YANGI AVLODNI TARBIYALASHDA ZAMONAVIY QARASHLAR: OTA-ONA VA MAKTABGACHA TA'LIM HAMKORLIGI

REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 156 YANGI AVLODNI TARBIYALASHDA ZAMONAVIY QARASHLAR: OTA-ONA VA MAKTABGACHA TA’LIM HAMKORLIGI N.Sh. Abdullayeva Maktabgacha ta’lim tashkilotlari direktor va mutaxassislarini qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish instituti rektori, Pedagogika fanlari doktori (DSc), professor. https://doi.org/10.5281/zenodo.17485392 Annotatsiya. Ushbu tezis Oʻzbekistonda maktabgacha taʼlim tizimida oila va tarbiyachilar oʻrtasidagi hamkorlikni takomillashtirish masalalariga bagʻishlangan. Kalit so‘zlar: Maktabgacha taʼlim, oila hamkorligi, innovatsion usullar, tarbiyachi, otaonalar, pedagogik kompetensiya, bola rivojlanishi, pedagogik pozitsiya. Kirish Bugungi kun farzandlari, ertangi kun bunyodkorlari, Yangi O‘zbekistonning munavvar kelajagi. Ularning har tomonlama barkamol bo‘lib voyaga yetishi mamlakatimiz taraqqiyoti va jamiyatimizning ertangi qiyofasini belgilab beradi. Shu bois davlatimiz rahbari tashabbusi bilan maktabgacha ta’lim tizimi tubdan yangilanib, zamonaviy talablar asosida qayta tashkil etilmoqda. Endilikda maktabgacha ta’lim tashkilotlari yorug‘ va qulay xonalarga, zamonaviy jihozlarga ega bo‘libgina qolmay, balki malakali pedagoglarning izchil mehnati orqali bolalar uchun bilim, tarbiya va ijod maskaniga aylanmoqda. Prezidentimizning 2019-yil 8-maydagi PQ–4312-son qarori bilan tasdiqlangan “Maktabgacha ta’lim tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi” 1 , shuningdek, Vazirlar Mahkamasining 2020-yil 22-dekabrdagi 802-son qarori bilan tasdiqlangan “Maktabgacha ta’lim va tarbiyaning davlat standarti” 2 ushbu sohada amalga oshirilayotgan islohotlarning mustahkam huquqiy asosini belgilab berdi. Bu qarorlar ta’lim-tarbiya sifatini oshirish, bolaning jismoniy, intellektual va ma’naviy kamolotini ta’minlash, uni milliy va umuminsoniy qadriyatlarga hurmat ruhida tarbiyalashga qaratilgani bilan alohida ahamiyatlidir. Maktabgacha ta’lim tashkilotlari bugun nafaqat tarbiya va parvarish maskani, balki bolalarning shaxsiy xususiyatlari va qiziqishlariga mos ravishda ularni faoliyatga jalb etadigan, ijtimoiylashuviga yordam beradigan ijtimoiy-pedagogik markaz sifatida faoliyat yuritmoqda. Bu jarayonda ota-onalar bilan hamkorlik, bolalarning huquq va manfaatlarini himoya qilish, ularning ma’naviy-axloqiy tarbiyasini mustahkamlash masalalari eng dolzarb vazifalar qatoridan o‘rin olgan. Shuningdek, maktabgacha ta’lim tizimida bolalarni sog‘lom turmush tarziga o‘rgatish, odob-axloq me’yorlarini singdirish, milliy qadriyatlarga hurmat bilan qarashga tayyorlash, turli tahdidlarga qarshi kurasha olish ko‘nikmalarini shakllantirish ham muhim yo‘nalishlardan biridir. Pedagog va tarbiyachilarning bolalarga mehr va e’tibor ko‘rsatishi, ularning qalbida ezgulik urug‘ini ekishi jamiyatimiz kelajagi uchun eng katta boylikdir. 1 Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 8-maydagı PQ-4312-sonli “Maktabgacha ta’lim tizimini 2030yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash toʻgʻrisida”gi qarori. 2 Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2020-yil 22-dekabrdagi 802-sonli “Maktabgacha ta’lim va tarbiyaning davlat standartini tasdiqlash toʻgʻrisida”gi qarori. REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 157 O‘zbekiston Respublikasida oila institutini mustahkamlash, xotin-qizlar va bolalarni har tomonlama qo‘llab-quvvatlash masalalari davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri sifatida e’tirof etiladi. Prezidentimizning 2022-yil 7-martdagi PF–87-son Farmonida oilaning tarbiyaviy-ta’lim salohiyatini kuchaytirish, milliy qadriyatlarni