لن YUKLAMASI BORASIDAGI BA'ZI QARASHLAR (IBN HISHOM AL-ANSORIY TALQINIDA)

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1765 نل YUKLAMASI BORASIDAGI BA’ZI QARASHLAR (IBN HISHOM AL-ANSORIY TALQINIDA) Raxmonov Bekzod Ulug'bek o'g'li Oriental universitetida "Arab tili lingivistikasi" yo'nalishida magistratura bosqichini yakunlagan. Annotatsiya: Ma’lumki, arab tilida tushum kelishigi va istak maylida keluvchi so’zlar mansubotlar deyiladi. Ularning bunday nomlanishiga sabab esa turlanish va tuslanish ko’rsatkichlari bir bo’lganidir. Bundan tashqari, o’zbek tilida bo’lgani kabi arab tilida ham ismlar asliga ko’ra bosh kelishikda, fe’llar esa aniqlik maylida bo’lishi shart. Ammo so’zlarni tushum kelishigi va istak maylida kelishi uchun sabab bo’ladigan bir qancha omillar mavjud. Ushbu maqola arab tilida fe’llarni istak maylida kelishi uchun omil bo’lgan نل yuklamasi haqida ba’zi arab tilshunoslarining qarashlari va ular o’rtasidagi bahslarni yoritib beradi. Tayanch so’z va iboralar: fe’l, yuklama, bo’lishsizlik, istak mayl, zamon, ism. Bilamizki, نل yuklamasi arab tilida omil sifatida fe’l oldidan kelib, uni shaklan istak mayliga ko’chishiga hamda kelasi zamonda uni bo’lishsiz fe’lga aylanishiga sabab bo’ladi. Ibn Hishom al-Ansoriy “Avdohu-l-masalik ila alfiyati ibni Malik” asarida uni quyidagicha ta’riflaydi: 1)لعفيس( يفنل يهو )نل( :اهدحأ :ةعبرأ هبصانو Tarjimasi: Fe’lning istak maylida kelishiga sabab bo’ladigan yuklamalar to’rttadir: birinchisi: نل bo’lib, u للعفيس fe’lini bo’lishsizlik shakli uchundir. Ibn Hishom bu bilan نل fe’lning shaklan istak mayli, kelasi zamonda bo’lishsizlik shakli uchun yuklama bo’lishini aytmoqchi. Ammo bu yuklamaning kelib chiqishi borasida arab tilshunoslari ichida bir qancha qarashlar mavjud. Shuning uchun ham ibn Hishom o’zining “Sharhu shuzuru-z-zahab” asarida ko’pchilik ittifoq qilgan qarashni keltiradi. Bu bilan u qarshi tarafga e’tiroz bildirmoqchi bo’ladi. ةةلدبم اهنون تسيلو ،ةبصانلا نأو ةيفانلا ل نم ةةبكرم اهنأ همعز يف ليلخلل افلا ،ةطيسب يهو عامجلاب فرح اهنإف نل امأف .2ل اهللصأ نأ همعز يف ءِارفلل اةفلا فلأ نم Tarjimasi: Ammo نل yuklamasiga kelsak, u arab tilshunoslarining ittifoqiga ko’ra harf )yuklama ya’ni, yordamchi so’z turkumidan( va u yakka so’z )murakkab emas(, Xolilning ل bo’lishsizlik yuklamasi va نأ istak mayli yuklamasidan tashkil topgan degan fikriga qarshi o’laroq. Shuningdek, uning ن harfi ham ا harfining badali emas, al-Farroning uning asli ل yuklamasidir degan fikriga qarshi o’laroq” 131 ،ص – .2009 ،ةرهاقلا – .كلام نبا ةيفلأ ىلإ كلاسملا حضوأ .يراصنلا ماشه نبا نيدلا لامج دمحأ نب فسوي نب ا دبع دمحم وبأ1 506 ،ص – .2019 ،توريب – .برعلا ملك ةفرعم يف بهذلا روذش .