FARZANDNI SOG'LOM, MA'NAVIY YETUK, VATANPARVAR QILIB TARBIYALASH — OTA-ONANING ENG OLIY IJTIMOIY BURCHIDIR

REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 96 FARZANDNI SOG‘LOM, MA’NAVIY YETUK, VATANPARVAR QILIB TARBIYALASH — OTA-ONANING ENG OLIY IJTIMOIY BURCHIDIR Achilova Soxiba Xamidovna1, Madolimova Gulmira Yunusaliyevna2 1Qo’qon Davlat universiteti, Maktabgacha ta’lim kafedrasi o’qituvchi, 2talaba https://doi.org/10.5281/zenodo.17483059 Annotatsiya. Ushbu maqolada Ota-onalarning ijtimoiy vazifalari, axloqiy qadriyatlar, Maktabgacha ta’limda axloqiy qadriyatlarni, milliy qadriyatlar, umuminsoniy qadriyatlar, inson huquqlariga hurmat, tenglik, bag‘rikenglikni shakillantirish zarurligi, ota-onaning huquqiy va ijtimoiy mas’uliyati, farzand oldida ota-onalarning huquqiy majburiyatlari, oilalarda otaonaning kommunikativ va psixologik roli kabi masalalari yoritilgan. Kalit so‘zlar: Oila, ota-onalar , farzand tarbiyasi, maktabgacha ta’lim tashkiloti, oilaviy tarbiya, oila sotsiologiyasi, ijtimoiy-pedagogik muhit, individual rivojlanish, axloqiy qadriyatlar, burch, ijtimoiy moslashuv, odoblilik, madaniyat, halollik, muloqot madaniyati. Kirish. Jamiyatning eng muhim ijtimoiy institutlaridan biri — bu oiladir. Oila har bir insonning shakllanishida, tarbiyasida, ijtimoiylashuvida va jamiyatdagi o‘rnini topishida hal qiluvchi ahamiyatga ega. Ota-ona esa oilaning tayanch ustunlari bo‘lib, ularning ijtimoiy vazifalari nafaqat farzand tarbiyasi, balki jamiyatning barqaror rivojlanishida ham muhim rol o‘ynaydi. Ota-onalarning ijtimoiy vazifalari keng ko‘lamli bo‘lib, ular iqtisodiy, ma’naviy, tarbiyaviy, madaniy va huquqiy mas’uliyatlarni o‘z ichiga oladi. Ushbu maqolada ota-onalarning ijtimoiy vazifalari sotsiologik va pedagogik nuqtayi nazardan tahlil qilinadi. Oila sotsiologiyada birlamchi ijtimoiy institut sifatida qaraladi. Ota-onalar bu institutning asosiy sub’yektlari hisoblanadi. Ular: farzandlarni ijtimoiy hayotga tayyorlaydi; axloqiy qadriyatlarni singdiradi; milliy an’analarni avloddan avlodga uzatadi; jamiyatda ijtimoiy nazoratni amalga oshiradi. Axloqiy qadriyatlar — bu jamiyat tomonidan asrlar davomida e’tirof etilgan, insonni yuksaltiruvchi me’yor va tamoyillar tizimidir. Ularga quyidagilar kiradi: halollik, adolat, mehroqibat, vatanparvarlik, insonparvarlik, mehnatsevarlik, sadoqat va mas’uliyat. Bu qadriyatlar har bir jamiyatning madaniy poydevorini tashkil etadi. Axloqiy qadriyatlar insonni ichki jihatdan boshqaradi — ya’ni, qonunlardan oldin, vijdon orqali nazorat qiladi. Axloqiy qadriyatlarni singdirishning ijtimoiy ahamiyati oilada farzand tarbiyasida axloqiy qadriyatlarni singdirish — bu ota-onaning, maktabning va jamiyatning eng muhim vazifalaridan biridir. Chunki inson axloqan barkamol bo‘lmasa, u na o‘z oilasiga, na jamiyatga foyda keltira oladi.Shu boisdan, axloqiy qadriyatlarni singdirish quyidagi ijtimoiy ahamiyatga ega: 1. Jamiyatda tinchlik va totuvlikni ta’minlaydi. 2. Ijtimoiy mas’uliyat va halollikni kuchaytiradi. 3. Milliy birlik va vatanparvarlik tuyg‘usini mustahkamlaydi. 