asrab-avaylash hamda oilalarda ma’naviy-axloqiy muhitni yaxshilash bo‘yicha kompleks chora-tadbirlar 3 belgilab berilgani bejiz emas. Mazkur vazifalar, ayniqsa, maktabgacha ta’lim tizimida alohida ahamiyat kasb etadi. Chunki inson shaxsining dastlabki dunyoqarashi, qadriyatlarga munosabati, kattalarga hurmat va ehtirom bilan yondashuvi aynan shu davrda shakllanadi. Shu bois tarbiyalanuvchilar ongiga oila muqaddasligi, ota-onani e’zozlash, keksalarni hurmat qilish kabi g‘oyalarni singdirish nafaqat pedagogik, balki ijtimoiy-ma’naviy zarurat hisoblanadi. O‘zbekistonda so‘nggi yillarda amalga oshirilayotgan ulug‘vor islohotlar, “oila-mahallata’lim tashkiloti” uyg‘unligini mustahkamlashga qaratilgan tashabbusli loyihalar amalga oshirilayotganiga qaramay, amaliyotda ota-onalar bilan hamkorlik hali ham an’anaviy yig‘ilishlar va rasmiy uchrashuvlar doirasida cheklanib qolmoqda. Bugungi kunning dolzarb vazifasi – ota-onalarni nafaqat kuzatuvchi, balki faol ishtirokchiga aylantirish, ularning tarbiyaviy salohiyatini ochish va psixologik kompetentligini oshirishdir. Zamonaviy jamiyatda oila tarkibi va vazifalaridagi sezilarli o‘zgarishlar, shuningdek, otaonalarning ish bilan bandligi va shaxsiy mas'uliyatlarining ortishi, bolalar bilan sifatli vaqt o‘tkazish imkoniyatini cheklab qo‘yayotgan bo‘lsa-da, ayni paytda bolalarning erta rivojlanish davrida ta'lim-tarbiyaning ahamiyati ortib bormoqda. Bu ziddiyatli vaziyatni hal qilishda U.Bronfenbrenner va L.S.Vygotskiy kabi olimlarning nazariyalari muhim yo‘l ko‘rsatma vazifasini o‘tamoqda. Bronfenbrennerning “Rivojlanish nazariyasi” 4 asosan, oila va maktabgacha ta'lim tashkiloti o‘rtasidagi o‘zaro ta'sirni bolaning ijtimoiy va emotsional rivojlanishidagi “mezosistema” sifatida ta'kidlaydi. Bu nazariya zamonaviy jamiyatdagi oilaviy qiyinchiliklarni hisobga olgan holda, bog‘cha va oila o‘rtasidagi hamkorlikni bolaning rivojlanishida hal qiluvchi omil deb biladi. Vygotskiyning “Yaqin rivojlanish zonasi” va ijtimoiy konstruktivistik yondashuvi esa, bolaning rivojlanishi kattalar bilan hamkorlikda shakllanishini ta'kidlab, ota-onalarni faol pedagogik subyekt sifatida ko‘rish zarurligini belgilaydi. Bu yondashuv, ota-onalarning bandligi sharoitida ham ularning bolaning ta'lim-tarbiya jarayonida faol ishtirok etish imkoniyatlarini yaratishga qaratilgan. Xalqaro hujjatlar - BMTning “Bolalar huquqlari to‘g‘risidagi Konvensiyasi” 5 va UNESCOning “Ta’lim uyg‘unligi tamoyili” 6 ushbu nazariy yondashuvlarni amalda qo‘llashning huquqiy asosini tashkil etadi. Ular bolaning huquqlari va manfaatlarini himoya qilish hamda ta'lim-tarbiya jarayonida oila va ta'lim muassasalari o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlikni ta'minlashni nazarda tutadi. 3 Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 7-martdagı PF-87-sonli “Oila va xotin-qizlar niqobini mustahkamlash chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi Farmoni. 4 Bronfenbrenner U. “The Ecology of Human Development: Experiments by Nature and Design”. – Cambridge: Harvard University Press, 1979. 5 BMTning “Bolalar huquqlari toʻgʻrisidagi Konvensiyasi” (1989) 6 UNESCOning “Ta'lim uyg‘unligi tamoyillari” (1994) REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 158 Demak, zamonaviy jamiyatdagi oilaviy qiyinchiliklarni hisobga olgan holda, Bronfenbrenner va Vygotskiyning nazariyalari asosida, xalqaro hujjatlar doirasida oila va maktabgacha ta'lim tashkiloti o‘rtasidagi hamkorlikni mustahkamlash orqali bolalarning sifatli rivojlanishini ta'minlash mumkin. Bu yondashuv nafaqat ota-onalarning bandligi sababli yuzaga kelgan cheklovlarni bartaraf etishga, balki bolalarning erta rivojlanish davridagi ta'lim-tarbiya ehtiyojlarini