يراصنلا ماشه نبا نيدلا لامج دمحأ نب فسوي نب ا دبع دمحم وبأ2 ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1766 Ibn Hishomning so’zlaridan anglanadiki, Xolil ibn Ahmad al-Farohidiyning نل borasidagi qarashi uning murakkab so’z deyishidadir. Ushbu fikrni Aliy ibn Hamza al-Kisoiy ham qo’llagan. Ular نل yuklamasining asli ل va نأ bo’lgan, so’ngra ا harfi yengillatish maqsadida tushirib yuborilgan, ا esa ikki sukunli harf jamlangani sababli tushirilgan. Ibn Hishom “Mug’ni-l-labib” asarida ham yuqoridagi so’zlariga o’xshash gaplarni aytib, e’tiroz bildirishdan tashqari muxolif tarafning qarashi xato ekani sabablarini keltiradi: اهيلع اهلومعم لومعم ميدقت زاوج ليلدب ،يئاسكلاو ليلخلل افلا" نينكاسلل فللاو افيفخت ةزمهلا تفذحف "ننأ ل" :نل للصأ لو لهلُللء صلوللوص ن ولمنلا ننء للوءِارفلل اةفلا ،لبء رنْلتننلأ يءنلبء ِنعليةاديز :وحن عانُما ،ريغصلا شفالل افلا ،لبء رنضأ ننلل اةدنيلز :وحن 3.ممات ةمللك "للعفأ نل"و ةٌلرنفلم Tarjimasi: نل yuklamasining asli Xolil va al-Kisoiyga qarshi o’laroq hamza harfi yengillatish uchun, alif esa ikki sukunli harf jamlangani uchun tushirilgan ننأ ل yuklamalari emas. Buning dalili “kichik al-Axfash”ga qarshi o’laroq ma’mulning ma’mulini undan oldin keltirish joiz bo’lishi, masalan: لبء رنضأ ننلل "اةدنيلز– “Zaydnigina urmayman” hamda al-Farroga qarshi o’laroq uning mumkin bo’lmasligidir, masalan: لبء رنْلتننأ يءنلبء ِعليةاديز– “Zaydni urishing meni ajablantiradi.” Chunki nisbiy olmoshdan keyin kelgan qo’shma gap to’liq ma’no ifoda etmaydi, للعفأ نل – “Men qilmayman.” degan gap esa to’liq ma’no ifoda etuvchi gapdir. Ibn Hishomning ushbu aytganlaridan ba’zi qoidalar kelib chiqadi. ننأ yuklamasi mustaqil so’z turkumlaridan bo’lmasada u ikki jihat bilan nisbiy olmoshning vazifasini bajarishini bilsak bo’ladi. Chunki nisbiy olmosh kabi undan keyin kelgan fe’l kesimli gap to’liq ma’no ifoda etmaydi hamda nisbiy olmoshdan keyin kelgan fe’l kesimli gapning ma’muli ham undan oldin kelmaydi. نل esa bunday holatlardan mustasno. Ayni shu narsalar bahs qilinayotgan yuklamalar o’rtasidagi farqni ochib beradi. Ular fe’lning istak mayliga ko’chishi uchun sabab bo’lishini aytmasak, ularning asli har-xildir. Shuningdek, ibn Hishom abu Zakariyo al-Farroning fikriga ham “Mug’ni-l-labib” asarida e’tiroz bildirib, uni asoslab beradi. ءنونلا للادبإ وه امنإ فورعملا ننلء ل ،ءِانرفلل اةفلا "مل" يف اةميمو نل يف اةنولن فللا ءتلدبأف ل :"مل" لصأو هلصأ سيل 4."اةنولكليءل"و "اةعلفنسلنلل" :وحن ل سنكلعلا ل اةفلأ Tarjimasi: Al-Farroning qarashiga qarshi chiqqan holda نل va مل yuklamalarining asli ل emas, ulardagi ن va م harflari ham ا ga aylanmagan, chunki ma’lum holat bu ن harfini ا ga aylanishidir. Masalan: اةعلفنسلنلل va اةنولكليءل so’zlaridagi ا dir. Bu misolda ta’kid ن harfini yengillatish maqasadida ا harfiga aylangan. Chunki bu holatda vaqf qilinsa ن o’qilmaydi, balki ا o’qiladi. Ibn Hishomning ushbu so’zlari haqida yanada chuqur fikr qilinsa, bir harfni boshqa bir harfga aylanishi so’zning unga berilgan ma’nosini o’zgartirmasligini ham anglash mumkin. Bundan tashqari, نل hamda مل yuklamalari fe’llarga xos bo’lib, bu ikkisidan keyin faqat fe’l keladi. Bilamizki, faqat fe’llar yoki faqat ismlar oldidan keladigan yuklamalar omil sanalib, ulardan keyingi so’zning mayli yo kelishigi o’zgaradi. Masalan: لبرْي ushbu hozirgi-kelasi 359 ،ص – .2021 ،لوبنطسا – .