JANUBI-SHARQIY OSIYO MAMLAKATLARINING ERKIN SAVDO SONASI SIYOSATI SAJRIBASINI OʻZBEKISTONDA TATBIQ ETISH ISTIQBOLLARI

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1500 JANUBI-SHARQIY OSIYO MAMLAKATLARINING ERKIN SAVDO SONASI SIYOSATI SAJRIBASINI OʻZBEKISTONDA TATBIQ ETISH ISTIQBOLLARI Jahon iqtisodiyoti va diplomatiya unversiteti Tog’ayev Jasurbek Mashraf o’g’li [email protected] Annotatsiya: Mazkur maqolada Janubi-Sharqiy Osiyo mamlakatlari, xususan ASEAN ittifoqining erkin savdo zonalari siyosati o‘rganilib, ushbu tajribani Oʻzbekistonda tatbiq etish istiqbollari tahlil qilingan. Tadqiqot IMRaT uslubiga asoslangan bo‘lib, xalqaro savdo siyosati, logistika infratuzilmasi, soliq imtiyozlari va investitsion muhit bilan bog‘liq jihatlar qiyosiy tahlil qilindi. Natijalar ASEAN davlatlarida erkin savdo zonalari nafaqat soliq yengilliklari, balki rivojlangan raqamli bojxona tizimi, transport-logistika tarmoqlari va xalqaro standartlar bilan uyg‘un holda muvaffaqiyat qozonganini ko‘rsatdi. Oʻzbekistonda mavjud erkin iqtisodiy zonalar salohiyatiga qaramay, raqamlashtirish, eksport sertifikatlash, investorlar huquqiy himoyasi va xalqaro integratsiya kabi sohalarda qo‘shimcha islohotlar zarurligi aniqlangan. Tadqiqot O‘zbekiston uchun moslashuvchan va bosqichma-bosqich tatbiq etiladigan modelni taklif etadi. Kalit so‘zlar: Erkin savdo zonasi, ASEAN tajribasi, xalqaro savdo siyosati, logistika infratuzilmasi, O‘zbekiston, investitsiya muhiti, raqamli bojxona, iqtisodiy integratsiya. Kirish Globalizatsiya jarayonlari chuqurlashib borayotgani sababli xalqaro savdo aloqalari va hududiy iqtisodiy integratsiya mexanizmlarining ahamiyati yanada oshdi. Janubi-Sharqiy Osiyo mamlakatlari, xususan ASEAN ittifoqi, erkin savdo zonalari orqali eksport-import faoliyatini rivojlantirish, xorijiy investitsiyalarni jalb etish va sanoat kooperatsiyasini chuqurlashtirishga erishdi. Oʻzbekistonda ham iqtisodiy liberallashtirish siyosati, savdo bojlarining qisqartirilishi, qoʻshni mamlakatlar bilan chegaraoldi savdo zonalarini tashkil etish kabi islohotlar olib borilmoqda. Shu bois ASEAN tajribasini oʻrganish va Oʻzbekiston sharoitiga moslashtirish iqtisodiy o‘sishni tezlashtirish va global bozorga integratsiyani chuqurlashtirish uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Globalizatsiya jarayonlari tobora chuqurlashib borar ekan, davlatlar o‘rtasidagi savdo-iqtisodiy aloqalar ham yangi bosqichga ko‘tarilmoqda. Xalqaro savdo mexanizmlarining rivojlanishi, bojxona to‘siqlarining kamayishi, transport-logistika tizimlarining modernizatsiyasi hamda raqamli iqtisodiyotning kengayishi natijasida milliy iqtisodiyotlar global bozorning ajralmas qismiga aylanmoqda. Ayniqsa, hududiy iqtisodiy integratsiya bloklari -Yevropa Ittifoqi (YeI), Shimoliy Amerika Erkin Savdo Zonasi (NAFTA), Janubi-Sharqiy Osiyo davlatlari assotsiatsiyasi (ASEAN) kabi tuzilmalar - jahon savdosining asosiy drayverlari sifatida shakllandi.Shu nuqtai nazardan, Janubi-Sharqiy Osiyo mamlakatlari, xususan ASEAN ittifoqining erkin savdo hududlari siyosati alohida e’tiborga molik tajriba hisoblanadi. Mazkur davlatlar eksport-import operatsiyalarini liberallashtirish, xorijiy investitsiyalar uchun qulay muhit yaratish, bojxona jarayonlarini raqamlashtirish va sanoat kooperatsiyasini rivojlantirish orqali qisqa vaqt ichida iqtisodiy rivojlanishning yangi bosqichiga chiqishga muvaffaq bo‘lishdi. Singapur, Malayziya, Vetnam va Tailand misolida erkin savdo zonalari nafaqat savdo hajmlarining oshishiga, balki yuqori qo‘shilgan qiymatga ega mahsulotlar ishlab chiqarish hamda xalqaro qiymat zanjirlariga integratsiyaga xizmat qilgani kuzatildi.O‘zbekiston