BODRINGDAGI O'SIMLIK KANALARI VA ULARGA QARSHI KIMYOVIY KURASHISH CHORALARI

ACTIVE RESEARCHER SCIENTIFIC JOURNAL activeresearcher.com Oktabr, 2025 volume 2 issue 9 36 UDK: 632.4 : 632.9 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17486254 BODRINGDAGI O‘SIMLIK KANALARI VA ULARGA QARSHI KIMYOVIY KURASHISH CHORALARI Eshboboyev Murodullojon Yunus o‘g‘li Sabzavot, poliz va kartoshkachilik ilmiy-tadqiqot instituti Qashqadaryo ilmiy-tajriba stansiyasi direktor o‘rinbosari E-mail: [email protected] Xoliqulova Nasiba Sherali qizi Sabzavot, poliz va kartoshkachilik ilmiy-tadqiqot instituti Qashqadaryo ilmiy-tajriba stansiyasi, agrotexnika va o‘simliklarni himoya qilish laboratoriyasi bo‘lim boshlig‘i E-mail: [email protected] ANNOTATSIYA Ushbu maqolada Qashqadaryo viloyati Kitob tumanining tabiiy-iqlim sharoitida bodring ekinlarida uchraydigan o‘simlik kanalarining (zararkunandalar) turlari, ularning rivojlanish davrlari va bodring hosiliga ta’siri o‘rganildi. Tadqiqot davomida “Sabzavot-poliz ekinlari va kartoshkachilik ilmiy-tadqiqot instituti Qashqadaryo ilmiy-tajriba stansiyasi”ning ochiq maydonlarida kuzatish ishlari olib borildi. Kanalalarga qarshi kimyoviy kurash choralari sifatida “Vertimek 1.8 EC”, “Aktara 25 WG” va “Omayt 57 EC” preparatlari qo‘llanildi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, ushbu preparatlar bodringdagi o‘simlik kanalarining sonini 65–80 % gacha kamaytirdi. Kalit so‘zlar: bodring, o‘simlik kanalari, zararkunanda, pestitsid, kimyoviy kurash, Kitob tumani. ACTIVE RESEARCHER SCIENTIFIC JOURNAL activeresearcher.com Oktabr, 2025 volume 2 issue 9 37 АННОТАЦИЯ В статье рассматриваются виды растительных клещей и вредителей огурца в условиях Китабского района Кашкадарьинской области. Исследование проводилось в тепличных и открытых участках Кашкадарьинской научноопытной станции Института овощных, бахчевых культур и картофелеводства. Для химической борьбы использовались препараты «Vertimek 1.8 EC», «Aktara 25 WG» и «Omayt 57 EC». Результаты показали, что численность вредителей снизилась на 65–80 %. Ключевые слова: огурец, растительные клещи, вредители, пестициды, химическая борьба, Китаб. ABSTRACT This study investigates the species composition of plant mites and pests on cucumber crops under the climatic conditions of Kitob district, Kashkadarya region. The research was conducted at the Kashkadarya Experimental Station of the Institute of Vegetable, Melon and Potato Research. The chemical control was carried out using “Vertimek 1.8 EC”, “Aktara 25 WG”, and “Omayt 57 EC”. The results showed that pest populations decreased by 65–80 %. Keywords: cucumber, plant mites, pests, pesticides, chemical control, Kitob district. Kirish. Kitob tumani Qashqadaryo viloyatining tog‘ oldi mintaqasida joylashgan bo‘lib, iqlimi quruq, bahor va yoz oylarida harorat 30–36 °C gacha yetadi. Bunday sharoit bodring ekinlari uchun qulay, ammo aynan shu mikroiqlim o‘simlik kanalarining (ayniqsa, Tetranychus urticae Koch) tez ko‘payishiga ham sabab bo‘ladi. So‘nggi yillarda Kitob tumanida bodring ekinlarining 20–25 % maydonlarida o‘rgimchak kana, trips va shira kabi zararkunandalar keng tarqalmoqda. Bu