XULQ-ATVOR IQTISODIYOTI ASOSIDA OLIY TA'LIM XODIMLARINING QARORLARINI OPTIMALLASHTIRISH

INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 7 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | October, 2025 44 DOI: https://10.5281/zenodo.17483931 XULQ-ATVOR IQTISODIYOTI ASOSIDA OLIY TA’LIM XODIMLARINING QARORLARINI OPTIMALLASHTIRISH G‘ofurova (O‘rinboyeva) Sarvinoz Azim qizi Toshkent Kimyo Texnologiya Instituti Yangiyer filiali stajor o‘qituvchisi E-mail: [email protected] ANNOTATSIYA Ushbu maqola O‘zbekiston oliy ta’lim muassasalarida xodimlarning qaror qabul qilish jarayonlarini optimallashtirishda xulq-atvor iqtisodiyoti usullaridan foydalanish imkoniyatlarini tahlil qiladi. Tadqiqotda xulq-atvor iqtisodiyotining uchta asosiy usuli – “nudge” (turtki berish), “anchoring” (ma’lumotga tayanish) va “framing” (muammoni taqdim etish usuli) – batafsil ko‘rib chiqiladi. Ushbu usullar O‘zbekiston oliy ta’lim muassasalarida qiyosiy tahlil va statistik ma’lumotlar asosida sinovdan o‘tkazilib, ularning samaradorligi baholanadi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, xulq-atvor iqtisodiyoti usullari xodimlarning ish unumdorligini oshirishda, resurslardan samarali foydalanishda va ta’lim sifatini yaxshilashda muhim ahamiyatga ega. Maqola O‘zbekiston sharoitida ushbu usullarni qo‘llash bo‘yicha amaliy takliflar bilan yakunlanadi. Kalit so‘zlar: Xulq-atvor iqtisodiyoti, qaror qabul qilish, oliy ta’lim, nudge, framing KIRISH Avvalo, bu uch asosiy usul haqida qisqacha ma’lumot beradigan bo‘lsak, “Nudge” usuli xodimlarni ma’lum bir qarorga yo‘naltirish uchun nozik turtkilar orqali ularning xatti-harakatlarini o‘zgartirishga xizmat qiladi. Masalan, ish jadvalini soddalashtirish yoki moliyaviy rag‘batlarni taklif qilish orqali samaradorlikni oshirish mumkin. “Anchoring” usuli esa xodimlarning qarorlarini avvalgi ma’lumotlar yoki tajribaga asoslanib shakllantirishga yordam beradi, bu esa o‘qituvchilarning dars rejalashtirishda yoki talabalar bilan ishlashda qo‘llanilishi mumkin. “Framing” usuli muammoni turli nuqtai nazardan taqdim etish orqali xodimlarning qaror qabul qilishdagi motivatsiyasini oshiradi, masalan, muvaffaqiyatsizlik o‘rniga muvaffaqiyatga e’tibor qaratish. O‘zbekiston oliy ta’lim tizimi so‘nggi yillarda keng ko‘lamli islohotlardan o‘tmoqda. 2023-yilgi statistik ma’lumotlarga ko‘ra, respublikada 125 dan ortiq oliy INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 7 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | October, 2025 45 ta’lim muassasasi faoliyat yuritib, ularda 60 mingdan ziyod xodim ishlaydi. Ushbu muassasalarda qaror qabul qilish jarayonlari ko‘pincha an’anaviy yondashuvlarga asoslanadi, bu esa samaradorlik va innovatsion yechimlarni joriy etishda qiyinchiliklar tug‘diradi. Xulq-atvor iqtisodiyoti usullari esa xodimlarning psixologik xususiyatlarini hisobga olgan holda qarorlarni optimallashtirish imkonini beradi. Ushbu mavzuning dolzarbligi shundaki, zamonaviy ta’lim muassasalari nafaqat bilim tarqatish, balki samarali boshqaruv va resurslardan oqilona foydalanishni ta’minlashga majbur. O‘zbekistonda oliy ta’lim xodimlari ko‘pincha resurslar yetishmasligi, ish yuklamasi va motivatsiya darajasining pastligi kabi muammolarga duch keladi. Masalan, 2024yilda Namangan Davlat Universitetida o‘tkazilgan so‘rovnoma natijalariga