ROBERT DANKOFFNING MAHMUD KOSHG'ARIY VA YUSUF XOS HOJIB ASARLARIGA OID QIYOSIY TADQIQOTLARI

2025 OKTABR NEW RENAISSANCE INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 10 288 ROBERT DANKOFFNING MAHMUD KOSHG‘ARIY VA YUSUF XOS HOJIB ASARLARIGA OID QIYOSIY TADQIQOTLARI Raufjon Mahmudov filologiya fanlari doktori, dotsent. Abduqodir Abdiyev mustaqil tadqiqotchi. https://doi.org/10.5281/zenodo.17486381 Annotatsiya. Ushbu maqolada turkologiya rivojiga alohida hissa qoʻshgan tilshunos, turkolog, tarixchi olim Robert Dankoffning ilmiy faoliyati, ijodiy shakllanishi va turkologiyada tutgan oʻrni haqida fikr yuritilgan, uning Mahmud Qoshgʻariy va Yusuf Xos Hojib asarlariga oid tadqiqotlari oʻrganilgan. Kalit soʻzlar: til tarixi, turkologiya, ilmiy tadqiqot, leksikologiya, matnshunoslik, lugʻat. Аннотация. В данной статье рассматривается научная деятельность, творческое становление и роль в тюркологии лингвиста, тюрколога, историка Роберта Данкоффа, внесшего особый вклад в развитие тюркологии, исследуются его исследования по трудам Махмуда Кашгари и Юсуфа Хaс-Хаджиба. Ключевые слова: история языка, тюркология, научные исследования, лексикология, текстология, лексика. Annotation. This article examines the scientific activity, creative formation and role in Turkology of linguist, turkologist, historian Robert Dankoff, who made a special contribution to the development of Turkology, and examines his research on the works of Mahmoud Kashgari and Yusuf Has-Hajib. Key words: history of language, Turkology, scientific research, lexicology, textual criticism, vocabulary. 1. Mahmud Koshg‘ariy va “Devonu lug‘otit turk” Mahmud Koshg‘ariyning XI asrda yozgan “Devonu lug‘otit turk” asari turkiy xalqlarning ilk ensiklopedik lug‘ati sifatida beqiyos ahamiyatga ega. Bu asarda nafaqat leksik birliklar, balki turkiy qabilalarning tarixi, geografiyasi, onomastikasi va madaniyati ham aks etadi. Robert Dankoff ushbu asarni G‘arb ilmiy muhitiga tanitishda ulkan ish qildi. U 1980yillarda Ahmad Ateş va Besim Atalay tarjimalaridan foydalangan holda, “Devon”ni ingliz tiliga izohli tarjima qilishni boshladi. 2. “Devonu lug‘otit turk” va “Qutadg‘u bilig” o‘rtasidagi qiyosiy tahlil Dankoffning eng katta ilmiy yutug‘i — Mahmud Koshg‘ariy va Yusuf Xos Hojib merosini qiyosiy lisoniy jihatdan o‘rganishi bo‘ldi.  Leksik qiyoslash – “Devon”dagi so‘zlar bilan “Qutadg‘u bilig”dagi leksik qatlamni solishtirib, umumturkiy va hududiy xususiyatlarni aniqladi.  Terminologiya – davlat boshqaruvi, ijtimoiy tabaqalar, urf-odatlar bilan bog‘liq terminlarni ikki asarda qiyoslab ko‘rsatdi.  Onomastika – shaxs ismlari (antroponimlar), qabila nomlari (etnonimlar) va joy nomlari (toponimlar)ning ikki manbadagi o‘xshashlik va farqlarini ilmiy sharhladi. 3. Onomastik tadqiqotlari 2025 OKTABR NEW RENAISSANCE INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 10 289 Robert Dankoffning turkologiyaga qo‘shgan eng katta hissalaridan biri bu — onomastika sohasidir. U turkiy xalqlar tarixini va madaniyatini ularning ismlari orqali o‘rganish mumkinligini isbotladi.  Antroponimika – “Devon”dagi turkiy shaxs ismlarining ma’nosi, etimologiyasi va ijtimoiy funksiyasini ochdi. Masalan, Bilgä, Alp, Qutluğ kabi ismlarning qadimiy ijtimoiy tizimdagi o‘rni.  Toponimika – Mahmud Koshg‘ariy keltirgan joy nomlari orqali XI asrdagi turkiy qabilalarning joylashuvini qayta tiklashga urindi.  Etnonimika – O‘g‘uz, Qipchoq, Yaghma, Qarluqlar kabi qabila nomlarining til va tarixiy manbalardagi o‘rnini lingvistik tahlil qildi. 4. Leksikografiya va lug‘atshunoslikdagi yutuqlari Dankoff “Devon”ning lug‘atshunoslik tarixidagi ahamiyatini chuqur o‘rgandi. U quyidagilarni ko‘rsatib berdi:  “Devon” — nafaqat lug‘at, balki madaniy-ensiklopedik asar;  Koshg‘ariy qo‘llagan etimologik metod G‘arbdagi o‘sha davr tilshunoslik usullaridan ancha ilg‘or bo‘lgan;  Qabila va urug‘ tillarining dialektal xususiyatlarini ko‘rsatib bergani bilan asar hozirgi sotsiollingvistikaga yaqinlashadi. Dankoff bu lug‘atning ingliz tiliga to‘liq va mukammal tarjima qilinishiga asos solib, turkologiyani xalqaro miqyosda yangi bosqichga olib chiqdi. 5. Ilmiy xulosalar Robert Dankoffning Mahmud Koshg‘ariy va Yusuf Xos Hojib asarlariga oid tadqiqotlari:  turkiy til tarixini qiyosiy onomastik va leksikografik tahlil orqali yoritdi;  “Devon” va “Qutadg‘u bilig”ni bir-birini to‘ldiruvchi ikki manba sifatida talqin qildi;  turkologiyada onomastika va lug‘atshunoslikning yangi tadqiqot metodlarini joriy etdi. Robert Dankoffning ilmiy merosi Mahmud Koshg‘ariy va Yusuf Xos Hojib asarlarini nafaqat alohida, balki o‘zaro qiyosiy holda ham tahlil qilganligi bilan ahamiyatlidir. U turkiy xalqlar til tarixi, onomastikasi va leksikografiyasi uchun yangi ilmiy ufqlar ochdi. V. Robert Dankoffning uslubshunoslik, qiyosiy lingvistika va zamonaviy turkologiyaga qo‘shgan hissasi 1. Uslubshunoslikdagi hissasi Robert Dankoffning turkologiya sohasidagi izlanishlari faqat leksikografiya va onomastika bilan chegaralanib qolmadi. U uslubshunoslik yo‘nalishida ham muhim tadqiqotlar olib bordi.  U Nasr va nazm uslubini tahlil qilib, Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” asaridagi uslubiy qatlamlarni ilmiy izohladi. Masalan, pand-nasihat, siyosiy-didaktik ohang, diniy-axloqiy nasihatlar hamda davlat boshqaruviga oid terminlarning o‘ziga xos uslubiy vazifasini ochib berdi.  Mahmud Koshg‘ariy lug‘atidagi hikoya, maqol, matal va she’riy parchalarni stilistik jihatdan sharhlab, ularni turkiy xalqlarning og‘zaki adabiyoti va madaniy uslubi bilan bog‘ladi.  Uslubiy tahlilda ma’nodoshlik, qarama-qarshilik va metaforik ifodalarning qadimiy turkiy tafakkurdagi o‘rnini ko‘rsatdi. Shu bois, Dankoff turkologiyada stilistik-lisoniy metodni mustahkamlagan olim sifatida qadrlanadi. 