές καιρικές συνθήκες είναι συχνά το αποτέλεσμα τυχαίου συνδυασμού λιγότερο σοβαρών περιστατικών, όπως είναι η θύελλα και η παλίρροια ή η ένωση δύο θυελλωδών συστημάτων. Ορισμένες βραχυχρόνιες κλιματικές ανωμαλίες έχουν αναγνωρίσιμη φυσική βάση. Οι μεγάλες ηφαιστειογενείς εκρήξεις ασκούν δυναμικά φαινόμενα ψύξης στον καιρό πολλών περιοχών του πλανήτη. Αυτό συμβαίνει επειδή τα σωματίδια του θείου που εκτοξεύονται στη στρατόσφαιρα από την έκρηξη μπλοκάρουν επί σειρά ετών το φως του ηλίου που θα έφτανε στη γη. Το καλοκαίρι του 1816 για παράδειγμα, πολλές φορές παρατηρήθηκαν παγετώνες στο Κεμπέκ και στις πολιτείες της Καινούργιας Αγγλίας. Το φαινόμενο αυτό συνδέθηκε με την υπερβολικά δυναμική έκρηξη του όρους Tambora στην Ινδονησία το 1815. Η έκρηξη του όρους Pinatubo στις Φιλιππίνες το καλοκαίρι του 1991 – η πιο δυνατή έκρηξη 72 του 20ου αιώνα – προκάλεσε τα επόμενα δύο χρόνια μείωση των θερμοκρασιών σε πολλά μέρη του κόσμου. Υπολογίστηκε ότι η έκρηξη του Pinatubo μείωσε την μέση θερμοκρασία της επιφάνειας της Γης από 0.3ο έως 0.5oC. Στον Καναδά φάνηκε αυτή τη χρονιά το αποτέλεσμα από το Pinatubo στο Οντάριο και το Κεμπέκ, ενώ η χαμηλότερη θερμοκρασία από το 1880 σημειώθηκε στην περιοχή του Grate Lakes – St. Lawrence. Οι βραχυχρόνιες διακυμάνσεις ίσως οφείλονται σε πιο συστηματικές διαφοροποιήσεις μέσα στο κλιματικό σύστημα. Η δριμύτητα του χειμώνα στη δυτική Ευρώπη, για παράδειγμα, τείνει να ακολουθεί τα μέγιστα και ελάχιστα της νοτιοατλαντικής διακύμανσης. Σε χρονικές κλίμακες που οι διαφορές είναι μεγάλες, η δυτική Ευρώπη απολαμβάνει πιο μέτριους χειμώνες, ενώ η δυτική Γροιλανδία και το Λαμπραντόρ βιώνουν ασυνήθιστα ανυπόφορο κρύο. Όταν η διαφορά είναι μικρή, η κατάσταση αναστρέφεται. Η βορειοατλαντική ταλάντωση τείνει να αλλάζει θέση κάθε δύο χρόνια, αν και μπορεί να παραμείνει σε μία φάση για πάνω από μία δεκαετία. Φαίνεται ακόμη ότι ακολουθεί μεγαλύτερο κύκλο όπου κυριαρχεί σε μία φάση για 30 με 40 χρόνια και στη συνέχεια για άλλα 30 με 40 χρόνια στην άλλη. Από το 1900 έως το 1940, κυριαρχούσε η θετική φάση, όπου οι διαφορές πίεσης ήταν μεγάλες. Από τότε μέχρι το 1980 η αρνητική φάση ήταν συχνότερη. Έκτοτε η ταλάντωση γύρισε στη θετική της φάση. Η αιτία της ταλάντωσης δεν μας είναι πλήρως κατανοητή αλλά είναι ένα σαφώς φυσικό φαινόμενο που επηρεάζει τη δριμύτητα του χειμώνα σε διάφορα μέρη του βορείου Ατλαντικού. Ίδιο περίπου φαινόμενο με τη διαφορά ότι γνωρίζουμε περισσότερα για το τελευταίο, είναι αυτό του Εl Nino – περιοδική θερμότητα των επιφανειακών υδάτων στο ανατολικό μισό του Ειρηνικού κοντά στον ισημερινό. Συνήθως διαρκεί 12 με 18 μήνες και συμβαίνει κάθε 2 με 10 χρόνια. Επειδή η αύξηση της θερμοκρασίας συμβαίνει σε συνδυασμό με την Νότια Ταλάντωση, οι κλιματολόγοι αναφέρονται σ’ αυτό ως Νότια Ταλάντωση Εl Nino ή Ε.