SELEKSIYA VA URUG'CHILIKNING AHAMIYATI

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1714 SELEKSIYA VA URUG‘CHILIKNING AHAMIYATI Xidirova Komilaxon Fayzulla qizi Toshkent davlat agrar universiteti magistranti Annotatsiya: Quyidagi maqolada qishloq xo‘jaligi sohasida umumiy ya’ni nazariy va amaliy ahamiyatga ega bo‘lgan fan Seleksiya va Urug‘chilikning ahamiyati to‘g‘risida so‘z boradi. Bu fan va uning o‘rganilish tarixi uzoq o‘tmishga borib taqaladi. Seleksiya va Urug‘chilik fani qishloq xo‘jaligi fanlari orasida ahamiyatli va muhim bo‘lgan fanlardan biri ekanligi keltirilgan. Kalit so‘zlar: Seleksiya, urug‘chilik, hosildorlik, moslashuvchanlik, ekologik xavfsizlik. Abstract: The following article discusses the importance of Selection and Seed Production, a science that has general, theoretical, and practical significance in the field of agriculture. This science and its study history goes back to the distant past. It is stated that the science of Selection and Seed Production is one of the important and significant sciences among agricultural sciences. Key words: Selection, seed production, productivity, adaptability, ecological safety. Аннотация: В следующей статье речь идет о значении Селекции и Семеноводства — науки, имеющей общее, то есть теоретическое и практическое значение в области сельского хозяйства. Эта наука и история ее изучения уходят в далекое прошлое. Отмечается, что наука Селекция и Семеноводство является одной из важных и значимых наук среди сельскохозяйственных наук. Ключевые слова. Селекция, семеноводство, урожайность, адаптивность, экологическая безопасность. Qishloq xo‘jaligida yuqori hosildorlikka erishish, sifatli va raqobatbardosh mahsulot yetishtirishda seleksiya va urug‘chilik sohalarining o‘rni beqiyosdir. Ushbu yo‘nalishlar zamonaviy dehqonchilikning asosiy ilmiy-amaliy poydevorini tashkil etadi. Seleksiya — bu o‘simliklar, hayvonlar va mikroorganizmlarning eng foydali, mahsuldor, kasalliklarga chidamli hamda ekologik sharoitlarga mos shakllarini yaratish va takomillashtirish jarayonidir. U nafaqat hosildorlikni oshirish, balki oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash va iqtisodiy barqarorlikni mustahkamlashda ham muhim ahamiyat kasb etadi. Seleksiya tushunchasi. Seleksiya (lotincha selectio — tanlash) — bu o‘simlik, hayvon yoki mikroorganizmlarning foydali belgilarini yaxshilash, yangi nav va zotlarni yaratish bilan shug‘ullanuvchi ilmiy sohadir. Seleksiya jarayonida o‘simliklarning yuqori hosildor, kasalliklarga, zararkunandalarga va noqulay iqlim sharoitlariga chidamli turlari yaratiladi. O‘simliklar seleksiyasi asosan quyidagi bosqichlardan iborat: 1. Boshlang‘ich materialni tanlash (mahalliy va xorijiy navlar, yovvoyi turlar); 2. Chatishtirish yoki mutatsiya usullari orqali yangi kombinatsiyalar hosil qilish; ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1715 3. Eng yaxshi duragaylarni tanlab olish; 4. Yangi navni davlat sinoviga topshirish. Seleksiya natijasida yaratilgan navlar ishlab chiqarishga joriy etilgach, ularning hosildorligi, sifati va barqarorligi ortadi. Hosildorlikni oshirishdagi roli. Seleksiya yordamida o‘simliklarning yuqori hosil beruvchi navlari, hayvonlarning esa mahsuldor zotlari yaratiladi. Yangi yaratilgan navlar qisqa muddatda yetiluvchi, iqlim sharoitiga mos va intensiv texnologiyalar bilan