qondirishga ham yordam beradi. Biz, pedagogning roli hamkorlikda ko‘prik, vositachi va innovator sifatida talqin etamiz. Tarbiyachi faqat ta’lim - tarbiya jarayonini tashkil etuvchi emas, balki ota-onalar bilan samarali muloqot o‘rnatadigan, ularni pedagogik faoliyatga jalb qiladigan maslahatchi va ijtimoiy mediator sifatida faoliyat yuritishi zarur. Bu esa pedagogik diagnostika, differensial yondashuv, refleksiv tahlil va psixologik-pedagogik qo‘llab-quvvatlash kabi metodologik tamoyillar asosida amalga oshirilishi lozim. Maktabgacha taʼlim tashkiloti va oila oʻrtasidagi pedagogik oʻzaro munosabatlarning sifatini boshqarish masalalari doimo maktabgacha pedagogikaning diqqat markazida turadi. Bir tomondan, jamiyatdan tashqari shaxsni shakllantirish mumkin emasligi, yosh avlodni ijtimoiy taʼsirning ijobiy va salbiy tomonlarini baholashga oʻrgatish kerakligi aksiomadir. Oila har qanday yoshdagi insonga kuchli taʼsir koʻrsatgan, shunday boʻlgan va shunday boʻlib qoladi. Shu bilan birga, zamonaviy oilalar juda koʻp qiyinchiliklarni boshdan kechirmoqda. Unda munosabatlar tez-tez oʻzgarib turadi, bu shubhasiz bolalarga taʼsir qiladi. Bularning barchasi otaonalarning charchoqlari, jismoniy va ruhiy zoʻriqishlari, bolalar oldida aybdorlik tuygʻularining kuchayishi, ularning kelajagi uchun tashvish bilan murakkablashadi. Boshqa tomondan, asosiy vazifasi ota-onalarga bolalarni tarbiyalashda yordam berishdan iborat boʻlgan pedagogik hamjamiyat qatʼiy byurokratik asosga joylashtirilgan va koʻp vaqtini barcha turdagi hujjatlarga sarflashga majbur boʻladi, bu esa maktabgacha taʼlim tashkilotlari va oilalar oʻrtasidagi oʻzaro munosabatlar sifatining pasayishiga olib keladi. Maktabgacha taʼlim tashkiloti maʼmuriyati oʻzaro munosabatlarni tashkil qilish va uning sifatini boshqarish uchun yetarli vaqtga ega emas. Bolaning har tomonlama rivojlanishini taʼminlash uchun maktabgacha taʼlim tashkiloti ota-onalar bilan oʻzaro munosabatlarining quyidagi shakllaridan foydalanishlari mumkin: - maktabgacha taʼlim tashkiloti ota-onalarning umidlarini hisobga olish; - ota-onalarga erta rivojlanish masalalari boʻyicha maʼlumot berish; - ota-onalarni taʼlimiy-tarbiya jarayonida faol ishtirok etishga jalbqilish; - ota-onalarning maktabgacha taʼlim tashkilotlari faoliyatida ishtirok etish tashabbusini qoʻllab-quvvatlash. Oila va maktabgacha taʼlim tashkiloti bilan oʻzaro munosabatlar jarayonida tarbiyachi rolining asosiy jihatlari koʻrib chiqamiz: Tarbiyachi oila va MTT oʻrtasidagi vositachi sifatida: tarbiyachi yuzaga keladigan kelishmovchiliklarni bartaraf eta olishi, maʼlumot berishi va oʻquv jarayonida oilani qoʻllabquvvatlashi kerak. Har bir bola uchun individual rivojlanish rejalarini ishlab chiqish: tarbiyachi bolalarning xususiyatlari va qiziqishlarini hisobga olishi, ularning ehtiyojlari va rivojlanish darajasini aniqlashi, shuningdek, ota-onalarni oʻquv jarayoni toʻgʻrisida muhokama qilish va qaror qabul qilishga jalb qilishi kerak. Qoʻshma tadbirlarni oʻtkazish va taʼlim muhitini tashkil etish: tarbiyachi ota-onalarni turli tadbirlarni tashkil etish va oʻtkazishda faol ishtirok etishi, shuningdek, bolalarning REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 159 rivojlanishi va oilalar bilan hamkorlikka hissa qoʻshadigan ijobiy taʼlim muhitini shakllantirishi kerak. Kasbiy rivojlanish va malaka oshirish: tarbiyachi oʻz koʻnikma va malakalarini doimiy ravishda takomillashtirishi, bolalar va oilalar bilan ishlashning yangi yondashuvlari va usullarini oʻrganishi kerak. Maktabgacha taʼlimda oilalar bilan muvaffaqiyatli hamkorlik qilish uchun nafaqat tarbiyachilarning kasbiy kompetensiyalarini rivojlantirish, balki taʼlim jarayonining barcha darajalarida oʻzaro