Ν.S.O. Το έτος Εl Nino οι άνεμοι εκφυλίζονται και τα ζεστά νερά που μαζεύονται στη δύση επιστρέφουν σιγά-σιγά στον ανατολικό Ειρηνικό, αποτρέποντας τα ψυχρότερα νερά να φτάσουν στην επιφάνεια. Κατά συνέπεια η θερμοκρασία της επιφάνειας του ανατολικού Ατλαντικού αρχίζει να ανεβαίνει, αλλάζοντας το μοντέλο της ανύψωσης και της πτώσης των αέριων μαζών πάνω από ολόκληρο τον κόσμο. 79 καταβάλουν υπέρογκα ποσά. Πολλές ασφαλιστικές εταιρίες αναγκάστηκαν να κηρύξουν πτώχευση. Η ασφαλιστική εταιρία Lloyds αντιμετώπισε σοβαρή κρίση από αποζημιώσεις που κατέβαλε για ακραία καιρικά φαινόμενα. Αν οι τάσεις αυτές συνεχιστούν ίσως οι ασφαλιστές δεν δεχτούν να ασφαλίσουν ένα τόσο «επικίνδυνο» εμπόρευμα. Οι κυβερνήσεις και οι φορολογούμενοι θα κληθούν τότε να καλύψουν τα αυξανόμενα κόστη από τις καταστροφές. Έτσι και άλλοι τομείς της οικονομίας θα αντιμετωπίσουν την αύξηση του κόστους για να καλύψουν τον κίνδυνο από καταστροφές λόγω ακραίων φαινομένων. Θα πρέπει να κτιστούν κτίρια, φράγματα, γέφυρες, υδατοφράγματα για να συγκρατήσουν τις μεγαλύτερες εντάσεις από τη μεταφορά των υδάτων, οι γεωργοί από την πλευρά τους θα πρέπει να βελτιώσουν την άρδευσή τους και να αλλάξουν τον τρόπο καλλιέργειας για να αντιμετωπίσουν τη ξηρασία. Αν δεν ληφθούν μέτρα, οι οικονομικές καταστροφές θα είναι μεγαλύτερες και θα δημιουργηθεί μεγαλύτερη κοινωνική διάσπαση και αυξημένα περιστατικά θανάτων, όταν θα συμβαίνει μια ανάλογη καταστροφή. Η επίδραση των ακραίων καιρικών φαινομένων στα αγροτικά οικοσυστήματα δεν θα πρέπει να παραληφθεί. Περιστατικά σαν αυτά που συνέβησαν το 1998 στον Καναδά ή το 1987 στη νότια Αγγλία, καταστρέφουν εκατομμύρια δένδρα, τα οποία αν είχαν παραμείνει υγιή θα παρείχαν τροφή και ενδιαίτημα για τα άγρια ζώα και θα ήταν μία αποθήκη του διοξειδίου του άνθρακα. Οι ξηρασίες αυξάνουν τον κίνδυνο δασικών πυρκαγιών και επισπεύδουν την ασθένεια των φυτών στα δάση, που εξασθενίζουν βέβαια και από άλλους παράγοντες. Οι πλημμύρες ξεπλένουν την επιφάνεια του εδάφους και συχνά μειώνουν την παραγωγικότητα των αγροτικών γαιών – φαινόμενο γνωστό ως ερημοποίηση. Απώλειες από ατομικά γεγονότα ίσως δεν είναι ανυπέρβλητο πρόβλημα, αλλά με τον καιρό και σε συνδυασμό με άλλες επιδράσεις, το συγκεντρωτικό αποτέλεσμα των ακραίων καιρικών συνθηκών στο οικοσύστημα θα πρέπει να ληφθεί υπόψη. Η ασφάλεια της τροφής δημιουργεί ένα σοβαρό πρόβλημα δεδομένης της αύξησης του πληθυσμού της γης. Αύξηση της καταστροφής των καλλιεργειών από ξηρασίες, πλημμύρες και θύελλες θα κάνει τον λιμό συνηθέστερο φαινόμενο, ενώ η αντιμετώπισή του θα είναι πολύ δύσκολη. 80 2.4.1. El Nino 1997-1998 Στα τέλη του 1997, στη περιοχή του τροπικού Ειρηνικού, γίναμε μάρτυρες της δημιουργίας ενός πολύ ισχυρού φαινομένου El Nino, που ανταγωνίζονταν σε δύναμη και ισχύ αυτό του 1982-83. Η έναρξη του El Nino συνέπεσε με την εμφάνιση ισχυρών δυτικών ανέμων στο δυτικό Ειρηνικό. Σε συνδυασμό με την ανεξήγητη υπερύψωση των υδάτων του δυτικού Ειρηνικού, ενάμιση χρόνο πριν περίπου, οδηγηθήκαμε σε ένα ασυνήθιστα ισχυρό επεισόδιο. Καθώς το φαινόμενο El Nino κορυφώθηκε στα τέλη του 1997 με αρχές του 1998 ογκώδεις βροχές έπληξαν τη δυτική ακτή των Η.