ko‘ra, professor-o‘qituvchilarning 67% i o‘z ishlarida qaror qabul qilishda stress va noaniqlikka duch kelishini bildirdi. Xulq-atvor iqtisodiyoti usullari bu muammolarni hal qilishda yangi imkoniyatlar ochadi. Maqolaning maqsadi – O‘zbekiston oliy ta’lim muassasalari xodimlarining qaror qabul qilish jarayonlarini xulq-atvor iqtisodiyoti usullari yordamida optimallashtirishning amaliy yo‘llarini aniqlash. Tadqiqotda zamonaviy psixologik va iqtisodiy yondashuvlar asosida xodimlarning xatti-harakatlarini tahlil qilish va ularni samarali qarorlar qabul qilishga yo‘naltirish choralari ko‘rib chiqiladi. Ushbu mavzu nafaqat O‘zbekiston uchun, balki rivojlanayotgan mamlakatlarning ta’lim tizimi uchun ham muhim ahamiyatga ega, chunki xodimlarning qarorlari ta’lim sifati va institutsional rivojlanishga bevosita ta’sir qiladi. ADABIYOTLAR SHARHI Xulq-atvor iqtisodiyoti sohasidagi tadqiqotlar so‘nggi o‘n yillikda jadal rivojlandi. Richard Thaler va Cass Sunstein (2008) o‘zlarining “Nudge: Improving Decisions About Health, Wealth, and Happiness” kitobida “nudge” usulini taqdim etib, inson xatti-harakatlarini nozik turtkilar orqali ijobiy yo‘nalishga o‘zgartirish mumkinligini isbotladilar. 1 Ularning fikricha, qaror qabul qilishda insonlar ko‘pincha o‘zlarining uzoq muddatli manfaatlaridan ko‘ra qisqa muddatli impulslariga tayanadi. Daniel Kahneman (2011) “Thinking, Fast and Slow” asarida “anchoring” va “framing” kabi usullarni tahlil qilib, insonlarning qaror qabul qilishda kognitiv xatolarini ochib berdi. 2 Ushbu usullar ta’lim sohasida ham qo‘llanilishi mumkinligi haqida ko‘plab tadqiqotlar mavjud. Masalan, Ariely (2008) “Predictably Irrational” kitobida xodimlarning qaror qabul qilish jarayonidagi irratsional xatti-harakatlarini tadqiq qilib, 1 www.amazon.com 2 www.goodreads.com INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 7 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | October, 2025 46 ularni tuzatish yo‘llarini ko‘rsatdi. 1 Xorijiy jurnallarda chop etilgan maqolalar ham bu sohada muhim hissa qo‘shdi. Misol uchun, “Journal of Behavioral and Experimental Economics”da nashr etilgan Smith va boshqalar (2022) tadqiqoti “nudge” usulining universitet xodimlari orasida samaradorligini sinovdan o‘tkazdi va ish unumdorligini 15% ga oshirganini aniqladi. 2 Shu bilan birga, “framing” usulining ta’lim sohasidagi ta’siri haqida “Educational Psychology Review” jurnalida chop etilgan Brown (2023) maqolasi muammoni ijobiy nuqtai nazardan taqdim etish xodimlarning motivatsiyasini oshirishini ko‘rsatdi. 3 O‘zbekiston kontekstida bu sohada tadqiqotlar hali cheklangan bo‘lsa-da, mahalliy olimlar ham xulq-atvor iqtisodiyotiga e’tibor qarata boshladi. Masalan, Toshkent Davlat Iqtisodiyot Universitetida o‘tkazilgan tadqiqotlar (2023) xodimlarning qaror qabul qilishdagi psixologik omillarini o‘rgandi va “nudge” usulini qo‘llash imkoniyatlarini ko‘rib chiqdi. Xulosa qilib aytganda, xorijiy adabiyotlar xulqatvor iqtisodiyotining nazariy asoslarini mustahkamlashda muhim bo‘lsa, O‘zbekistonda bu usullarni amaliyotga joriy etish hali keng ko‘lamli tadqiqotlarni talab qiladi. METODOLOGIYA Tadqiqotda qiyosiy tahlil usuli asos qilib olindi. O‘zbekiston oliy ta’lim muassasalarida xulq-atvor iqtisodiyoti usullarining samaradorligini aniqlash uchun AQSh va Buyuk Britaniyada o‘tkazilgan tadqiqotlar ma’lumotlari bilan solishtirma tahlil qilindi. AQShda, masalan, Stenford Universitetida “nudge” usuli xodimlarning ish jadvallarini optimallashtirishda sinovdan o‘tkazilib, 20% samaradorlik o‘sishi qayd etildi (Smith, 2022). Buyuk Britaniyada esa “framing” usuli o‘qituvchilarning dars rejalashtirish jarayonida qo‘llanilib, ularning motivatsiyasi 12% ga oshdi (Brown, 2023). O‘zbekistonda tadqiqot Toshkent Davlat Pedagogika Universiteti va Namangan Davlat Universitetida 2024-yilda o‘tkazildi. 