ASQAD MUXTORNING "CHINOR" ROMANIDA "O'ZLIK"NING FALSAFIY VA BADIIY IFODASI

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1601 ASQAD MUXTORNING "CHINOR" ROMANIDA "O'ZLIK"NING FALSAFIY VA BADIIY IFODASI Raxmatova Dilnoza Raximjanovna O’zbekiston Respublikasi Surxondaryo viloyati Boysun tumani 5umumiy o’rta ta’lim maktabining o’qituvchisi [email protected] Annotatsiya: Ushbu maqolada o'zbek adabiyotining yirik namoyandasi Asqad Muxtorning 1969-yilda yozilgan mashhur "Chinor" romanida markaziy o'rin tutgan "o'zlik" mavzusi tahlil qilinadi. Roman qahramonlari – asosan, Ulug' Vatan urushi yillarida shakllangan yosh avlod vakillari misolida shaxsning jamiyatdagi o'rni, milliy va insoniy qadriyatlarga sodiqlik, o'tmish xotirasi, mehnatsevarlik kabi jihatlar orqali o'zlikni anglash jarayoni chuqur falsafiy va badiiy mushohada qilinadi. Tahlil jarayonida asarning kompozitsion tuzilishi, obrazlar tizimi va timsollar (ayniqsa, Chinor timsoli) o'zlik tushunchasining keng ko'lamda ochilishiga xizmat qilgani ko'rsatiladi. Kalit so'zlar: Asqad Muxtor, Chinor, roman, o'zlik, milliy o'zlik, insoniy qadr, shaxs, zamon, avlodlar aloqasi, tarixiy xotira. Kirish  O'zbek adabiyoti tarixida shaxsning ichki dunyosi, ijtimoiy burchi va falsafiy mushohadalarini teran aks ettira olgan asarlar alohida o'rin tutadi. Asqad Muxtorning (1920– 1997) 1969-yilda yozilgan "Chinor" romani aynan shunday asarlar sirasiga kiradi. Bu roman o'zbek nasrida o'ziga xos yangi bosqichni boshlab berdi, unda voqea rivojidan ko'ra shaxsning o'zlikni anglash dramasi, ma'naviy izlanishlari markaziy o'rinni egallaydi. Asar Ulug' Vatan urushi yillaridan so'nggi davr qiyinchiliklarida shakllangan yosh avlod vakillari misolida "o'zlik" tushunchasini keng qamrovli tarzda tahlil etadi.  Ushbu maqolada Asqad Muxtorning "Chinor" romanidagi "o'zlik" mavzusining falsafiy mohiyati va badiiy ifoda vositalari atroflicha tahlil qilinadi. Unda asarning qahramonlari, ayniqsa, ma'rifatparvar Ubaydullo obrazining halol mehnat va bunyodkorlik ruhidagi o'zlikka erishish yo'lidagi kurashi, shuningdek, roman kompozitsiyasining asosiy tayanch nuqtasi bo'lgan Chinor timsoli orqali ifodalangan milliy o'zlik, avlodlar bog'liqligi va tarixiy xotira kabi fundamental g'oyalar yoritiladi. Maqolaning maqsadi – "Chinor" romanining nafaqat o'zbek adabiyotidagi, balki inson falsafasi nuqtai nazaridan ham qadrini belgilovchi "o'zlik" masalasiga yondashuvini ko'rsatib berishdan iborat. Asosiy qism  Asqad Muxtorning "Chinor" romani o'zbek nasrida falsafiy teranlik, ruhiy murakkablik va ijtimoiy-axloqiy masalalarning dadil ko'tarilishi bilan ajralib turadi. Asarning bosh mavzusi, ya'ni "o'zlik", shaxsning o'tmish, jamiyat va o'z ichki dunyosi bilan munosabatlari orqali kashf etiladi. Muallif o'zlikni bir tomonlama milliy qadriyatlar yig'indisi sifatida emas, balki shaxsning ongli tanlovi, mehnatdagi mardonavorligi va insoniy burchiga sadoqati sifatida tasvirlaydi. ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1602  Romanning asosiy qahramonlari, xususan, maktab o'qituvchisi Ubaydullo (Ubaydulla) va uning atrofidagi yoshlar obrazlari orqali insoniy o'zlikning eng muhim jihati – halol mehnat va bunyodkorlik ruhida namoyon bo'ladi. Ubaydullo shaxsida ma'rifatparvarlik g'oyalari va o'z kasbiga bo'lgan cheksiz muhabbat mujassam topgan. U yoshlarga faqat bilim berish bilan cheklanmay, ularda o'z mamlakati va xalqiga daxldorlik tuyg'usini, ya'ni o'zlikning ijtimoiy qismini shakllantiradi.  O'zlik bu asarda shunchaki tug'ilish yoki irsiyat bilan bog'liq tushuncha emas. U insonning o'zligini topish uchun olib borgan intellektual va amaliy kurashining natijasi hisoblanadi. Qahramonlarning har biri o'z hayot yo'lini izlar ekan, o'zlikni anglash – o'zini jamiyatda zaruriy deb his qilish ekanligini tushunib yetadi.   