Π.Α. Η εμφάνιση του ισχυρού φαινομένου του El Nino είχε ένα σημαντικό και καθόλα ευχάριστο αποτέλεσμα στη γεωργία σε αρκετές περιοχές. Όπως αναμενόταν, ξηρασίες έπληξαν τη βορειοανατολική Βραζιλία, την Ινδονησία και τη βόρεια Αυστραλία, ενώ υγρές καταστάσεις αναπτύχθηκαν στη νότια Βραζιλία και Αργεντινή. Στις Η.Π.Α. υγρές καταστάσεις εμφανίστηκαν στα νοτιοανατολικά και στη Δυτική Ακτή. Στην Αυστραλία η απόδοση στην παραγωγή σιταριού παρέμεινε σε χαμηλά επίπεδα λόγω του El Nino. Στην Ινδονησία η παραγωγή ρυζιού – η βασικότερη τροφή του πληθυσμού – έπεσε κάτω από την παραγωγή των προηγούμενων ετών, λόγω της καθυστερημένης άφιξης των βροχοπτώσεων για τη φύτευση του ρυζιού. Στην Ινδία, η μείωση των βροχοπτώσεων κατά τη διάρκεια των μουσώνων οδήγησε σε παραγωγή ρεκόρ για τη χώρα αυτή. Τέλος στη νότια Αφρική η διαδικασία της φύτευσης καλαμποκιού καθυστέρησε λόγω της ξηρασίας, αλλά οι διαδοχικές βροχοπτώσεις στα τέλη Δεκεμβρίου και στα μέσα του Φεβρουάριου καθώς επίσης και οι χαμηλές σε σχέση με τις αναμενόμενες θερμοκρασίες, οδήγησαν στο μετριασμό του προβλήματος και σε παραγωγή καλαμποκιού ελάχιστα μειωμένη από την περσινή. Στις Η.Π.Α., το φαινόμενο El Nino σχετίστηκε με αρκετά έντονα καιρικά φαινόμενα. Έντονες βροχοπτώσεις εμφανίστηκαν στη Δυτική Ακτή που διήρκησαν από το Νοέμβριο του 1997 έως το Μάρτιο του 1998, επιφέροντας καταστροφές στις γεωργικές περιοχές της βόρειας California. Στο Texas και την Oklahoma εμφανίστηκαν εξαιρετικά υψηλές θερμοκρασίες που 81 προκάλεσαν προβλήματα δύσπνοιας στους ηλικιωμένους ανθρώπους και κατέστρεψαν σοδιές. Παρόλα αυτές τις τοπικές επιπτώσεις του φαινομένου El Nino, το φαινόμενο αυτό επηρέασε σε πολύ μικρό βαθμό τη γεωργία των Η.Π.Α., εξετάζοντάς τη σε εθνικό επίπεδο. Η απόδοση του σιταριού έφτασε σε επίπεδα ρεκόρ, τα μεγαλύτερα από το προηγούμενο μέγιστο που ήταν το 1990. Ρεκόρ είχαμε επίσης στα επίπεδα καλαμποκιού και σόγιας. Εξετάζοντας την παραγωγή σε παγκόσμιο επίπεδο βλέπουμε πως το σιτάρι και το ρύζι όχι μόνο ευνοήθηκε από το φαινόμενο El Nino, αλλά έφτασε σε επίπεδα ρεκόρ το 1998, εποχή δράσης του El Nino. Αυτό είχε σαν αποτέλεσμα τη παγκόσμια μείωση των τιμών του καλαμποκιού και της σόγιας στη διεθνή αγορά. 2.4.2. La Nina 1998-2000 To φαινόμενο La Nina που ξεκίνησε αιφνιδιαστικά τον Απρίλιο του 1998 είχε ως αποτέλεσμα να ξετυλίξει μια ακόμη χρονιά με έντονα και ακραία καιρικά φαινόμενα. Για παράδειγμα αναφέρουμε πως ο τυφώνας Mitch παρουσιάστηκε στην κεντρική Αμερική το Νοέμβριο και έγινε γνωστός λόγω των παρατεταμένων καταστροφών που προκάλεσε στο πέρασμα του. Οι 82 Η.Π.