JADID MA'RIFATPARVARLARI G'OYALARINING ZAMONAVIY TA'LIM TARBIYA TIZIMIDAGI AHAMIYATI

GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 16 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 91 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17483317 JADID MA’RIFATPARVARLARI G‘OYALARINING ZAMONAVIY TA’LIM TARBIYA TIZIMIDAGI AHAMIYATI Nabiyeva Vazira Bahodir qizi Magistrant Guliston davlat pedagogika instituti Email: [email protected] ANNOTATSIYA Ushbu maqolada jadid ma’rifatparvarlari faoliyatining tarixiy-madaniy, pedagogik va ma’naviy ahamiyati tahlil qilinadi. Jadidchilik harakati XX asr boshlarida Turkiston o‘lkasida yuzaga kelgan ma’rifiy uyg‘onish davrining mahsuli bo‘lib, milliy o‘zlikni anglash, ta’lim islohoti, ilm-fan va madaniyatni rivojlantirishga xizmat qilgan. Maqolada jadidlarning ilg‘or pedagogik qarashlari, ularning bugungi ta’lim-tarbiya tizimiga ta’siri, zamonaviy o‘qituvchilik madaniyati va yoshlar ma’naviy kamolotidagi o‘rni ilmiy asosda yoritilgan. Kalit so‘zlar: jadidchilik, ma’rifatparvarlik, yangi usul maktablari, milliy uyg‘onish, pedagogika, ta’lim islohoti, madaniy meros, milliy qadriyatlar, ma’naviy tarbiya, zamonaviy ta’lim, milliy o‘zlik. Kirish. O‘zbekiston mustaqillikka erishgach, milliy o‘zlikni tiklash, tarixiy xotirani qayta tiklash, ma’naviy merosni o‘rganish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biriga aylandi. Shu jihatdan, XX asr boshlarida Turkiston o‘lkasida faoliyat yuritgan jadid ma’rifatparvarlari – Mahmudxo‘ja Behbudiy, Munavvarqori Abdurashidxonov, Abdulla Avloniy, Abdurauf Fitrat, Is’hoqxon Ibrat va GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 16 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 92 boshqalarning ilmiy-ma’rifiy qarashlarini o‘rganish bugungi kunda nihoyatda dolzarbdir. Jadidchilik harakati o‘z davrining ijtimoiy, siyosiy va madaniy jarayonlariga faol aralashib, xalqni jaholatdan xalos etish, zamonaviy ilm-fan yutuqlariga asoslangan ta’lim tizimini joriy etish, ayollar erkinligi, milliy mustaqillik va ma’naviy uyg‘onish g‘oyalarini ilgari surgan. Mavzuning dolzarbligi. Jadidchilik – bu o‘z davrining eng yuksak milliy uyg‘onish harakati bo‘lib, u nafaqat ta’lim, balki jamiyatning ma’naviy, siyosiy va madaniy taraqqiyotini belgilagan. Bugungi globallashuv, raqamli transformatsiya va axborot asrida yoshlarning milliy qadriyatlarga e’tibori, ma’naviy immuniteti va ilmiy dunyoqarashi masalasi dolzarb muammolardan biridir. Agar jadidlar XIX asr oxiri – XX asr boshida xalqni jaholatdan, diniy mutaassiblikdan xalos etish uchun kurashgan bo‘lsalar, bugungi kunda zamonaviy o‘qituvchilar yoshlarni ma’naviy bo‘shliq, iste’molchilik, begonalashuv va axborot manipulyatsiyasidan himoya etish mas’uliyatini o‘z zimmasiga olgan. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh. M. Mirziyoyev ta’kidlaganidek, “Biz o‘z tariximizni, milliy merosimizni, buyuk ajdodlarimiz g‘oyalarini chuqur o‘rganmas ekanmiz, kelajagimizni to‘g‘ri belgilay olmaymiz.” Shu nuqtayi nazardan, jadidlar merosini zamonaviy ta’lim konsepsiyasiga uyg‘unlashtirish – bugungi pedagogik islohotlarning asosiy yo‘nalishlaridan biridir. Asosiy qism. Jadidchilik XIX asr oxiri – XX asr boshlarida Turkiston, Buxoro va Xiva xonliklarida Rossiya imperiyasi mustamlakachiligi kuchaygan davrda shakllandi. “Jadid” arabcha so‘z bo‘lib, “yangilik”, “yangilanish” degan ma’noni anglatadi. Jadidlar o‘zlarini “ma’rifatparvar”, “millatni uyg‘otuvchi” ziyolilar deb bilganlar. Ularning asosiy maqsadi: • xalqni ilm-ma’rifatga chorlash; • diniy ta’limni dunyoviy fanlar bilan uyg‘unlashtirish; • ayollar huquqlarini kengaytirish; • milliy mustaqillikka erishish edi. GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 16 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 93 Mahmudxo‘ja Behbudiy 1904 yilda “Yangi maktab” g‘oyasini ilgari surdi va “Padarkush” dramasi orqali jaholat va nodonlikning oqibatlarini fosh etdi. Abdulla Avloniy esa “Turkiy guliston yoxud axloq” asarida ta’lim va axloqni millat taraqqiyotining