holat nafaqat hosildorlikni kamaytiradi, balki barglarning erta qurishiga, gullarning ACTIVE RESEARCHER SCIENTIFIC JOURNAL activeresearcher.com Oktabr, 2025 volume 2 issue 9 38 to‘kilishiga ham olib keladi. Shu sababli zararkunandalarga qarshi samarali, ekologik xavfsiz kimyoviy kurash choralari ishlab chiqish zarurdir. O‘simlik kanalarining bodring ekinlariga yetkazadigan iqtisodiy zarari haqida ilmiy tadqiqotlarda keng yoritilgan. Khasanov va Xo‘jayev (2022) ning ma’lumotlariga ko‘ra, issiq va quruq iqlim sharoitida o‘rgimchak kanalarining ko‘payish darajasi keskin ortadi, zararlanish kuchaysa hosildorlik 30–40 % gacha kamayadi. Tadqiqotchilar ularning biologik rivojlanish davri 7–12 kunni tashkil etishini, ayniqsa lichinka va nimfa bosqichlarida barg to‘qimalariga faol zarar yetkazishini ta’kidlaydi. Mirzayev (2020) issiqxona sharoitida bodring ekinlarida trips va shira kabi qo‘shimcha zararli organizmlar ham komplekssimon ravishda uchrashini qayd etgan. Bu holat kurash choralari samaradorligini pasaytiradi va kompleks himoya tadbirlarini qo‘llashni talab qiladi. Qashqadaryo viloyati qishloq xo‘jaligi boshqarmasi (2024) kuzatuvlari shuni ko‘rsatadiki, hududda bodring yetishtirish maydonlari kengayib borayotgani tufayli zararkunandalar bosimi ham oshmoqda. Bu esa pestitsidlarni qo‘llashda ilmiy asoslangan me’yorlarga qat’iy amal qilish zaruratini kuchaytiradi. Tadqiqot maqsadi va metodologiyasi.Kitob tumani sharoitida bodringdagi o‘simlik kanalarining tarqalishini aniqlash, ularning rivojlanish dinamikasini o‘rganish hamda ularga qarshi kimyoviy kurash choralari samaradorligini baholash. Tadqiqot 2024–2025 yil vegetatsiya davrida Sabzavot-poliz ekinlari va kartoshkachilik ilmiy-tadqiqot instituti Qashqadaryo ilmiy-tajriba stansiyasining ochiq maydonlarida o‘tkazildi. Tuproq turi — o‘rtacha qumoq, neytral reaksiya (pH = 6.8–7.2) O‘rtacha harorat — 27–33 °C Namlik — 50–60 % Har bir variantda 100 tup bodring namunasi olinib, barglarida kanalalar soni va zararlanish foizi aniqlandi. Kimyoviy kurash uchun uchta preparat ishlatildi: ACTIVE RESEARCHER SCIENTIFIC JOURNAL activeresearcher.com Oktabr, 2025 volume 2 issue 9 39 1-jadval № Preparat nomi Faol modda Doza Qo‘llash vaqti 1 Vertimek 1.8 EC Abamektin 1.8 % 0,6 l/ga Zararlanish 10 % bo‘lganda 2 Aktara 25 WG Tiametoksam 25 % 0,25 kg/ga Shira ko‘payish davrida 3 Omayt 57 EC Propargit 57 % 1,0 l/ga O‘rgimchak kana kuchayganda 1-jadvalda Kitob tumani sharoitida bodring ekinlarida asosiy zararkunandalarni nazorat qilish uchun ishlatiladigan uchta asosiy preparat keltirilgan. Vertimek 1.8 EC preparati faol moddasi Abamektin bo‘lib, zararlanish darajasi 10 % ga yetganda 0,6 l/ga doza bilan qo‘llaniladi. Bu preparat o‘rgimchak kana va boshqa mayda hasharotlar sonini nazorat qilishda samarali hisoblanadi. Aktara 25 WG esa faol moddasi Tiametoksam bo‘lgan insektitsid bo‘lib, shira ko‘payish davrida 0,25 kg/ga miqdorida ekinlarga tatbiq qilinadi. Ushbu preparat shira populatsiyasini tez va samarali kamaytirishda muhim rol o‘ynaydi. Shuningdek, Omayt 57 EC preparati faol moddasi Propargit bo‘lib, o‘rgimchak kana kuchayganda 1,0 l/ga doza bilan ishlatiladi. Bu