Α. βιψσανε έναν ιδιαιτερα θερμό χειμώνα, με βροχές τον Ιανουάριο παρά τις συνήθεις για την εποχή χιονοπτώσεις, που διεκόπη από ένα αιφνιδιαστικό κρύο που προκάλεσε χιονοθύελλα στα βορειοδυτικά. Τα μειωμένα χειμερινά χιονοπακέτα και η έλλειψη βροχής την άνοιξη χειροτέρεψαν τη ξηρασία το καλοκαίρι κυρίως στις πολιτείες που βρέχονται από τον Ατλαντικό ωκεανό με σοβαρές ζημίες στη γεωργία των περιοχών αυτών. Μετά ακολούθησε ο τυφώνας Floyd το Σεπτέμβριο του 1999 που άφησε το στίγμα του στη βόρεια Carolina και το New Jersey. Η βόρεια Carolina χτυπήθηκε επίσης και από τους τυφώνες Dennis και Irene και σε συνδυασμό με τις αναμενόμενες πλημμύρες αυξήθηκε σε σημαντικό βαθμό ο κίνδυνος εμφάνισης επιδημιών, τόσο σε επίπεδο γεωργίας, όσο και σε επίπεδο υγείας. Διεθνώς, οι έντονες βροχοπτώσεις του Δεκεμβρίου του 1999, οι πλημμύρες και οι κατολισθήσεις κατέστρεψαν ολόκληρα χωριά και μεγάλες γεωργικές εκτάσεις στη Venezuela. Μπαίνοντας στο 2000, εκτενείς πλημμύρες εμφανίστηκαν στη νότια Αφρική επηρεάζοντας τη γεωργία των περιοχών και την υγεία των ανθρώπων. Παράλληλα έντονη ξηρασία επικρατούσε στην ανατολική Αφρική και τις δυτικές πολιτείες της Ινδίας. Η ξηρότερη περίοδος Απριλίου – Ιουνίου όλων των εποχών ξεκίνησε το 1998 και συνεχίστηκε το έτος 1999, επηρεάζοντας όσο ποτέ άλλοτε τη γεωργία βορειοανατολικά. Ένα σύνολο 109 εκατομμυρίων ανθρώπων και 918.960 γεωργικών εκτάσεων επλήγησαν από ξηρασία το 1999. Οι ξηρασίες του 1998-99 στις Η.Π.Α. οδήγησαν σε τεράστιες οικονομικές απώλειες του παραγωγούς και τους προμηθευτές στη γεωργία. Οι απώλειες αυτές άγγιξαν τα 1,35 δις $ ποσό το οποίο αποτελούσε το 3% του καθαρού κέρδους (net income) για τη γεωργία των Η.Π.Α. το 1999. 2.5. Αναφορές ακραίων καιρικών φαινομένων Στον παρακάτω πίνακα δίνονται κάποια στοιχεία ακραίων καιρικών φαινομένων. Τα στοιχεία αυτά έχουν να κάνουν με την τοποθεσία, την ημερομηνία, το είδος, τις συνέπειες και τις απώλειες σε εκατομμύρια δολάρια Αμερικής του ακραίου φαινομένου. 83 2.5.1. Οι πλημμύρες στον Καναδά του 1998 Σύμφωνα με τον Διεθνή Ερυθρό Σταυρό, οι πλημμύρες ευθύνονται για το μεγαλύτερο αριθμό καταστροφών που συνέβησαν από το 1967 έως το 1991. Το 1996 ένα «φυσιολογικό» έτος καταστροφών σύμφωνα με την ασφαλιστική εταιρία Munich Re, οι πλημμύρες προκάλεσαν καταστροφές ύψους 35 εκ. δολαρίων, ζημιές που αποτελούν το 57% των φυσικών καταστροφών στον κόσμο. Στον Καναδά, οι αποζημιώσεις που κατέβαλε η ομοσπονδία για τις ζημιές από πλημμύρες, ξεπέρασαν τις αποζημιώσεις από κάθε άλλο τύπο καταστροφής. 84 Στον Καναδά οι κίνδυνοι για πλημμύρες διαφέρουν ανάλογα με την περιοχή και την εποχή. Στις αρχές της άνοιξης, τα χιονοπακέτα που λιώνουν άμεσα την εποχή της άνοιξης και οι πτώσεις πάγων δημιουργούν κίνδυνο πλημμύρων στους ποταμούς σε σχεδόν κάθε μέρος της χώρας. Το καλοκαίρι, οι σφοδρές καταιγίδες είναι η συχνότερη αιτία πλημμύρων σε όλη την ενδοχώρα του νοτίου Καναδά. Αυτές οι πλημμύρες είναι το αποτέλεσμα των σύντομων αλλά εντατικών βροχοπτώσεων και συνήθως περιορίζονται σε μικρή περιοχή. Οι πλημμύρες που προκαλούν οι παρατεταμένες βροχοπτώσεις σχετίζονται με μεγάλα καιρικά συστήματα που είναι πολύ συνηθισμένα την άνοιξη και το φθινόπωρο. Για χρονικό διάστημα δύο ή τριών ημερών αυτές οι καταιγίδες θα κατεβάσουν σημαντικές ποσότητες νερού. Οι βροχοπτώσεις που προκάλεσαν την πλημμύρα Saguenay το 1996 έριξαν κατά μέσο όρο 126mm νερού σε μία περιοχή 100.000km2 σε 48 ώρες – αρκετές για να αναγκάσουν τον ποταμό St. Lawrence να πλημμυρίσει με ρυθμό 10,1 m3 το δευτερόλεπτο, για μισό περίπου μήνα. Το πλημμύρισμα του Κόκκινου Ποταμού το 1997 οδήγησε σε μία σειρά από φαινόμενα – ένα υγρό φθινόπωρο που ενυδάτωσε το έδαφος, περισσότερες χιονοπτώσεις κατά τον χειμώνα και στις αρχές Απριλίου μία ασυνήθιστα μεγάλη χιονόπτωση που έφτασε σε ύψος 50 με 70cm. Για την πρόληψη του κινδύνου θα πρέπει να αντιμετωπιστούν οι κίνδυνοι των πλημμύρων με αποτελεσματικότερα μέτρα. Τέτοια μέτρα είναι αρχικά δαπανηρά, αλλά μπορεί να προλάβει ακόμη μεγαλύτερες δαπάνες όταν συμβούν σοβαρές πλημμύρες. Η Μανιτόμπα έχει επενδύσει αρκετά στην πρόληψη πλημμύρων, κυρίως επειδή ο Κόκκινος Ποταμός έχει την τάση να πλημμυρίζει την άνοιξη. Κτίστηκε λοιπόν ένα κανάλι για την εκτροπή των νερών του Κόκκινου Ποταμού για να αλλάξει την πορεία του, το οποίο ολοκληρώθηκε το 1968, το κόστος κατασκευής του οποίου έφτασε τα 68 εκατ. δολάρια. Χωρίς αυτό η πλημμύρα που 1997 θα είχε προκαλέσει τεράστια καταστροφή αφού υπολογίζεται ότι θα κάλυπτε το 80% της πόλης με νερό και θα άφηνε άστεγους πάνω από 550.000 κατοίκους. Επίσης οκτώ χωριά και γύρω στα 700 αγροτόσπιτα προστατεύονται με τάφρους. 85 2.5.2. Η παγοθύελλα στον Καναδά του 1998 Η παγωμένη βροχή είναι συνηθισμένο καιρικό φαινόμενο για τον Καναδά. Αν και η Βικτόρια υπολογίζεται ότι δέχεται τέτοια βροχή για 2 περίπου ώρες το χρόνο, περιοχές όπως το Yellowknife, Regina, και Τορόντο δέχονται τη βροχή αυτή για 35 ώρες, ενώ υπάρχουν και περιοχές όπως το St. John, που τη δέχεται 148 ώρες το χρόνο. Τα επεισόδια παγωμένης βροχής είναι συνήθως σύντομα αλλά άλλοτε είναι μεγάλης διάρκειας και προσφέρουν εξαίσιο θέαμα, βλάπτοντας ωστόσο με την δύναμη που πέφτουν τα δένδρα και τους καρπούς τους. Καταστροφικές τέτοιες χιονοθύελλες συνέβησαν το 1986 στην Οτάβα και το 1984 στον St. John, αλλά η θύελλα που προκάλεσε μεγάλη καταστροφή καταγράφηκε το 1998 στον ανατολικό Καναδά και είναι άξια παρατήρησης για την έκταση, την ένταση και την εμμονή της. Μέσα σε έξι ημέρες έπεσαν πάνω από 100mm παγωμένης βροχής 86 ασταμάτητα σε μία περιοχή που εκτεινόταν από το Οντάριο μέχρι το νησί Πρίγκιπας Εδουάρδος. Η παροχή ηλεκτρικού ρεύματος διεκόπη και άφησε τρία εκατομμύρια ανθρώπους χωρίς ρεύμα. Η περιοχή του Μόντρεαλ πλήγηκε χειρότερα αφού ορισμένες περιοχές έμειναν χωρίς ρεύμα για 5 εβδομάδες. Η θύελλα αυτή προκάλεσε τον θάνατο 25 ανθρώπων και οι ζημιές από τις καταστροφές έφτασαν το 1 με 2 δις δολάρια, ήταν δηλαδή η πιο δαπανηρή καταστροφή στην ιστορία του Καναδά. Παγωμένη βροχή δημιουργείται όταν ζεστός αέρας που βρίσκεται πάνω από ένα παγωμένο σημείο, τοποθετηθεί σε