4. Yoshlarning ma’naviy immunitetini shakllantiradi. REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 97 Axloqiy qadriyatlarni shakllantirish uzoq muddatli, tizimli jarayondir. Bu jarayon quyidagi bosqichlarda amalga oshadi: Avvalo axloqiy tarbiya, eng avvalo, oilada boshlanadi. Bola ota-onaning harakatlarini kuzatadi, ularning nutqidan, munosabatidan ibrat oladi. Ota-ona, rostgo‘ylik, adolat, mehr-shafqat, kattalarga hurmat, kichiklarga g‘amxo‘rlik kabi fazilatlarni o‘z hayot tarzida namoyon etganida, farzandda bu qadriyatlar tabiiy shaklda shakllanadi. Bola ikki muhitda tarbiyalanadi birinchisi oila bo’lsa ikkinchisi maktabgacha ta’lim tashkilotlarida. Maktabgacha ta’lim — axloqiy qadriyatlarni singdirishning ikkinchi muhim bo‘g‘inidir. Faoliyat jarayonida faqat ta’lim emas, balki odoblilik, madaniyat, halollik, muloqot madaniyatini ham o‘rgatadi. Har bir faoliyat o‘z yo‘nalishida axloqiy tarbiyaga hissa qo‘sha oladi. Maktabgacha ta’lim yoshidan boshlab Milliy va umuminsoniy qadriyatlarning uyg‘unligi bolalar ongida shakillantirish lozim. O‘zbekiston jamiyatida axloqiy tarbiya milliy qadriyatlar asosida quriladi, ammo u umuminsoniy tamoyillar bilan ham uyg‘unlashadi. Masalan: Milliy qadriyat kattalarga hurmat, mehmondo‘stlik, or-nomus bo’lsa umuminsoniy qadriyatlar esa inson huquqlariga hurmat, tenglik, bag‘rikenglikdir. Ushbu uyg‘unlik yosh avlodni global dunyoda ham o‘zligini yo‘qotmagan, holda teran fikrli inson sifatida tarbiyalaydi.Axloqiy qadriyatlarni shakillantirishda ota-onalar va pedagoglarning roli ham muhim ahamiyatga ega. Axloqiy qadriyatlarni singdirishda eng katta mas’uliyat — otaonalar va tarbiyachilar zimmasidadir. Ular o‘z hayoti bilan namuna bo‘lishi, farzand yoki bolalarga doimiy e’tibor qaratishi, noto‘g‘ri xatti-harakatlarni sabr bilan tushuntirishi, eng asosiysi, mehr-muhabbat asosida muloqot qilishi zarur. Psixologlarning ta’kidlashicha, “Axloqiy qadriyatni bola ogohlantirish orqali emas, his qilish orqali o‘rganadi”. Shuning uchun mehr, ishonch va iliq munosabat tarbiyaning asosi bo‘lishi kerak.Yosh avlodni tarbiyalashda axloqiy qadriyatlarni singdirish — bu jamiyatning ma’naviy sog‘lig‘ini saqlovchi jarayondir. Axloqiy qadriyatlar insonni inson qiladi, jamiyatni esa yuksaltiradi.Yosh avlod qalbiga halollik, mehr, vatanparvarlik, adolat tuyg‘ularini chuqur singdirgan jamiyat hech qachon ma’naviy inqirozga uchramaydi. Sotsiolog A. Toffler ta’kidlaganidek, “Oila — jamiyatning kichik modeli”. Shu bois otaonaning ijtimoiy roli jamiyatdagi ijtimoiy tartib va qadriyatlarning mustahkamlanishida bevosita namoyon bo‘ladi.Farzand oldidagi ota-onaning tarbiyaviy vazifasi ota-onalarning eng muhim ijtimoiy mas’uliyatlaridan biridir. Farzandni tarbiyalash — bu nafaqat uni voyaga yetkazish, balki unda ma’naviyat, e’tiqod, vatanparvarlik, halollik, mehnatsevarlik kabi insoniy fazilatlarni shakllantirishdir. Pedagog A.S. Makarenko aytganidek: “Farzand tarbiyasi — bu ota-onaning eng muhim ijtimoiy burchidir.” Bugungi globallashuv sharoitida farzand tarbiyasiga yondashuv yanada mas’uliyatli bo‘lishi zarur. Internet, ommaviy axborot vositalari va tashqi madaniyatning ta’siri ortib borayotgan davrda otaonalar farzandlarining ma’naviy immunitetini mustahkamlashlari lozim. Ota-onaning iqtisodiy vazifasi bu oilaning moddiy farovonligini ta’minlash, farzandlarga zarur shart-sharoit yaratish, ularning o‘qish va rivojlanish imkoniyatlarini kafolatlashdan iborat. Iqtisodiy jihatdan barqaror oila — bu