G'ARBDA TURKOLOGIYA RIVOJIDA ROBERT DANKOFF MAKTABI

Oktabr, 2025-Yil 411 G‘ARBDA TURKOLOGIYA RIVOJIDA ROBERT DANKOFF MAKTABI Raufjon Mahmudov filologiya fanlari doktori, dotsent. Abduqodir Abdiyev mustaqil tadqiqotchi. https://doi.org/10.5281/zenodo.17486983 Annotatsiya. Ushbu maqolada turkologiya rivojiga alohida hissa qoʻshgan tilshunos, turkolog, tarixchi olim Robert Dankoffning ilmiy faoliyati, ijodiy shakllanishi va turkologiyada tutgan oʻrni haqida fikr yuritilgan. Kalit soʻzlar: til tarixi, turkologiya, ilmiy tadqiqot, leksikologiya, matnshunoslik, lugʻat. Аннотация. В данной статье рассматривается научная деятельность, творческое становление и роль в тюркологии лингвиста, тюрколога, историка Роберта Данкоффа, внесшего особый вклад в развитие тюркологии. Ключевые слова: история языка, тюркология, научные исследования, лексикология, текстология, лексика. Annotation. This article examines the scientific activity, creative formation and role in Turkology of linguist, turkologist, historian Robert Dankoff, who made a special contribution to the development of Turkology. Key words: history of language, Turkology, scientific research, lexicology, textual criticism, vocabulary. Turkologiya — turkiy xalqlarning tili, adabiyoti, tarixi va madaniyatini o‘rganuvchi fan sifatida XIX asr o‘rtalaridan boshlab G‘arb ilmiy maktablarida mustaqil yo‘nalish sifatida shakllandi. Bu fan nafaqat turkiy tillar tizimini lingvistik nuqtayi nazardan tadqiq etish, balki turkiy xalqlarning madaniy merosi, yozma manbalari va tarixiy tafakkurini o‘rganishga qaratilgan murakkab ilmiy yo‘nalishdir. G‘arbda turkologiya rivoji dastlab nemis, fransuz va rus olimlari sa’y-harakatlari bilan boshlangan bo‘lsa-da, XX asrning ikkinchi yarmidan boshlab bu sohada amerikalik tadqiqotchilar, xususan, Robert Dankoff nomi bilan bog‘liq yangi metodologik bosqich yuzaga keldi [1]. Robert Dankoff (1943–2022) G‘arb turkologiyasining eng yirik vakillaridan biri sifatida tan olingan. Uning ilmiy faoliyati, ayniqsa, Mahmud Koshg‘ariy, Zamaxshariy, Navoiy, Atoiy, Lutfi singari turkiy muhit vakillari asarlarini filologik jihatdan tahlil qilish, ularni G‘arb ilmiy muomalasiga kiritish bilan bog‘liq. Dankoff nafaqat tarjimon, balki sharhlovchi, matnshunos, qiyosiy tilshunos va madaniyatshunos sifatida turkologiya fani metodologiyasiga tub yangiliklar olib kirdi [2]. G‘arbda turkologiya, ayniqsa, XX asr o‘rtalaridan keyin, strukturaviy lingvistika, semiotika va tarixiy-funksional tahlil metodlari asosida yangilandi. Shu jarayonda Dankoffning ilmiy yondashuvi klassik filologiya va zamonaviy tilshunoslikni birlashtirishga qaratilgan bo‘lib, u turkiy yozma manbalarni faqat lingvistik emas, balki madaniyatlararo tafakkur tizimi sifatida ko‘rishga harakat qildi [3]. Bu jihatdan u G‘arbda shakllangan “tekstologik turkologiya” maktabining asoschilaridan biri hisoblanadi. Oktabr, 2025-Yil 412 G‘arb turkologiyasining ilmiy an’analari va yangi yo‘nalishlar. XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Vilhelm Radlov, Ármin Vámbéry, Gerard Clauson, Annemarie von Gabain kabi olimlar turkiy tillar tizimini tasniflash, qadimgi turkiy yodgorliklarni transliteratsiya qilish, leksik va morfologik birliklarni tahlil etish bilan shug‘ullandilar [4]. Ularning ishlari, asosan, turkiy tillarning tuzilma-tipologik o‘rganilishiga qaratilgan edi. Ammo 1970-yillarga kelib, bu tadqiqotlar yangi bosqichga o‘tdi — turkiy manbalarni madaniy-konseptual yondashuv asosida tahlil etish zarurati paydo bo‘ldi. Ana shu o‘tish davrida Robert Dankoff o‘zining