ψυχρό αέρα στο επίπεδο του εδάφους που είναι κάτω από το σημείο ψύξης. Επειδή η βροχή που πέφτει από το πιο ζεστό αέρα υπερψύχεται καθώς περνά μέσα από το πιο ψυχρό στρώμα, παγώνει αυτόματα μόλις έρθει σε επαφή με το έδαφος. Στο κλίμα της γης που θερμαίνεται, οι ήπιες θερμοκρασίες του χειμώνα θα μπορούσαν να προκαλέσουν αύξηση στη παγωμένη βροχή σε περιοχές όπου οι μέσες καθημερινές θερμοκρασίες αρχίζουν να περιφέρονται γύρω από το σημείο ψύξης αντί να παραμένουν σταθερά κάτω από αυτό. Όμως αυτό δεν μεταφράζεται σε συχνότερη εκδήλωση γεγονότων όπως η παγοθύελλα το 1998. Αυτό ήταν το αποτέλεσμα παρόμοιων περιστατικών, τριών τουλάχιστον ειδικών παραγόντων και δεν υπάρχει λόγος αυτή τη στιγμή να υποθέσουμε ότι το θερμότερο κλίμα θα δημιουργήσει τις προϋποθέσεις για να συμβεί τέτοιο περιστατικό. 2.5.3. Η πιθανότητα εκπλήξεων Τα μοντέλα και άλλα επιστημονικά όργανα μπορεί να αποκαλύψουν ορισμένα από τα πιθανά αποτελέσματα κλιματικής αλλαγής, αλλά δεν μπορούμε να είμαστε σίγουροι ότι θα τα ανιχνεύσουμε όλα. Το κλίμα είναι ένας συνδυασμός περίπλοκων διαδικασιών, και η πιθανότητα σοβαρών εκπλήξεων είναι υπαρκτή. Τα κλίματα κατά το παρελθόν, έχουν δείξει μερικές φορές την τάση, τουλάχιστον τοπικά, να αλλάξουν απότομα με ένα ριζικά διαφορετικό τρόπο. Μία έκπληξη τέτοιου είδους θα έχει καταστροφικά αποτελέσματα για τα οικοσυστήματα και για τις ανθρώπινες κοινωνίες. Η πορεία της κλιματικής αλλαγής θα στραφεί σε μία περιοχή που δεν έχουμε προβλέψει, για παράδειγμα, αν η κατ’ εξοχή υψηλή τήξη στις υποπολικές περιοχές του κόσμου 87 απελευθερώσουν τα μεγάλα ποσά μεθανίου που σήμερα είναι φυλακισμένα ως παγωμένο υδροξείδιο στις περιοχές αυτές, τότε αυτό θα οδηγούσε σε ταχεία εντατικοποίηση του φαινομένου του θερμοκηπίου και όχι μόνο θα αύξανε τη θερμοκρασία αλλά θα κατέστρεφε την ισορροπία σε πολλά μέρη του κόσμου. Μία άλλη πιθανότητα σχετίζεται με την διαδικασία που οδηγεί τον «Ατλαντικό μεταφορέα» – την ροή κάτω από την επιφάνεια της θάλασσας των θερμών υδάτων στο νότιο Ατλαντικό – που δίνει στη δυτική Ευρώπη τους ήπιους χειμώνες. Αυτό θα μειώσει δραματικά τη θερμοκρασία στην Ευρώπη και θα κάνει το κλίμα του νοτίου ημισφαιρίου γενικά πιο μεταβλητό. Τέτοια αλλαγή θα λάβει χώρα μέσα σε δεκαετίες. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ Κάπου εδώ η πτυχιακή εργασία με τίτλο «κλιματική αλλαγή και ακραία καιρικά φαινόμενα» τελειώνει. Πιστεύω πως καθ’ όλη τη διάρκεια της μελέτης της εργασίας ο αναγνώστης αντιλαμβάνεται την καθοριστική σημασία που έχει το κλίμα στη ζωή μας. Ανοίγουμε καθημερινά την τηλεόραση και συνήθως ακούμε μια ιστορία ή ένα γεγονός που αφορά τον καιρό. Ο καιρός αποτελούσε ανέκαθεν δημοφιλές θέμα, αλλά την τελευταία δεκαετία κυρίως έχει προκαλέσει μεγαλύτερο ενδιαφέρον, με αποτέλεσμα να γίνονται δημόσιες συζητήσεις για τις αλλαγές που προβλέπονται για το κλίμα. Η πτυχιακή εργασία αποτελείται κυρίως από δύο θεματικές ενότητες. Η πρώτη