2025 OKTABR NEW RENAISSANCE INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 10 290 2. Qiyosiy lingvistika sohasidagi ishlari Robert Dankoffning eng asosiy xizmati – qiyosiy-lisoniy tahlil metodini turkologiyada keng qo‘llashidir.  U arabcha, forscha va turkiy qatlamlarning o‘zaro ta’sirini “Osor ul-boqiya”, “Devonu lug‘otit turk” va “Qutadg‘u bilig” kabi manbalar asosida tahlil qildi.  Arabcha-hindcha, arabcha-forscha, arabcha-turkiy terminlar o‘rtasidagi qiyosiy kuzatishlar orqali Markaziy Osiyo va Yaqin Sharq madaniyatlarining lingvistik o‘zaro aloqadorligini yoritdi.  U, ayniqsa, onomastika (ismlar, toponimlar, etnonimlar) sohasida qiyosiy tadqiqotlarni rivojlantirdi. Masalan, Bilgä, Tonuqoq, Qutluğ kabi turkiy ismlarni arabcha va forscha ekvivalentlari bilan qiyoslab, ularning semantik maydonini aniqladi. Natijada, Dankoffning tadqiqotlari turkologiyada tarixiy-komparativ metodning yangi bosqichini boshlab berdi. 3. Zamonaviy turkologiyaga qo‘shgan hissasi Robert Dankoffning ilmiy merosi bugungi turkologiya fanida bir nechta yo‘nalishda davom etmoqda:  Qiyosiy onomastika: hozirgi turkologlar shaxs ismlari, joy nomlari va qabila nomlarini turli manbalarda solishtirishda uning metodologiyasidan foydalanmoqda.  Leksikografiya: “Devonu lug‘otit turk”ning inglizchaga tarjimasi va izohli talqinlari G‘arbda turkologik tadqiqotlarning asosiy manbasiga aylangan.  Lingvomadaniyat: turkiy xalqlarning urf-odatlari, diniy marosimlari, xalqona qarashlari va til birligi o‘rtasidagi aloqalarni o‘rganishda Dankoffning ishlari muhim metodologik asos bo‘lib xizmat qiladi.  Turkiy matnshunoslik: u qadimiy qo‘lyozmalarni ilmiy izohlar bilan nashr etishga katta e’tibor qildi va bu yo‘nalish bugungi kungacha davom etmoqda. 4. Ilmiy xulosalar Robert Dankoffning uslubshunoslik, qiyosiy lingvistika va zamonaviy turkologiyaga qo‘shgan hissasini quyidagicha umumlashtirish mumkin: 1. Uslubshunoslikda – qadimiy turkiy matnlardagi stilistik vositalarni tizimli ravishda o‘rgandi. 2. Qiyosiy lingvistikada – turkiy, arab va fors tillari o‘rtasidagi tarixiy bog‘lanishlarni ochib berdi. 3. Zamonaviy turkologiyada – manbashunoslik, onomastika va lingvomadaniyat tadqiqotlariga yangi ilmiy asos yaratdi. VI qism: Robert Dankoffning xalqaro turkologiya maktabidagi o‘rni va uning merosining bugungi tadqiqotlarda davom ettirilishi 1. Xalqaro turkologiya maktabidagi o‘rni Robert Dankoff XX asrning ikkinchi yarmida turkologiyaning G‘arbda shakllanishida muhim o‘rin tutgan olimlardan biridir. U o‘z faoliyati davomida:  Turkiy matnshunoslik maktabini shakllantirdi. U “Devonu lug‘otit turk”, “Qutadg‘u bilig” va boshqa manbalarni ingliz tiliga tarjima qilish orqali g‘arbiy turkologiya uchun ilmiy asosiy manbalarni yaratdi. 2025 OKTABR NEW RENAISSANCE INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 10 291  Qiyosiy-tarixiy metodni amaliyotga tatbiq etib, G‘arb olimlariga turkiy tillar tarixini o‘rganishda ilmiy yondashuv namunasini ko‘rsatdi.  