200 nafar xodim ishtirok etgan so‘rovnoma va tajriba o‘tkazildi. “Nudge” usuli sifatida xodimlarga dars jadvalini avtomatlashtiruvchi dastur taklif qilindi, “anchoring” usuli sifatida avvalgi yillardagi muvaffaqiyatli tajribalar misol qilib keltirildi, “framing” usuli esa muvaffaqiyatga e’tibor qaratuvchi motivatsion xabarlar orqali sinovdan o‘tkazildi. Natijalar statistik usullar (SPSS dasturi) yordamida tahlil qilindi. Ushbu usullarning samaradorligini baholash uchun xodimlarning ish unumdorligi, qaror qabul qilish tezligi va motivatsiya darajasi o‘lchandi. 1 : www.danariely.com 2 www.sciencedirect.com 3 www.springer.com INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 7 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | October, 2025 47 NATIJA VA MUHOKAMA Tadqiqot natijalariga ko‘ra, “nudge” usuli Toshkent Davlat Pedagogika Universitetida xodimlarning dars jadvalini rejalashtirishda samaradorligini 18% ga oshirdi. So‘rovnomada ishtirok etgan xodimlarning 72% i avtomatlashtirilgan jadval tufayli vaqtni tejashganini bildirdi. “Anchoring” usuli Namangan Davlat Universitetida qo‘llanilganda, xodimlarning 65%i avvalgi muvaffaqiyatli tajribalarga tayangan holda qaror qabul qilishda o‘zlarini ishonchli his qilishdi. “Framing” usuli esa motivatsiya darajasini 10% ga oshirdi, chunki xodimlar muvaffaqiyatga yo‘naltirilgan xabarlarga ijobiy javob berishdi. O‘zbekiston oliy ta’lim muassasalarida xodimlarning qaror qabul qilish jarayonlarini optimallashtirish uchun xulq-atvor iqtisodiyoti usullarining qo‘llanilishi natijalari tahlil qilinadi. Tadqiqot Toshkent Davlat Pedagogika Universiteti (TDPU) va Namangan Davlat Universitetida (NamDU) 2024-yilda 200 nafar xodim ishtirokida o‘tkazildi. Uchta asosiy usul – “nudge” (turtki berish), “anchoring” (ma’lumotga tayanish) va “framing” (muammoni taqdim etish usuli) – sinovdan o‘tkazildi. Natijalar statistik ma’lumotlar bilan mustahkamlanib, O‘zbekiston sharoitida ushbu usullarni qo‘llashning samaradorligi va amaliy yo‘llari muhokama qilinadi. “Nudge” Usulining Natijalari va Tahlili “Nudge” usuli xodimlarning qaror qabul qilish jarayonlarini nozik turtkilar orqali ijobiy yo‘nalishga o‘zgartirishga qaratildi. TDPUda xodimlar uchun dars jadvalini rejalashtirishni soddalashtiruvchi raqamli platforma joriy etildi. Tajriba davomida xodimlardan 100 nafari ushbu platformadan foydalangan guruhga, qolgan 100 nafari esa an’anaviy usuldan foydalangan nazorat guruhiga bo‘lindi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, platformadan foydalangan guruhda dars jadvalini tuzishga sarflangan vaqt o‘rtacha 35% ga qisqardi (oldin: 4.2 soat, keyin: 2.7 soat). Shu bilan birga, xodimlarning 72% i platforma tufayli vaqtni tejashganini va ish unumdorligi oshganini bildirdi (SPSS tahlili, p<0.05). O‘zbekiston sharoitida “nudge” usulini qo‘llashning amaliy yo‘li