όπως άλλωστε φαίνεται και από τα περιεχόμενα αφορά την κλιματική αλλαγή και η δεύτερη τα ακραία καιρικά φαινόμενα. Για την κλιματική αλλαγή δόθηκαν απαντήσεις σε ερωτήματα όπως: • Υφίσταται κλιματική αλλαγή; • Τι γνωρίζουμε για το φαινόμενο του θερμοκηπίου και πως αυτό σχετίζεται με το κλίμα; 88 • Τι έχει κάνει η διεθνής κοινότητα ώστε να μετριάσει την εξάπλωση του φαινομένου του θερμοκηπίου; • Ποια η σημασία των ηφαιστείων και του ωκεανού στην κλιματική αλλαγή; • Και τέλος, ποιες οι συνέπειες της κλιματικής αλλαγής στο περιβάλλον και τον άνθρωπο; Τον 20ο αιώνα η μέση θερμοκρασία της γης αυξήθηκε κατά 0,4 με 0,8οC. Αυτή η αύξηση αναμένεται να συνεχιστεί μέχρι το 2100 όπου η μέση θερμοκρασία της γης αναμένεται να αυξηθεί κατά 1,4 με 5,8οC. Κύριος υπεύθυνος για αυτή την αλλαγή ο άνθρωπος με τις εκπομπές των λεγόμενων «θερμοκηπικών» αερίων, κυρίως του CO2. Το CO2 προέρχεται από την καύση των υδρογονανθράκων που είναι το κύριο συστατικό των καυσίμων που χρησιμοποιείται. Το φαινόμενο του θερμοκηπίου άλλωστε είναι ιδιαίτερα ευνοϊκό για την βιόσφαιρα, αφού υπολογίζεται ότι χωρίς αυτό η μέση θερμοκρασία στην επιφάνεια του πλανήτη θα ήταν -18οC, ενώ με αυτό είναι 15οC. Η περαιτέρω αύξηση των συγκεντρώσεων των θερμοκηπικών αερίων και ιδιαίτερα του CO2 στην ατμόσφαιρα είναι αυτή που προκαλεί τη διαταραχή στο κλίμα. Για τη διεθνή κοινότητα, η αλήθεια είναι πως δεν υπάρχει μεγάλη αισιοδοξία. Η κατάσταση του κλίματος και του περιβάλλοντος απαιτεί γενναιόδωρα και θαρραλέα βήματα και αρκετές χώρες, κυρίως οι αναπτυγμένες, δεν είναι διατεθειμένες να πάρουν μέτρα για την αντιμετώπιση του προβλήματος. Οι επιστήμονες με την πάροδο του χρόνου συνειδητοποίησαν το πρόβλημα που δημιουργούν οι εκπομπές του CO2 στο κλίμα. Ξεκίνησαν καλά και ιδιαίτερα αισιόδοξα με το πρωτόκολλο του Μόντρεαλ. Το Πρωτόκολλο του Μόντρεαλ απέδειξε ότι μπορεί να επιτευχθεί η ανιδιοτελής συνεργασία ανάμεσα στον αναπτυγμένο και τον αναπτυσσόμενο κόσμο. Έτσι, αποτελεί ελπιδοφόρο «προηγούμενο», καθώς η διεθνής κοινότητα κατευθύνεται προς την αντιμετώπιση περισσότερο σύνθετων παγκόσμιων περιβαλλοντικών προβλημάτων. Η συνέχεια ήταν επίσης καλή αφού στη συνδιάσκεψη του Κιότο υπήρξε μια τεράστια προσέλευση λαών και εθνών, οι οποίοι ήταν αποφασισμένοι να πάρουν κάποια μέτρα για την προστασία του περιβάλλοντος. Η κατάληξη αυτής της προσπάθειας όμως ήταν απογοητευτική αφού στη συνδιάσκεψη του Γιοχάνεσμπουργκ είχαμε το «εμπάργκο» της Αμερικής, μιας χώρας που είναι υπεύθυνη για τα μεγαλύτερα ποσοστά εκπομπών CO2 παγκοσμίως. Το χτύπημα που δέχθηκε η διεθνής 95 4. Ρύπανση φυσικού περιβάλλοντος/ Καϊλίδης Σ. Δημήτριος 5. Ρύπανση των θαλασσών/ Φυτιανός Κωνσταντίνος 6. Χημεία περιβάλλοντος/ Κουϊμτζής Θεμιστοκλής, Φυτιανός Κωνσταντίνος, Κ. Σαμαρά-Κωνσταντίνου 7. Atmospheric ozone variability/ Kirill Ya 8. The Kyoto Protocol/ Michael Grubb 9. The change in the weather/ William K. Stevens 10. Climate and human