asosi sifatida ko‘rsatdi. Jadidlar “usuli jadid” — yangi usuldagi maktablarni tashkil etdilar. Bu maktablarda eski madrasalardan farqli o‘laroq, quyidagi yangiliklar joriy etildi: • darslar jadval asosida, sinf tizimida o‘qitildi; • fanlar (matematika, geografiya, tarix, tabiiyot) alohida o‘qitildi; • o‘qituvchilar yangi o‘quv qo‘llanmalar va darsliklar yaratdilar; • ta’limda ko‘rgazmali vositalar, xaritalar, tajriba asboblari qo‘llanildi. Munavvarqori Abdurashidxonov Toshkentda “Adabiyot” maktabini ochib, 1904yilda “Adibi avval” va “Adibi soniy” nomli darsliklarini yaratdi. Abdulla Avloniy “Maktab tarbiyaning asosi, millatning najoti” deb ta’kidlab, zamonaviy pedagogikaning asosiy g‘oyalariga yaqin fikrlarni ilgari surgan. Bu jihatlar bugungi O‘zbekiston ta’lim siyosatida ham o‘z aksini topgan: kompetensiyaviy yondashuv, STEAM fanlarini rivojlantirish, integratsiyalashgan darslar, o‘quvchi shaxsini markazga qo‘ygan o‘qitish uslublari — barchasi jadidlarning ilg‘or g‘oyalarining zamonaviy shaklidir. Jadidlarning asarlarida milliy o‘zlik, vatanparvarlik, ma’naviy poklik va halollik masalalari muhim o‘rin tutgan. Abdulla Avloniy “Axloq” tushunchasini ijtimoiyma’naviy rivojlanishning markaziga qo‘ygan. U “axloq — insonlikning ziynati” deb yozgan. Abdurauf Fitrat “Rahbari najot” asarida “ilm — insonni jaholatdan, millatni qullikdan xalos etuvchi kuch” deb baholagan. U zamonaviy jamiyatni faqat ilm va ma’naviyat uyg‘unligidagina tasavvur qilgan. Bugungi ta’lim tizimida yoshlar ma’naviyatini yuksaltirish, vatanparvarlik, insonparvarlik, diniy bag‘rikenglik va milliy g‘ururni shakllantirish aynan shu jadid g‘oyalari bilan uyg‘unlashadi. Jadid g‘oyalarining zamonaviy ta’lim tizimidagi ahamiyati quyidagi yo‘nalishlarda namoyon bo‘lmoqda: GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 16 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 94 1. Ta’lim mazmunini yangilash — jadidlar singari zamonaviy o‘qituvchilar ham o‘quv dasturlarini hayot bilan bog‘lash, amaliy bilim berishga intilmoqdalar. 2. O‘qituvchi shaxsining markaziy o‘rni — Avloniy ta’kidlaganidek, “Muallim — insoniyat uchun eng sharafli kasb.” Bugungi kunda pedagoglarning kasbiy kompetensiyasi, ma’naviy mas’uliyati aynan shu g‘oyalar bilan uyg‘un. 3. Axborot texnologiyalari va raqamli ta’lim — jadidlar yangi usul maktablarini ochgan bo‘lsa, bugungi davrda yangi texnologiyalar, onlayn o‘qitish, raqamli platformalar ta’limni modernizatsiya qilmoqda. 4. Milliy qadriyatlarni asrash va globallashuvga moslashuv — jadidlar xalqni milliy qadriyatlar asosida yangilanishga da’vat qilganlar. Bugun ham ta’lim tizimi shu maqsadga xizmat qilmoqda. Xulosa. Jadid ma’rifatparvarlarining g‘oyalari – bu o‘tgan davr tarixining bir qismi emas, balki bugungi ta’lim islohotlari uchun konseptual manbadir. Ularning ta’lim, tarbiya, ma’naviyat, insonparvarlik, vatanparvarlik va yangilanish haqidagi qarashlari XXI asr pedagogikasining zamonaviy talablari bilan uyg‘unlashgan. Demak, jadidlarning merosini o‘rganish: • yoshlar ongida milliy o‘zlikni mustahkamlash; • ma’naviy immunitetni kuchaytirish; • ta’lim tizimida yangilanish ruhini targ‘ib etish; • o‘qituvchining jamiyatdagi maqomini yuksaltirishga xizmat qiladi. Bugungi O‘zbekiston ta’lim siyosati — “Yangi O‘zbekiston – yangi ta’lim” konsepsiyasi – o‘z mohiyatiga ko‘ra jadidchilik ruhining zamonaviy davomidir. GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 16 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 95 Foydalanilgan adabiyotlar 1. Behbudiy M. Padarkush. – Toshkent: Sharq, 1999. 2. Avloniy A. Turkiy guliston yoxud axloq. – Toshkent: O‘qituvchi, 1992. 3. Fitrat A. Rahbari najot. – Toshkent: Ma’naviyat, 2000. 4. Munavvarqori A. Adibi avval, Adibi soniy. – Toshkent, 1905. 5. Karimov I. A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent: Ma’naviyat, 2008. 6. Mirziyoyev Sh. M. Yangi O‘zbekiston strategiyasi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2021. 7. Saidov A. Jadidchilik va zamonaviylik falsafasi. – Toshkent: Fan, 2018.