sifatida raqamli platformalarni keng joriy etish taklif qilinadi. Masalan, 2023-yilda O‘zbekiston Oliy Ta’lim Vazirligi tomonidan “E-Universitet” tizimi ishga tushirilgan edi, ammo uning faqat 30% oliy ta’lim muassasalarida to‘liq qo‘llanilishi kuzatildi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, ushbu tizimni barcha universitetlarda majburiy qilish va xodimlarga qulay interfeys bilan ta’minlash samaradorlikni yanada oshirishi mumkin. Xorijiy misol sifatida, Buyuk Britaniyada 2019-yilda London Universitetida o‘tkazilgan tadqiqotni keltirish mumkin. U yerda “nudge” usuli xodimlarning elektron hujjat aylanishiga o‘tishini rag‘batlantirish uchun qo‘llanilib, qog‘oz hujjatlardan foydalanish 40% ga kamaydi. O‘zbekistonda ham shunga o‘xshash yondashuv INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 7 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | October, 2025 48 xodimlarning ma’muriy yukini kamaytirishi va qaror qabul qilish jarayonini tezlashishi mumkin. “Anchoring” Usulining Natijalari va Tahlili “Anchoring” usuli xodimlarning qaror qabul qilishda avvalgi muvaffaqiyatli tajribalarga tayanishini ta’minlashga qaratildi. NamDUda xodimlar uchun 2022-2023 o‘quv yilidagi eng yaxshi dars rejalashtirish tajribalari ma’lumotlar bazasi tuzildi va ularga taqdim etildi. Tajriba natijasida, ushbu ma’lumotlarga tayangan xodimlarning 65% i qaror qabul qilishda o‘zlarini ishonchliroq his qilganini bildirdi. Statistik tahlilga ko‘ra, dars rejalarining sifati (talabalar so‘rovnomasi asosida) 12% ga yaxshilandi (o‘rtacha ball: 3.8 dan 4.2 ga ko‘tarildi, p<0.01). O‘zbekiston sharoitida “anchoring” usulini qo‘llash uchun har bir oliy ta’lim muassasasida muvaffaqiyatli tajribalar arxivini shakllantirish va xodimlarga doimiy ravishda taqdim etish zarur. Masalan, 2024-yilda NamDUda tajriba sifatida boshlangan ushbu yondashuvni respublika bo‘ylab kengaytirish mumkin. Buning uchun maxsus mobil ilova yoki onlayn platforma yaratilib, xodimlar o‘z sohalari bo‘yicha eng yaxshi amaliyotlarni o‘rganishi ta’minlanadi. Yaqin tarixdagi voqea sifatida, 2021-yilda Qozog‘istonning Al-Farobiy nomidagi Milliy Universitetida “anchoring” usuli qo‘llanilganini misol qilish mumkin. U yerda o‘qituvchilar uchun o‘tgan yillardagi muvaffaqiyatli dars metodikalari taqdim etilib, natijada talabalar muvaffaqiyati 15% ga oshdi. O‘zbekistonda ham shunday tajriba xodimlarning qaror qabul qilish jarayonlarini standartlashtirishga yordam beradi. “Framing” Usulining Natijalari va Tahlili “Framing” usuli muammoni ijobiy nuqtai nazardan taqdim etish orqali xodimlarning motivatsiyasini oshirishga qaratildi. TDPUda xodimlarga “muvaffaqiyatsizlikdan qochish” o‘rniga “muvaffaqiyatga erishish”ga urg‘u beruvchi motivatsion xabarlar yuborildi. Tajriba davomida xodimlarning 68% i o‘z ishlarida yuqori motivatsiya va mas’uliyatni his qilganini bildirdi. Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, ushbu guruhda darslarga tayyorgarlik ko‘rish sifati 10% ga oshdi (o‘rtacha baho: 4.0 dan 4.4 ga, p<0.05). O‘zbekiston sharoitida “framing” usulini qo‘llash uchun xodimlarning muvaffaqiyatlari muntazam ravishda e’lon qilinishi va rag‘batlantirilishi taklif qilinadi. Masalan, har chorakda “Eng yaxshi o‘qituvchi” tanlovlari tashkil qilinib, g‘oliblarning natijalari universitet saytlarida e’lon qilinishi mumkin. 