yetishtirishga yaroqli bo‘ladi. Masalan, bug‘doy, g‘o‘za, pomidor, sabzi, qovoq kabi ekinlarning seleksiya yo‘li bilan yaratilgan navlari hosildorlikni 20–50 foizgacha oshiradi. Kasallik va zararkunandalarga chidamlilik. Seleksiya orqali kasallik va zararkunandalarga chidamli navlarni yaratish qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini yetishtirishda kimyoviy vositalardan foydalanishni kamaytiradi. Bu esa nafaqat iqtisodiy tejamkorlikni, balki ekologik xavfsizlikni ham ta’minlaydi. Iqlim o‘zgarishiga moslashuvchanlik. So‘nggi yillarda global iqlim o‘zgarishi tufayli qurg‘oqchilik, sho‘rlanish va haroratning o‘zgaruvchanligi qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishiga jiddiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Shu sababli seleksiya yordamida qurg‘oqqa, sovuqqa, sho‘rlikka chidamli nav va zotlarni yaratish dolzarb masalaga aylandi. Mahsulot sifatini yaxshilash. Seleksiya faqat hosildorlikni oshirish bilan cheklanmaydi, balki mahsulot sifatini ham yaxshilaydi. Masalan, donli ekinlarda oqsil miqdorini ko‘paytirish, mevalarda qand va vitaminlar miqdorini oshirish yoki hayvonlarda go‘sht va sutning oziqaviy qiymatini yaxshilash seleksiya orqali amalga oshiriladi. Iqtisodiy va ijtimoiy ahamiyati. Yangi seleksiya natijalari fermer xo‘jaliklarining daromadini oshiradi, oziq-ovqat mahsulotlari narxini barqarorlashtiradi va eksport imkoniyatlarini kengaytiradi. Shu bilan birga, qishloq joylarda bandlikni oshirish va aholining turmush darajasini yaxshilashga xizmat qiladi. Qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishining asosini yuqori sifatli urug‘lar tashkil etadi. Urug‘chilik — bu o‘simliklarning nav xususiyatlarini saqlagan holda, yuqori unuvchanlikka ega urug‘larni yetishtirish, ko‘paytirish va yangilash bilan shug‘ullanuvchi soha hisoblanadi. Sifatli urug‘lar hosildorlikni oshirish, resurslardan samarali foydalanish va ekologik barqaror ishlab chiqarishni ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Urug‘chilik tushunchasi. Urug‘chilik — seleksiya orqali yaratilgan yangi navlarning urug‘larini ko‘paytirish, saqlash, sifatini nazorat qilish va amaliyotga tatbiq etish tizimidir. Urug‘chilikning asosiy maqsadi — qishloq xo‘jaligi ekinlarining toza, unuvchan va navdosh urug‘larini ishlab chiqarish va yetkazib berishdir. Urug‘chilik xo‘jaliklari: • Urug‘lik materiallarni yetishtiradi; • Urug‘larning nav tozaligi va unuvchanligini laboratoriya sharoitida tekshiradi; ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1716 • Sertifikatlangan urug‘larni ishlab chiqaruvchilarga yetkazadi. Hosildorlikni oshirishdagi o‘rni. Yaxshi urug‘ — mo‘l hosil garovidir. Sifatli, nav xususiyatlari saqlangan urug‘lardan foydalanish o‘simliklarning bir xilda o‘sishi, kuchli ildiz tizimi hosil qilishi va yuqori hosil berishini ta’minlaydi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, urug‘ sifatining oshishi hosildorlikni 20–25% gacha ko‘paytiradi. Yuqori sifatli navlarning tarqalishida ahamiyati. Urug‘chilik seleksiya yutuqlarini ishlab chiqarishga joriy etishda muhim vositadir. Yangi yaratilgan navlar keng miqyosda ekin maydonlariga joriy qilinishi uchun ularning urug‘lari toza, sog‘lom va biologik jihatdan to‘liq bo‘lishi zarur. Shu bois urug‘chilik seleksiya natijalarini amaliyotga olib kiruvchi ko‘prik vazifasini bajaradi. Kasalliklardan