change: disaster or opportunity? / Jonathan Cowie 11. Currents of change: El Nino’s impact on climate/ Michael H. Clantz 12. Global climate change and life on Earth/ Richard L. Wyman 13. Σημειώσεις στη φυσική της ατμόσφαιρας/ Χρήστος Σ. Ζερεφός 14. Φυσική Κλιματολογία/ Χ. Σ. Σαχσαμάνογλου & Α. Α. Μπλούτσος ΔΙΕΥΘΥΝΣΕΙΣ INTERNET (www.google.com) 1. Άνθρωπος και περιβάλλον/ Ντράνος Γεώργιος 2. Κατάσταση των δασών/ Οικονομική Επιτροπή των Η.Ε. 3. Μόλυνση των υπογείων υδάτων/ Αντωνόπουλος Βασίλειος 4. Οι μεταφορές χρησιμοποιούν ενέργεια/ Ευρωπαϊκή Επιτροπή 5. Κλιματική αλλαγή: Μύθος ή πραγματικότητα; / Κουτσογιάννης Δημήτριος 6. Observed variability & trends in climate events/ D. R. Easterling, J. L. Evans, P. Ya. Groisman 7. Climate change/ C.S.I.R.O. 8. Climate change and sustainable development beyond Kyoto/ I.I.E.D. 9. Volcanoes and global climate change/ NASA Facts 10. The roles of the ocean in climate change/ NASA Facts 11. Energy research and development in decline/ International Energy Agency 12. Global warming changes the forecast for agriculture/ Sara E. Wilson 13. The Convention and the Kyoto Protocol/ United Nations 14. Αγωγή και Περιβάλλον/ Φιλοσοφική Σχολή Θεσσαλονίκης 15. Ενεργειακή αλλαγή της διάστασης του κλίματος/ Ευρωπαϊκή επιτροπή 16. Περιβάλλον-Πρόληψη Β.Α.Μ.Ε./ Χρυσοστομίδης Τάσος 96 17. SCADPlus Kyoto Protocol on climate change/ files 18. Απειλή για τον άνθρωπο η υπερθέρμανση του πλανήτη/ files 19. Που πηγαίνει το CO2 της ατμόσφαιρας/ files 20. To πρωτόκολλο του Kyoto – αρχή εμπορικών συναλλαγών/ files 21. DOCI-52001PCO581-bas-cel/ Οδηγία Ευρωπαϊκής Επιτροπής 22. Climate change and extreme weather events: Is there a 23. connection? / Heather Tompkins 24. Impacts of Extreme Weather and Climate on Terrestrial Biota/ 25. Camille Parmesan, Terry L. Root and Michael R. Willig 26. Climate Change and Extreme Weather Events/ P. Vellinga and W. J. van Verseveld 27. Extreme Weather and Climate Change/ David Francis & Henry Hengeveld 28. Πόσο «φυσικά» είναι τα ακραία φαινόμενα; / Άρθρο της εφημερίδας «Ελευθεροτυπία» 29. Indications of climate change – Recent extreme global weather events / John Robert T. Watson 30. Extremes and climate change/ Urlich Cubasch & Dieter Kasang 31. Trends in extreme weather and climate events: Issues related to modeling extremes in projections of future climate change/ Gerald A. Meehl, Francis Zwiers, Jenni Evans, Thomas Knutson, Linda Mearns and Peter Whetton 32. A review of 20th century drought indices used in the United States/ Richard R. Heim Jr. 33. Societal Vulnerability and climate/ Roger A. Pielke Jr. 34. Extreme weather events and their probabilistic prediction/ The N.C.E.P. Ensemble Forecast System 35. The impacts of warming and extreme weather events on productivity, plant diseases and pests/ Cynthia Rosenzweig, Ana Iglesias, X. B. Yang, Paul R. Epstein and Eric Chivian View publication stats