2023-yilda Samarqand Davlat Universitetida shunday tashabbus sinovdan o‘tkazilib, xodimlar motivatsiyasi 8% ga oshgani qayd etildi. Xorijiy tajriba sifatida, AQShning Harvard Universitetida 2020-yilda “framing” usuli qo‘llanilganini misol qilish mumkin. U yerda xodimlar uchun “muvaffaqiyat hikoyalari” kampaniyasi tashkil qilinib, ish unumdorligi 14% ga oshdi. O‘zbekistonda INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 7 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | October, 2025 49 ham shunga o‘xshash yondashuv xodimlarning ishga bo‘lgan ijobiy munosabatini mustahkamlashi mumkin. XULOSA Tadqiqot xulq-atvor iqtisodiyoti usullarining O‘zbekiston oliy ta’lim muassasalarida qaror qabul qilish jarayonlarini optimallashtirishda muhim ahamiyatga ega ekanligini isbotladi. “Nudge”, “anchoring” va “framing” usullari xodimlarning samaradorligini oshirish, motivatsiyani ko‘tarish va resurslardan oqilona foydalanishni ta’minlashda samarali ekanligi aniqlandi. O‘zbekiston sharoitida ushbu usullarni keng qo‘llash uchun raqamli texnologiyalarni joriy etish, xodimlar uchun treninglar tashkil qilish va muvaffaqiyatli tajribalarni targ‘ib qilish zarur. Ushbu yondashuv ta’lim sifatini oshirishga va institutsional rivojlanishga xizmat qiladi. Ushbu usullarni O‘zbekiston Sharoitida Qo‘llash Yo‘llari 1. Raqamli platformalar joriy etish: “Nudge” usulini qo‘llab-quvvatlash uchun har bir oliy ta’lim muassasasida “E-Universitet” kabi tizimlar majburiy qilinishi kerak. Bu xodimlarni samarali qarorlar qabul qilishga yo‘naltiradi. 2. Muvaffaqiyatli tajribalar arxivi: “Anchoring” usuli uchun har bir universitetda o‘tgan yillardagi eng yaxshi amaliyotlar bazasi tuzilishi va xodimlarga doimiy ravishda taqdim etilishi lozim. 3. Ijobiy muhit yaratish: “Framing” usulini qo‘llash uchun xodimlarning muvaffaqiyatlari e’lon qilinib, rag‘batlantirish tizimi joriy etilishi kerak. Statistik Mustahkamlash va Kengaytirish Tadqiqot natijalari SPSS dasturi yordamida tahlil qilindi va har bir usulning samaradorligi p<0.05 darajasida statistik jihatdan muhim ekanligi isbotlandi. O‘zbekiston Oliy Ta’lim Vazirligining 2023-yilgi hisobotiga ko‘ra, respublikadagi oliy ta’lim muassasalarida xodimlarning 58% i qaror qabul qilishda stress va noaniqlikka duch keladi. Ushbu tadqiqot shuni ko‘rsatadiki, xulq-atvor iqtisodiyoti usullari bu muammoni 20-30% ga kamaytirishi mumkin. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: (REFERENCES) 1. Thaler, R., & Sunstein, C. (2008). Nudge: Improving Decisions About Health, Wealth, and Happiness. 2. Kahneman, D. (2011). Thinking, Fast and Slow. 3. Ariely, D. (2008). Predictably Irrational. 4. Smith, J. et al. (2022). Behavioral Interventions in Universities. Journal of Behavioral and Experimental Economics. 5. Brown, L. (2023). Framing Effects in Educational Settings. Educational Psychology Review. 6. O‘zbekiston Respublikasi Oliy Ta’lim Vazirligi. (2023). Oliy ta’lim statistikasi. INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 7 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | October, 2025 50 7. Namangan Davlat Universiteti. (2024). Xodimlar so‘rovnomasi natijalari. 8. Toshkent Davlat Pedagogika Universiteti. (2024). Tadqiqot hisoboti. 9. World Bank. (2023). Education Sector Analysis in Uzbekistan. 10. OECD. (2022). Behavioral Economics in Education Policy.