tushunish va oʻzaro hamkorlikka intilish ham muhimdir. Maktabgacha taʼlim tashkiloti oilani qoʻllab-quvvatlovchi ijtimoiy institut sifatida bolani tarbiyalash, oʻqitish va rivojlantirishga yordam beradi. Mavjud ijtimoiy-madaniy va iqtisodiy sharoitda oila va jamoat tashkilotlari bilan oʻzaro munosabatlar mahalla fuqarolar yigʻini faoliyatining muhim yoʻnalishi hisoblanadi. Maʼlum bir bosqichda oila, ilk bolalikni parvarish qilish maktabgacha taʼlim tashkilotlari va mahalliy jamoatchilik asosiy oʻquv, tarbiyaviy va rivojlanayotgan mikromuhit – taʼlim makonini tashkil qiladi. Maktabgacha taʼlim tashkiloti ham, oila ham, mahalla ham ijtimoiy tajribani bolaga oʻziga xos tarzda yetkazadi. Faqat ular bir-biri bilan uygʻun holda kichkina insonning katta dunyoga qadam tashlashlari uchun eng yaxshi sharoitlarni yaratadilar. Oila va maktabgacha taʼlim tashkiloti – ikkita tarbiyaviy hodisa boʻlib, ularning har biri oʻziga xos tarzda bolaga ijtimoiy tajriba beradi. Shunday ekan, ota-onalarga ta’lim berishning asosiy maqsadi “ularning pedagogik kompetensiyasi va pedagogik fikrlashni shakllantirish yoki ularning pedagogik pozisiyasini toʻgʻrilash, ularga oʻz farzandini tushunish, u bilan toʻgʻri muloqot qilish koʻnikmalarini shakllantirishdir”. Muhim jihat shundaki, “pedagogik kompetensiya” bolalarning ehtiyojlarini tushunish va ularni qondirish imkoniyatlarini yaratish, bolani xursand qilish qobiliyatidir. Xuddi shunday, “pedagogik mulohaza” ota-onalarning oʻz taʼlim faoliyatini tahlil qilish, oʻz xatolarini tushunish va bolaga mos usullarni tanlash qobiliyatini anglatadi. Olimlarning ta'kidlashicha, “ota-onalarning pedagogik pozisiyasi” bolaning rivojlanish dinamikasi va maktabgacha yoshdagi bolalik davrining oʻziga xos qiymati haqidagi gʻoyalarni oʻz ichiga oladi. Yuqoridagi fikrlardan kelib chiqib, “oila va xalq taʼlimi oʻrtasida bir-birini toʻldiruvchi ikkita ijtimoiy institut sifatida bogʻlanish zarur” degan xulosaga kelish mumkin. Oila bolaga “psixologik xavfsizlik hissi” va “hissiy qoʻllab-quvvatlash”ni taqdim etadi, bu esa maktabgacha ta’lim tashkilotlari tomonidan to‘liq takrorlanmaydigan noyob xususiyatdir. Aynan shu psixologik xavfsizlik muhitida bola o‘zining hissiy va ijtimoiy salohiyatini rivojlantiradi, mustaqil fikrlash va munosabatlar qurish ko‘nikmalarini egallaydi. Oila va maktabgacha ta'lim tashkiloti o‘rtasidagi uzviy hamkorlik bolaning ruhiy barqarorligini mustahkamlab, uning shaxsiy rivojlanishi uchun mustahkam poydevor yaratadi. Xulosa qilib aytganda, barkamol avlodni tarbiyalash – nafaqat oila va maktabgacha ta'lim tashkilotining, balki butun jamiyatning hamkorlikdagi mas’uliyatidir. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 8-maydagı PQ-4312-sonli “Maktabgacha ta’lim tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash toʻgʻrisida”gi qarori. 2. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2020-yil 22-dekabrdagi 802-sonli “Maktabgacha ta’lim va tarbiyaning davlat standartini tasdiqlash toʻgʻrisida”gi qarori. REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 160 3. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 7-martdagı PF-87-sonli “Oila va xotinqizlar niqobini mustahkamlash chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi Farmoni. 4. Bronfenbrenner U. “The Ecology of Human Development: Experiments by Nature and Design”. – Cambridge: Harvard University Press, 1979. 5. Vygotskiy L.S. “Mishleniye i rech”. – Moskva: Pedagogika, 1982. 6. Bezlyudnaya V.I. “Pedagogicheskaya korrektsiya vzaimootnosheniy mezhdu doshkolnikami i sverstnikami”. – M.: Prosveshcheniye, 2005. 7. BMTning “Bolalar huquqlari toʻgʻrisidagi Konvensiyasi” (1989) 8. UNESCOning “Ta'lim uyg‘unligi tamoyillari” (1994)