ham so‘nggi yillarda iqtisodiy liberallashtirish siyosatini bosqichmabosqich kuchaytirib bormoqda. Savdo bojlarining kamaytirilishi, erkin iqtisodiy zonalar - ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1501 “Navoi”, “Angren”, “Urgut”, “Jizzax” kabi hududlarning tashkil etilishi, qo‘shni davlatlar bilan chegaraoldi savdo zonalarining yo‘lga qo‘yilishi hamda transport-logistika infratuzilmasining yaxshilanishi mazkur islohotlarning tarkibiy qismini tashkil etadi. Biroq jahon tajribasi shuni ko‘rsatadiki, erkin savdo hududlarini muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun faqat soliq va bojxona yengilliklari emas, balki raqamli boshqaruv, aniq huquqiy kafolatlar, eksport sertifikatlash tizimi, logistika tarmoqlarining moslashuvchanligi va xalqaro standartlarga muvofiqligi ham muhim ahamiyatga ega.Shu sababli ASEAN tajribasini chuqur o‘rganish, uni O‘zbekistonning iqtisodiy, geosiyosiy va institutsional sharoitlariga moslashtirish, iqtisodiy o‘sishni jadallashtirish va global bozorga integratsiyani chuqurlashtirish yo‘lida muhim strategik yo‘nalish bo‘lib xizmat qilishi mumkin. Mazkur tadqiqot aynan shu ehtiyojdan kelib chiqqan bo‘lib, ASEAN erkin savdo zonalari modelining asosiy tamoyillari, mexanizmlari va ularning O‘zbekiston sharoitida tatbiq etish imkoniyatlarini tahlil qiladi. Tadqiqot metodologiyasi Mazkur ilmiy ishda xalqaro tajriba va milliy sharoitlarni qiyosiy baholash maqsadida bir necha ilmiy-uslubiy yondashuvlardan foydalanildi. Avvalo, taqqoslama tahlil (comparative analysis) usuli yordamida ASEAN mamlakatlarining erkin savdo zonalari (Free Trade Zones - FTZ), eksportga yo‘naltirilgan ishlab chiqarish hududlari (Export Processing Zones -EPZ) va maxsus iqtisodiy zonalar (Special Economic Zones - SEZ)ning tashkiliy-huquqiy modeli O‘zbekiston tajribasi bilan solishtirildi. Bunda Singapur, Malayziya, Vyetnam, Tailand va Indoneziya kabi ilg‘or iqtisodiyotlarga ega davlatlarning natijalari alohida ko‘rib chiqildi. Statistik tahlil doirasida WTO (Jahon Savdo Tashkiloti), UNCTAD (Savdo va taraqqiyot bo‘yicha BMT konferensiyasi), World Bank (Jahon banki), ASEAN Secretariat hamda Asian Development Bank ma’lumotlari asos qilib olindi. Savdo balansi, to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalar (FDI), logistika samaradorligi indeksi, bojxona rasmiylashtiruvi va eksport-import jarayonlari tezkorligi kabi ko‘rsatkichlar o‘rganildi. Shuningdek, huquqiy-huquqiy tahlil usuli (legal analysis) orqali ASEAN protokollari, erkin savdo kelishuvlari (ASEAN Free Trade Area -AFTA), tarif imtiyozlari tizimi (Common Effective Preferential Tariff-CEPT) hamda bojxona kodekslari o‘rganilib, O‘zbekiston Respublikasining “Erkin iqtisodiy zonalar to‘g‘risida”gi Qonuni va unga tegishli hukumat qarorlari bilan taqqoslandi. Tadqiqot davomida O‘zbekistonning iqtisodiy salohiyati, jumladan, transport-logistika infratuzilmasi, “Toshkent”, “Navoi”, “Angren”, “Buxoro-Agro”, “Urgut” kabi iqtisodiy zonalarning faoliyati, soliq imtiyozlari, eksportchi korxonalar uchun berilayotgan preferensiyalar va eksport sertifikatlash tizimi ham chuqur tahlil qilindi. Natijada ASEAN tajribasini O‘zbekiston sharoitiga moslashtirish uchun bosqichma-bosqich amalga oshirish mumkin bo‘lgan strategik takliflar ishlab chiqildi. Natija O‘tkazilgan tahlillar natijasida ma’lum bo‘ldiki, ASEAN mamlakatlaridagi erkin savdo zonalari (ESZ) samarali faoliyat yuritishi uchta asosiy tamoyilga asoslanadi. Birinchidan, bojxona preferensiyalari keng joriy etilgan bo‘lib, zonaga kiruvchi xomashyo va uskunalar bojxona bojlari va import to‘lovlaridan ozod qilinadi, eksport mahsulotlari esa tezkor va soddalashtirilgan