بيراعلا بُك نع بيبللا ينغم .يراصنلا ماشه نبا نيدلا لامج دمحأ نب فسوي نب ا دبع دمحم وبأ3 359 ،ص – .2021 ،لوبنطسا – .بيراعلا بُك نع بيبللا ينغم .يراصنلا ماشه نبا نيدلا لامج دمحأ نب فسوي نب ا دبع دمحم وبأ4 ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1767 zamon fe’li asl holatida ya’ni, aniqlik maylida turibdi. Agar ushbu fe’ldan oldin نل yuklamasini keltirsak, u holda istak mayliga ko’chadi لبرْي نل. مل yuklamasidan keyin esa shart mayliga o’zgaradi نبرْي مل. Ushbu ikki fe’l shaklan istak va shart maylida turibdi deyilsada, ma’no jihatidan aniqlik maylining bo’lishsizlik shaklini ya’ni, نل yuklamasidan keyin kelgan fe’l kelasi zamonda bo’lishsizlikni, مل keyin esa o’tgan zamonda bo’lishsizlikni bildiradi. Ammo ل yuklamasiga kelsak, u xos yuklamalardan emas, balki ism va fe’l oldidan keladigan yuklamadir. Masalan: لبرْي ل. Demak u omil yuklamalar sirasiga kirmaydi va uning maylini ham o’zgartirmaydi ya’ni u aniqlik maylida qolaveradi. Lekin bu degani abu Zakariyo al-Farroning qarashi butunlay xato degani emas, ha نل va مل yuklamalarining asli ل emas ekan, shuningdek bu yuklamalar bir-biridan yasalmagan ekan, ammo ularning o’rtasida mushtaraklik mavjud, u ham bo’lsa bo’lishsizlikdir. Aynan shu fikr abu Zakariyo al-Farroning qarashini quvvatlashi mumkin. So’zimiz yakunida aytishimiz lozimki, Ibn Hishom ham aslida نل borasida o’z qarashlarini abu Bishr Sibavayhining tutgan yo’li ustiga qurgan5. Chunki abu Bishr Sibavayhi uni murakkab bo’lmagan yuklama deya ta’riflaydi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati 1. Hifniy Nosif )tarjimon A. Hikmatov(. Ad-durusu nahviya. –T.: Hilol nashr, 2022. 398 b. 2. Ibrohimov N., Yusupov M. Arab tili grammatikasi. – Namangan: Ibrat, 2009. – 563 b. .1.804 ص ،2020 ،توريب ،"ةيبرعلا سوردلا عماج" ،ينييلغلا ىفطصم .2.334 ص ،1999 ،توريب ،"ةيبرعلا رارسلا" ،ي ء رابنلا .3.488 ص ،2007 ،رصم ،ديقعلا راٌ ،"ةيوحنلا سوردلا" ،حلاص دمحم ،مومط ىفطصم ،بايٌ دمحم ،فصان ينفح .4،2022 ،توريب ،)عبارلا ِزِلا( "كلام نبا ةيفلأ ىلع ليقع نبا حرش" ،ليقع نب نمحرلا دبع نب ا دبع نيدلا ِاهب .304 ص .5.533 ص ،2020 ،توريب ،)ثلاثلا ِزِلا( "وحنلا يناعم" ،يئارماسلا حلاص لضاف .6.334 ص ،1999 ،توريب ،"ةيبرعلا رارسلا" ،ي ء رابنلا ديعس يبأ نب دمحم نمحرلا دبع تاكربلا يبأ نيدلا لامك .7،"برعلا ملك ةفرعم يف بهذلا روذش" ،يراصنلا ماشه نبا نيدلا لامج دمحأ نب فسوي نب ا دبع دمحم وبأ .792 ص ،2019 ،توريب .8ص ،1996 ،توريب ،)لولا ِزِلا( "وحنلا يف لوصلا" ،يٌادغبلا يوحنلا جارسلا نب لهس نب دمحم ركب وبأ .440 .9.2022 ،توريب ،"جذومنلا حرش" ،يليبٌرلا ينغلا دبع نب دمحم نيدلا لامج 485 ،ص – .2022 ،توريب – .جذومنلا حرش .يليبٌرلا ينغلا دبع نب دمحم نيدلا لامج5