Chicago turkologiya maktabi deb atash mumkin bo‘lgan ilmiy muhitni shakllantirdi. U yerda ko‘plab amerikalik va turk tadqiqotchilar yetishib chiqdi. Shunday qilib, u nafaqat alohida olim sifatida, balki xalqaro ilmiy maktab rahnamosi sifatida ham o‘z izini qoldirdi. 2. Shogirdlari va davomchilari Dankoff o‘z ilmiy faoliyati davomida ko‘plab yosh tadqiqotchilarni ilmga yetakladi. Uning shogirdlari turkologiya, uslubshunoslik va qiyosiy-lingvistika sohalarida tadqiqotlar olib bordi.  Amerika, Turkiya, Germaniya va O‘zbekistonda uning ishlari asosida ilmiy dissertatsiyalar himoya qilindi.  Bugungi kunda ham ko‘plab tadqiqotchilar turkiy onomastika, qadimiy matnlar va lingvomadaniyatni tadqiq etishda Dankoffning metodologik yondashuvini asos sifatida qabul qilmoqda. 3. Uning merosining bugungi tadqiqotlarda davom etishi Robert Dankoffning ilmiy merosi hozirgi turkologiya tadqiqotlarida keng qo‘llanilmoqda:  Tarjima maktabi: uning inglizchadagi izohli tarjimalari bugungi tadqiqotchilar uchun asosiy manba bo‘lib xizmat qilmoqda.  Lingvomadaniyat: zamonaviy tilshunoslikda til va madaniyat o‘zaro ta’sirini o‘rganishda Dankoffning ishlari fundamental o‘rin tutadi.  Qiyosiy onomastika: yangi ilmiy izlanishlarda shaxs ismlari, joy nomlari va qabila nomlari Dankoff asos solgan metodlar bilan o‘rganilmoqda.  Tarixiy lingvistika: u ochib bergan usullar bugungi kunda turkiy tillarning kelib chiqishi, o‘zaro aloqalari va taraqqiyotini aniqlashda qo‘llanmoqda. 4. Ilmiy anjumanlarda e’tirof etilishi Robert Dankoff xalqaro turkologiya anjumanlarida ko‘p bora ma’ruzalar qilgan. Uning ishlari:  Turkiyada – turkologiya tarixining eng muhim bo‘g‘ini sifatida;  Markaziy Osiyoda – qadimiy turkiy manbalarni G‘arb ilmiy jamoasiga tanitgan olim sifatida;  Yevropa va AQShda – qiyosiy lingvistikaning yetakchi vakili sifatida e’tirof etilgan. Bugungi kunda ham xalqaro ilmiy anjumanlarda Dankoffning merosiga bag‘ishlangan maxsus sessiyalar o‘tkazilmoqda. 5. Umumiy xulosalar Robert Dankoffning xalqaro turkologiyadagi o‘rni va merosi quyidagicha umumlashtiriladi: 1. U xalqaro turkologiya maktabini shakllantirgan olimdir. 2. U turkiy matnlarni g‘arb ilmiy muomalasiga kiritib, yangi izlanishlar uchun mustahkam zamin yaratdi. 3. Uning metodologiyasi bugungi lingvistik, tarixiy va madaniy tadqiqotlarda asosiy qo‘llanma sifatida xizmat qilmoqda. 2025 OKTABR NEW RENAISSANCE INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 10 292 4. Shogirdlari va davomchilari orqali uning merosi ilmiy an’ana sifatida yashab kelmoqda. VI. Robert Dankoffning xalqaro turkologiya maktabidagi o‘rni va uning merosining bugungi tadqiqotlarda davom ettirilishi 1. Xalqaro turkologiya maktabidagi o‘rni Robert Dankoff XX asrning ikkinchi yarmida turkologiyaning G‘arbda shakllanishida muhim o‘rin tutgan olimlardan biridir. U o‘z faoliyati davomida:  Turkiy matnshunoslik maktabini shakllantirdi. U “Devonu lug‘otit turk”, “Qutadg‘u bilig” va boshqa manbalarni ingliz tiliga tarjima qilish orqali g‘arbiy turkologiya uchun ilmiy asosiy manbalarni yaratdi.  