preparat ayniqsa o‘rgimchak kana zararlanishi yuqori bo‘lgan maydonlarda hosildorlikni saqlash va zararkunanda sonini kamaytirish uchun qo‘llaniladi. Jadval ko‘rsatkichlari shuni ta’kidlaydiki, zararkunandalarga qarshi kurashda preparatlarni zararlanish darajasi va zararkunanda turi asosida tanlash muhim bo‘lib, agrotexnik choralar bilan birgalikda qo‘llash hosildorlikni sezilarli darajada oshirishga yordam beradi. Har bir ishlovdan so‘ng 7 va 14 kun oralig‘ida natijalar qayd etildi. Bodringdagi o‘simlik kanalariga qarshi qo‘llangan kimyoviy preparatlarning samaradorligi ACTIVE RESEARCHER SCIENTIFIC JOURNAL activeresearcher.com Oktabr, 2025 volume 2 issue 9 40 2-jadval № Preparat Zararlanish Darajasi % oldin 7 kun o‘tgach 14 kun o‘tgach Zararkunanda kamayishi, % 1 Vertimek 1.8 EC 21 11 6 71 % 2 Aktara 25 WG 19 9 4 79 % 3 Omayt 57 EC 23 13 8 65 % Natijalar shuni ko‘rsatadiki, “Aktara 25 WG” preparati o‘simlik kanalariga qarshi eng yuqori samaradorlik (79 %) ko‘rsatgan. “Vertimek 1.8 EC” esa o‘rgimchak kanalariga qarshi barqaror himoya ta’sirini bergan. Kitob tumani sharoitida bodring hosildorligiga kimyoviy kurash ta’siri 3-jadval № Variant Hosildorlik, t/ga Nazoratga nisbatan o‘sish, % 1 Nazorat (ishlovsiz) 23,5 — 2 Vertimek 1.8 EC 28,9+22,9 3 Aktara 25 WG 29,7 +26,3 4 Omayt 57 EC 27,8 +18,3 Shunday qilib, kimyoviy kurash nafaqat zararkunandalar sonini kamaytirdi, balki hosildorlikni ham 20–26 % ga oshirdi. Kitob tumani tuproq-iqlim sharoiti o‘simlik kanalarining erta bahorda faollashishiga sabab bo‘ladi. Issiqxona sharoitida esa ular yil bo‘yi rivojlanadi. Shu bois pestitsidlarni qo‘llashda ularning biologik davrini, ya’ni tuxum qo‘yish va lichinka bosqichlarini inobatga olish lozim. Tajriba shuni ko‘rsatdiki, insektitsid va akaritsidlarni kompleks tarzda, o‘zaro navbat bilan qo‘llash yuqori natija beradi. Shuningdek, kimyoviy choralarni biologik ACTIVE RESEARCHER SCIENTIFIC JOURNAL activeresearcher.com Oktabr, 2025 volume 2 issue 9 41 kurash elementlari (masalan, Phytoseiulus persimilis yirtqich kanalasi) bilan uyg‘unlashtirish ekologik jihatdan maqsadga muvofiqdir. Xulosa.Kitob tumani sharoitida bodring ekinlarining asosiy zararkunandalari — o‘rgimchak kana va shira bo‘lib, ularni nazorat qilishda “Aktara 25 WG” preparati 79 % gacha samaradorlik ko‘rsatib, hosildorlikni 26 % ga oshirdi. Kimyoviy kurashni agrotexnik va biologik usullar bilan uyg‘unlashtirish zararkunandalar sonini barqaror nazorat ostida ushlab turishga yordam beradi. Shu bilan birga, pestitsidlarni qo‘llashda, ayniqsa issiqxonada ishlov berishda, xavfsizlik me’yorlariga rioya qilish va himoya vositalarini taqish muhimdir. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. O‘simliklarni kimyoviy himoya qilish usullari. — Toshkent: OEFEN.uz, 2024. 2. Khasanov A., Xo‘jayev M. Sabzavot ekinlarida o‘simlik kanalarining biologiyasi va ularga qarshi kurash. — Toshkent: FAN, 2022. 3. Mirzayev O. O‘simliklarni himoya qilishning zamonaviy usullari. — Samarqand: SamDU nashriyoti, 2020. 4. FAO (2021). Integrated Pest Management in Cucumbers. Rome: FAO Publications. 5. Qashqadaryo viloyati qishloq xo‘jaligi boshqarmasi ma’lumotlari, 2024.