ijtimoiy barqaror jamiyatning kafolatidir. Ota-onaning mehnatsevarligi, ishbilarmonligi va mas’uliyati farzandlarda ham shunga o‘xshash fazilatlarni shakllantiradi. Bugungi kunda O‘zbekiston Respublikasida “Oila kodeksi” va “Mehnat kodeksi”da otaonalarning moddiy mas’uliyatlari aniq belgilab qo‘yilgan. Bu qonunlar oilaviy munosabatlarning iqtisodiy asoslarini mustahkamlaydi. REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 98 Farzand oldida ota-onaning ma’naviy va madaniy vazifalari ham mavjud. Har bir oila — bu milliy madaniyatni asrashi va avlodlarga yetkazish lozimdir. Otaonalar farzandlarga ona tiliga hurmat, milliy qadriyatlar va urf-odatlarni bilish, ajdodlar merosini qadrlash, diniy bag‘rikenglik va ma’naviy poklik kabi fazilatlarni singdirish orqali jamiyatning madaniy uzluksizligini ta’minlaydi. Ota-onaning o‘z shaxsiy namunasi — eng kuchli tarbiyaviy vosita hisoblanadi. Farzandlar ko‘pincha ota-onaning so‘zlaridan ko‘ra, ularning amaliy xatti-harakatlaridan ibrat oladilar. Farzand oldida ota-onalarning huquqiy majburiyatlari davlat tomonidan himoya qilinadi. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 63-moddasida shunday deyiladi: “Oila jamiyatning asosiy bo‘g‘inidir va jamiyat hamda davlat himoyasidadir.” Shuningdek, Oila kodeksiga ko‘ra, ota-onalar farzandlarning huquqlari va manfaatlarini himoya qilishga, ularning ta’lim-tarbiyasini ta’minlashga majburdirlar. Bu huquqiy asos otaonaning ijtimoiy mas’uliyatini yanada kuchaytiradi, oilaviy munosabatlarda tartib va adolatni mustahkamlaydi. Oilada ota-onaning kommunikativ va psixologik roli ham muhimdir. Zamonaviy jamiyatda ota-onalar faqat tarbiyachi emas, balki farzandlari bilan psixologik hamkor sifatida ham faoliyat yuritishlari zarur. O‘zaro muloqot, ishonch, mehr va e’tibor sog‘lom oilaviy muhitning asosidir. Ota-onaning mehr-muhabbati farzandda o‘ziga ishonch, ijobiy dunyoqarash va ijtimoiy faollikni kuchaytiradi. Psixologlarning fikricha, bola o‘zini qadrlash hissini birinchi navbatda ota-onaning munosabatidan oladi. Xulosa qilib aytganda ota-onalarning ijtimoiy vazifalari keng qamrovli va ko‘p tarmoqli jarayondir. Ular nafaqat farzand tarbiyasi, balki jamiyatning ma’naviy, iqtisodiy va madaniy rivojlanishida hal qiluvchi o‘rin tutadi. Ota-onaning tarbiyaviy, iqtisodiy, ma’naviy, huquqiy, psixologik vazifalarining har biri o‘zaro uzviy bog‘liqdir. Farzandni sog‘lom, ma’naviy yetuk, vatanparvar qilib tarbiyalash — ota-onaning eng oliy ijtimoiy burchidir. Shu ma’noda, oiladagi har bir muhit, har bir so‘z va har bir amaliyot kelajak jamiyatning qiyofasini belgilaydi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. — Toshkent, 2023. 2. Oila kodeksi. — Toshkent, Adolat nashriyoti, 2022. 3. Makarenko A.S. “Ota-onalarning tarbiyadagi roli”. — Moskva, 1985. 4. Toffler A. “Uchinchi to‘lqin”. — Moskva, 1999. 5. G‘afforov O. “Oila sotsiologiyasi asoslari”. — Toshkent, 2021. 6. Karimov I.A. “Yuksak ma’naviyat — yengilmas kuch”. — Toshkent, 2008. 7. F. R. Qodirova, SH. Q. Toshpo'latova, N. M. Kayumova, M. N. A'zamova. Maktabgacha pedagogika. Tafakkur" Nashriyoti Toshkent – 2019 8. Z. Nishanova, G. Alimova. Bolalar psixologiyasi va uni o‘qitish metodikasi. O‘zbekiston Yozavchilar oyushmasi Adabiyot jamg’armasi nashriyoti. Toshkent — 2006.