himoya va ekologik xavfsizlik. Sog‘lom urug‘lardan foydalanish ekinlarning dastlabki rivojlanish bosqichida kasalliklarga qarshi tabiiy himoya mexanizmini kuchaytiradi. Urug‘larni to‘g‘ri tayyorlash, dezinfeksiya qilish va saqlash agroekotizimdagi kasalliklarning tarqalish xavfini kamaytiradi. Iqtisodiy samaradorlik. Yuqori sifatli urug‘lardan foydalanish qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytiradi. Kam resurs bilan yuqori hosil olish imkonini beradigan urug‘lar fermer xo‘jaliklarining daromadini oshiradi. Bundan tashqari, mahalliy urug‘chilik tizimini rivojlantirish importga qaramlikni kamaytiradi va milliy iqtisodiy mustaqillikka hissa qo‘shadi. Urug‘chilik tizimini rivojlantirishning ahamiyati. Zamonaviy urug‘chilik tizimi ilmiy asosda tashkil etilishi kerak. Urug‘chilik korxonalari seleksiya markazlari bilan hamkorlikda ishlashi, sertifikatlash, sinovdan o‘tkazish va monitoring jarayonlari muntazam amalga oshirilishi zarur. Bu tizim orqali yuqori sifatli, standartga javob beradigan urug‘lar ishlab chiqariladi. Seleksiya va urug‘chilik o‘rtasidagi bog‘liqlik. Seleksiya — yangi navni yaratadi, urug‘chilik esa — shu navni ko‘paytirib, amaliyotga joriy etadi. Ikkala soha o‘zaro chambarchas bog‘liq bo‘lib, qishloq xo‘jaligi ekinlarining hosildorligini oshirish va oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Seleksiya va urug‘chilik sohalari O‘zbekiston agrar tizimining asosiy yo‘nalishlaridan biridir. Zamonaviy ilmiy yondashuvlar, genetik tadqiqotlar va ilg‘or texnologiyalarni qo‘llash orqali bu sohalarni rivojlantirish mamlakatimizda barqaror qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishining kafolatidir. Seleksiya — zamonaviy qishloq xo‘jaligining asosiy tayanchlaridan biridir. U orqali yaratilayotgan yangi nav va zotlar nafaqat yuqori hosil olish, balki ekologik muammolarning oldini olish, iqlim o‘zgarishlariga moslashish va oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlashda ham katta ahamiyat kasb etadi. Shuning uchun seleksiya fanini rivojlantirish, ilmiy tadqiqotlarni kengaytirish va ilg‘or texnologiyalarni qo‘llash dolzarb vazifalardan biridir. Urug‘chilik — qishloq xo‘jaligi barqarorligini ta’minlaydigan eng muhim tarmoqlardan biridir. Sifatli urug‘lardan foydalanish nafaqat hosildorlikni oshiradi, balki oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash, ekologik muhitni muhofaza qilish va iqtisodiy samaradorlikni oshirishda ham muhim o‘rin tutadi. Shu sababli, urug‘chilik tizimini rivojlantirish, zamonaviy texnologiyalarni joriy etish va ilmiy yondashuvni kengaytirish mamlakat agrar siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri bo‘lishi zarur. ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1717 Foydalanilgan adabiyotlar 1. To‘xtayev, A. (2021). Seleksiya asoslari va usullari. Toshkent: O‘quv qo‘llanma. 2. Abdullayev, S., & Karimov, M. (2020). Qishloq xo‘jaligi ekinlarida seleksiya yutuqlari. T.: Fan nashriyoti. 3. Rasulov, N. (2019). O‘simlikshunoslik va seleksiya asoslari. Samarqand: Samarqand davlat universiteti nashriyoti. 4. FAO (Food and Agriculture Organization). (2022). Plant breeding and sustainable agriculture. Rome. 5. Jo‘rayev, B. (2021). Urug‘chilik asoslari va tizimi. Toshkent: Fan nashriyoti. 6. Abdullayev, S., & Raximov, A. (2020). Qishloq xo‘jaligida urug‘chilikning roli. T.: Agrar nashr.