Qiyosiy-tarixiy metodni amaliyotga tatbiq etib, G‘arb olimlariga turkiy tillar tarixini o‘rganishda ilmiy yondashuv namunasini ko‘rsatdi.  Chicago turkologiya maktabi deb atash mumkin bo‘lgan ilmiy muhitni shakllantirdi. U yerda ko‘plab amerikalik va turk tadqiqotchilar yetishib chiqdi. Shunday qilib, u nafaqat alohida olim sifatida, balki xalqaro ilmiy maktab rahnamosi sifatida ham o‘z izini qoldirdi. 2. Shogirdlari va davomchilari Dankoff o‘z ilmiy faoliyati davomida ko‘plab yosh tadqiqotchilarni ilmga yetakladi. Uning shogirdlari turkologiya, uslubshunoslik va qiyosiy-lingvistika sohalarida tadqiqotlar olib bordi.  Amerika, Turkiya, Germaniya va O‘zbekistonda uning ishlari asosida ilmiy dissertatsiyalar himoya qilindi.  Bugungi kunda ham ko‘plab tadqiqotchilar turkiy onomastika, qadimiy matnlar va lingvomadaniyatni tadqiq etishda Dankoffning metodologik yondashuvini asos sifatida qabul qilmoqda. 3. Uning merosining bugungi tadqiqotlarda davom etishi Robert Dankoffning ilmiy merosi hozirgi turkologiya tadqiqotlarida keng qo‘llanilmoqda:  Tarjima maktabi: uning inglizchadagi izohli tarjimalari bugungi tadqiqotchilar uchun asosiy manba bo‘lib xizmat qilmoqda.  Lingvomadaniyat: zamonaviy tilshunoslikda til va madaniyat o‘zaro ta’sirini o‘rganishda Dankoffning ishlari fundamental o‘rin tutadi.  Qiyosiy onomastika: yangi ilmiy izlanishlarda shaxs ismlari, joy nomlari va qabila nomlari Dankoff asos solgan metodlar bilan o‘rganilmoqda.  Tarixiy lingvistika: u ochib bergan usullar bugungi kunda turkiy tillarning kelib chiqishi, o‘zaro aloqalari va taraqqiyotini aniqlashda qo‘llanmoqda. 4. Ilmiy anjumanlarda e’tirof etilishi Robert Dankoff xalqaro turkologiya anjumanlarida ko‘p bora ma’ruzalar qilgan. Uning ishlari:  Turkiyada – turkologiya tarixining eng muhim bo‘g‘ini sifatida;  Markaziy Osiyoda – qadimiy turkiy manbalarni G‘arb ilmiy jamoasiga tanitgan olim sifatida;  Yevropa va AQShda – qiyosiy lingvistikaning yetakchi vakili sifatida e’tirof etilgan. 2025 OKTABR NEW RENAISSANCE INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 10 293 Bugungi kunda ham xalqaro ilmiy anjumanlarda Dankoffning merosiga bag‘ishlangan maxsus sessiyalar o‘tkazilmoqda. 5. Umumiy xulosalar Robert Dankoffning xalqaro turkologiyadagi o‘rni va merosi quyidagicha umumlashtiriladi: 1. U xalqaro turkologiya maktabini shakllantirgan olimdir. 2. U turkiy matnlarni g‘arb ilmiy muomalasiga kiritib, yangi izlanishlar uchun mustahkam zamin yaratdi. 3. Uning metodologiyasi bugungi lingvistik, tarixiy va madaniy tadqiqotlarda asosiy qo‘llanma sifatida xizmat qilmoqda. 4. Shogirdlari va davomchilari orqali uning merosi ilmiy an’ana sifatida yashab kelmoqda.