Romanning nomi va asosiy timsoli – Chinor daraxti "o'zlik"ning falsafiy ramzi hisoblanadi. Chinor quyidagi ma'nolarni o'zida birlashtiradi: -  Barqarorlik va mustahkamlik: Chinor – asrlar osha yashab kelayotgan, har qanday dovulga dosh beradigan kuchli ildizlarga ega timsol. Bu milliy ruhning, an'analarning va tarixiy xotiraning mustahkamligini anglatadi. -  Avlodlar bog'liqligi: Chinor shoxlari ostida bir necha avlod yashaydi, ular o'zaro tajriba almashadi. Bu, o'zlikni anglashning asosiy sharti bo'lgan tarixiy xotira va avlodlararo ko'prikni ifodalaydi. Keksalar tajribasi va yoshlarning shijoati bir joyda birlashib, o'zlikning uzluksizligini ta'minlaydi. -  Vatanparvarlik: Chinor – Vatan, ona tuproq timsoli. Chinorning ostida to'plangan insonlar o'z Vataniga bo'lgan muhabbat va sadoqat orqali yagona "biz"ni – milliy o'zlikni hosil qiladi.  Shunday qilib, chinor timsoli orqali o'zlik statik tushuncha emas, balki o'tmishdan kelajakka cho'zilgan tirik va doimiy yangilanib turuvchi jarayon sifatida namoyish etiladi.   Roman voqealari urushdan keyingi og'ir yillarda va undan keyingi davrlarda sodir bo'ladi, bu esa o'zlikni anglash jarayonini yanada dramatik qiladi. Urush xotiralari, qiyinchiliklar, sinovlar qahramonlarni o'zlik haqida chuqur mushohada yuritishga majbur qiladi. Masalan, Ubaydulloning do'sti Salimov obrazi o'zlikni noto'g'ri yo'lda, shaxsiy manfaat yo'lida anglashga urinishning achchiq oqibatlarini ko'rsatadi. Bu esa o'zlikning sof va g'oyaviy ildizlarga ega bo'lishi zarurligini ta'kidlaydi. "Chinor" romani zamonaviy adabiyotshunoslik uchun ham muhim ahamiyatga ega, chunki u milliy g'urur va insonparvarlik g'oyalarini bir-biriga chambarchas bog'liq holda tasvirlaydi. Asarda shaxsiy baxt, kamolot va o'zlikni topish – faqat jamiyatga naf keltirish, ezgulik yo'lida mehnat qilish orqali erishilishi mumkinligi falsafasi ilgari surilgan. Xulosa  Asqad Muxtorning "Chinor" romani o'zbek adabiyoti xazinasidagi eng muhim falsafiypsixologik asarlardan biri sifatida "o'zlik" muammosining chuqur va keng qamrovli badiiy talqinidir. Maqolada keltirilgan tahlillar shuni ko'rsatadiki, muallif o'zlikni statik, tug'ma tushuncha sifatida emas, balki shaxsning ongli mehnat, axloqiy tanlov va jamiyat oldidagi burchga sadoqat orqali erishiladigan dinamik jarayon sifatida tasvirlaydi. Badiiy tahlil markazida ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1603 turgan Ubaydullo obrazi timsolida ma'rifat, bunyodkorlik va insoniy qadr-qimmatga asoslangan o'zlikning ideali gavdalansa, Salimov kabi qahramonlar misolida bu yo'ldan og'ishning achchiq oqibatlari ko'rsatiladi.  Eng muhimi, romanning nomi va asosiy g'oyaviy tayanchi bo'lgan Chinor timsoli orqali "o'zlik" masalasi shaxsiy doiradan ko'tarilib, milliy, tarixiy va avlodlararo mustahkam aloqalar ruhida talqin etiladi. Chinor – mustahkamlik, abadiy xotira va Vatanparvarlikning ramziga aylanib, uzoq o'tmish ildizlari bilan uzviy bog'liq bo'lgan, ammo doimiy yangilanib turuvchi milliy o'zlik ko'zgusi vazifasini o'taydi.  Xulosa qilib aytganda, "Chinor" romani nafaqat yozilgan davrining dolzarb ijtimoiyaxloqiy masalalariga javob bera olgan, balki zamonaviy davrda ham o'zbek kitobxoni uchun milliy g'urur, tarixiy mas'uliyat va insoniy baxtga erishishning yagona yo'li – halol mehnat va ezgulik ekanligi haqidagi muhim falsafani yetkazib kelayotgan yetuk san'at asaridir. Bu asar o'zbek adabiyotshunosligida "o'zlik" tushunchasini tahlil qilish uchun qimmatli manba bo'lib xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar ro'yxati 1.  Muxtor A. Chinor (Roman). – Toshkent: G'afur G'ulom nomidagi Adabiyot va san'at nashriyoti, 1969. 2.  Karimov N., Dolimov U. va boshqalar. XX asr o'zbek adabiyoti tarixi. – Toshkent: O'qituvchi, 1999. 3.  Sharafiddinov O. Adabiy etyudlar. – Toshkent: Adabiyot va san'at nashriyoti, 1972. 4.  Sharafiddinov O. Iste'dod jilolari. – Toshkent: Adabiyot va san'at nashriyoti, 1976.  Sayimov B. Asqad Muxtor prozasi. – Toshkent: Fan, 1969. 5.  Tog'aev O. Asqad Muxtor. – Toshkent: Toshkent, 1966 6. Yusupov M. O'zbek romani poetikasi. – Toshkent: Fan, 1998.