tartibda rasmiylashtiriladi. Ikkinchidan, soliq va litsenziyalash jarayonlari sezilarli darajada soddalashtirilgan bo‘lib, korxonalar uchun 0% qo‘shilgan qiymat solig‘i (QQS), pasaytirilgan daromad solig‘i stavkalari, minimal byurokratik talablar va “bir darcha” tamoyili asosidagi ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1502 xizmat ko‘rsatish tizimi yo‘lga qo‘yilgan. Uchinchidan, yuqori darajada rivojlangan logistika va transport infratuzilmasi ishlab chiqilgan bo‘lib, erkin savdo zonalari xalqaro portlar, aeroportlar, temir yo‘l terminallari hamda raqamli bojxona tizimlariga to‘g‘ridan-to‘g‘ri ulanadi. Bu omillar mahsulotni yetkazib berish vaqtini qisqartirib, tashish xarajatlarini kamaytiradi va xorijiy investorlar uchun qo‘shimcha qulaylik tug‘diradi. Singapur va Malayziya tajribasi ayniqsa e’tiborga molik bo‘lib, bu davlatlarda erkin iqtisodiy zonalarda faoliyat yurituvchi korxonalarga 0% QQS, soddalashtirilgan eksport-import ruxsatnomalari, chet el kapitali va valyutasining erkin harakati qonuniy jihatdan kafolatlangan. Bojxona jarayonlari to‘liq avtomatlashtirilgan bo‘lib, “TradeNet”, “SMK-DagangNet” kabi platformalar orqali barcha rasmiylashtirish ishlari bir necha soat ichida amalga oshiriladi. Vyetnam modeli esa boshqa yo‘nalishda muvaffaqiyatga erishgan: u yerda arzon ishchi kuchi, eksportga yo‘naltirilgan ishlab chiqarish va global kompaniyalar bilan sanoat kooperatsiyasi orqali erkin zonalar iqtisodiyotning “rivojlanish lokomotivi”ga aylangan. Vyetnamning “Hoi An”, “Saigon Hi-Tech Park”, “Da Nang” kabi hududlari xorijiy brendlar uchun ishlab chiqarish markaziga aylangan bo‘lib, mahalliy sanoatning modernizatsiyasiga turtki bo‘lgan. O‘zbekiston tajribasiga nazar tashlansa, 2020 yildan boshlab “Urgut”, “G‘ijduvon”, “Nukus”, “Navoi”, “Angren” kabi erkin iqtisodiy zonalar faoliyat yuritmoqda. Ularda tadbirkorlik subyektlariga soliq imtiyozlari, bojxona to‘lovlaridan ozod qilish, uzoq muddatga yer ajratish va infratuzilma bilan ta’minlash choralari ko‘rilgan. Ushbu zonalar qisqa vaqt ichida sanoat kooperatsiyasi va mahalliy ishlab chiqarishni rivojlantirishda muhim omil bo‘layotgani kuzatilmoqda. Biroq, ta’kidlanishicha, raqamli bojxona xizmatlari, logistika tizimlarining integratsiyasi, eksport sug‘urtasi, elektron sertifikatlash va mahsulotlarni xalqaro standartlarga muvofiqlashtirish jarayonlari hali to‘liq shakllanmagan. Shuningdek, investorlar huquqlarini himoya qilish, xalqaro arbitraj tizimlariga integratsiya, malakali kadrlar tayyorlash va inovatsion korxonalarni qo‘llab-quvvatlash sohalarida ham muayyan kamchiliklar mavjud. Shu asosda, O‘zbekistonning erkin iqtisodiy zonalari hali katta salohiyatga ega bo‘lsa-da, ASEAN davlatlarining ilg‘or tajribasiga asoslanib, logistika tizimini modernizatsiya qilish, bojxona jarayonlarini raqamlashtirish, eksportni sug‘urtalash mexanizmlarini joriy etish va xalqaro sertifikatlash tizimini keng tatbiq etish zarur. Mazkur islohotlar amalga oshirilsa, erkin savdo zonalari mamlakat iqtisodiyotining eksport salohiyatini oshirish, xorijiy investitsiyalarni jalb qilish va global qiymat zanjirlariga chuqur integratsiyalashuvini ta’minlashga xizmat qiladi. Xulosa Yakuniy tahlillar shuni ko‘rsatadiki, ASEAN davlatlarining erkin savdo zonalari modeli nafaqat soliq imtiyozlari va bojxona preferensiyalariga tayanadi, balki puxta yo‘lga qo‘yilgan institutsional boshqaruv, xalqaro savdo-huquqiy normalarga moslik, rivojlangan transportlogistika infratuzilmasi hamda raqamli savdo tizimlari bilan chambarchas bog‘liqdir. Singapur, Malayziya va Vyetnam tajribasi ko‘rsatadiki, erkin savdo zonalarining muvaffaqiyati ularni faqatgina geografik hudud sifatida emas, balki global savdo tizimiga ulangan “raqamli iqtisodiy platforma” sifatida tashkil etishda namoyon bo‘ladi. Bunday platformalarda elektron bojxona, logistika monitoring tizimlari, eksport sertifikatlash, tovarlarni onlayn kuzatish (tracking system) va investorlarga xizmat ko‘rsatishning bir darcha tamoyili asosida raqamli boshqaruvi yo‘lga qo‘yilgan. ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1503 O‘zbekiston ushbu tajribani o‘z sharoitiga moslashtirgan holda rivojlantirish uchun, avvalo, erkin iqtisodiy zonalarni an’anaviy ishlab chiqarish hududi sifatida emas, balki eksportga yo‘naltirilgan, raqamli boshqaruv tizimiga ega bo‘lgan “savdo va logistika tuguni” sifatida shakllantirishi zarur. Bu jarayonda Xitoy – Markaziy Osiyo – Yevropa multimodal transport yo‘lagi (Belt and Road Initiative) bilan integratsiya alohida ahamiyat kasb etadi. Chunki bu koridor orqali O‘zbekiston nafaqat Sharq va G‘arb o‘rtasida tranzit markaziga aylanishi, balki o‘z erkin iqtisodiy zonalaridan xalqaro savdo markazi sifatida foydalanishi mumkin. Shuningdek, mamlakat eksport qiluvchi korxonalarining jahon bozoriga chiqishi uchun ularni ISO, Global GAP, HACCP kabi xalqaro standartlarga moslashtirish, elektron sertifikatlash va eksport mahsulotlarini onlayn ro‘yxatdan o‘tkazish tizimini joriy etish zarur. Buning natijasida mahsulotlarning xalqaro bozorlarda tan olinishi va raqobatbardoshligi oshadi. Xorijiy investorlar ishonchini mustahkamlash uchun esa ularning huquqlarini kafolatlaydigan qonunchilik bazasi, investor–davlat nizolarini hal qiluvchi xalqaro arbitraj mexanizmlari, shaffof sud-huquq tizimi va korrupsiyaga qarshi samarali institutsiyalarni kuchaytirish muhim omil hisoblanadi. Umuman olib qaraganda, Janubi-Sharqiy Osiyo davlatlarining erkin savdo zonalari tajribasini O‘zbekiston sharoitiga moslashtirish mamlakatning eksport salohiyatini keskin oshirishi, yangi investitsiyalar jalb etilishi, yuqori texnologiyali ishlab chiqarishlarni rivojlantirishi va yangi ish o‘rinlarini yaratishga xizmat qiladi. Bundan tashqari, O‘zbekiston global ta’minot zanjirlari va xalqaro savdo tizimining muhim bo‘g‘inlaridan biriga aylanishi uchun real imkoniyatlarga ega bo‘ladi. Biroq bu jarayonni samarali amalga oshirish uchun bosqichma-bosqich, ilmiy asoslangan strategiyalar asosida, institutsional islohotlarni chuqurlashtirgan holda, xalqaro hamkorlikni kengaytirgan tarzda olib borish talab etiladi. Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati 1.Yue, C. S. (1998). The ASEAN Free Trade Area: The Pacific Review. 2. Lau, T. (2006). Distinguishing Fiction from Reality: The ASEAN Free Trade Area and Implications for the Global Auto Industry. University of Dayton Law Review. 3. Verico, K. (2016). The Impact of ASEAN FTA: Regional Level Analysis. PMC. 4. Sukegawa, S. (2021). “ASEAN’s initiatives for free trade in East Asia under AEC”. — (Nashr manzili: Taylor & Francis) 5. Kumari, M. (2024). “Re-assessment of Bilateral and Unilateral Trade Effects of ASEAN FTAs: A theory-consistent structural gravity estimation”. 6. Kawai, M. (2013). Patterns of Free Trade Areas in Asia. 7.Malkawi, B. H., & El-Shafie, M. I. (2019). “The Design and Operation of Rules of Origin in Greater Arab Free Trade Area: Challenges of Implementation and Reform”. 8. Sgrignoli, P., Metulini, R., Zhu, Z., & Riccaboni, M. (2017). “The Indirect Effects of FDI on Trade: A Network Perspective”. ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1504 9.https://www.coursehero.com/file/123657180/Xalqaro-iqtisodiy-integratsiyaning-mazmun-vamohiyatidocx/ 10 https://www.worldbank.org/en/research/brief/trade-and-international-integration