fundamental ilmiy ishlari bilan G‘arb turkologiyasiga yangi metodologik asos olib kirdi. Dankoffning 1982-yilda bosmadan chiqqan “Mahmud al-Kashgari: Compendium of the Turkic Dialects (Dīwān Luġāt at-Turk)” asari bu jarayonning burilish nuqtasi bo‘ldi [5]. U asarning arabcha matnini ingliz tiliga to‘liq tarjima qilib, izoh va tahlillar bilan ta’minladi. Bu tarjima nafaqat turkiyshunoslik, balki butun Sharqshunoslik fanida ilgari mavjud bo‘lmagan darajada aniqlik va sistematiklikni ta’minladi. U Mahmud Koshg‘ariyning til tizimini, geografik, madaniy va sotsiologik ma’lumotlarini G‘arb ilmiy paradigmasida qayta talqin qildi. Robert Dankoffning ilmiy yondashuvi va maktabining shakllanishi. Robert Dankoffning ilmiy yondashuvi bir necha asosiy tamoyillarga tayanadi. Birinchidan, u manba markaziyligi tamoyiliga amal qilgan holda, turkiy asarlarning asl nusxalarini tahlil qilishni ustuvor deb bildi. Ikkinchidan, lingvistik-tekstologik integratsiya usulini ishlab chiqdi, ya’ni tilshunoslik tahlilini madaniyatshunoslik konteksti bilan uyg‘unlashtirdi. Uchinchidan, madaniy tarjima konsepsiyasini ilgari surdi — bu orqali turkiy matnlarni G‘arb o‘quvchisiga ularning ma’naviy-estetik qatlamini yo‘qotmasdan tushuntirishga intildi [6]. Bu yondashuv G‘arb turkologiyasi tarixida yangi maktab — Robert Dankoff maktabi deb ataluvchi ilmiy yo‘nalishning shakllanishiga sabab bo‘ldi. Bu maktab vakillari (A. K. Borovkov, G. Doerfer, N. Tekin, G. Lewis, K. Shamsutdinov va boshqalar) turkiy yozma manbalarni filologik va tarixiy jihatdan o‘rganishda Dankoffning tahliliy uslublaridan ilhomlandilar. Ayniqsa, AQSHda, Chikago universiteti atrofida shakllangan “American Turkological Circle” bu maktabning markaziga aylandi [7]. Dankoff maktabining G‘arbdagi ta’siri. Dankoff maktabi G‘arb turkologiyasida bir necha yo‘nalishda kuchli ta’sir ko‘rsatdi. Birinchidan, u turkiy manbalar bilan ishlash metodikasini qayta ko‘rib chiqdi: manbalarni faqat grammatik emas, balki semantik, konseptual va kontekstual jihatdan o‘rganish zarurligini ta’kidladi. Ikkinchidan, u turkiy tilshunoslikni komparativ madaniyatshunoslik doirasiga olib kirdi. Uchinchi jihat — Dankoff turkologiyani faqat “Sharqshunoslik”ning bir tarmog‘i sifatida emas, balki mustaqil gumanitar fan sifatida talqin qildi [8]. Bugungi kunda Dankoffning ishlari Oksford, Harvard, Istanbul, Budapesht va Toshkentdagi ilmiy muassasalarda o‘quv dasturlariga kiritilgan. Uning “Kashgari Studies”, “Ahmad-i Dāniş and the Turkic Literary Tradition”, “An Ottoman Mentality: The World of Evliya Çelebi” kabi asarlari G‘arb olimlari uchun turkiy madaniyatning konseptual tahlil modeliga aylandi [9]. Shuningdek, Dankoff maktabi turkologiyani gumanitar tafakkur tarixining bir qismi sifatida talqin etish bilan ajralib turadi. Bu yondashuv, xususan, Evliya Chalabiyning “Sayohatnoma” asari tahlilida o‘zining eng to‘liq ifodasini topdi. Dankoff mazkur asarni turkiy Oktabr, 2025-Yil 413 madaniyatdagi sub’ektiv voqelik va tarixiy tafakkur o‘zaro munosabatining timsoli sifatida tahlil etib, uni “osmoniy tafakkur paradigmasi” deb atadi [10]. Bugungi kunda global turkologiya yangi bosqichga kirgan bir davrda, Robert Dankoffning ilmiy merosini qayta o‘rganish, uning metodologik asoslarini tahlil qilish G‘arb hamda Sharq olimlari uchun dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Chunki Dankoff maktabi — bu nafaqat o‘tgan asrda yaratilgan ilmiy yo‘nalish, balki bugungi zamonaviy turkologiyaning asosiy poydevorlaridan biridir. O‘zbekiston, Turkiya, Ozarbayjon, Qozog‘iston va boshqa turkiy mamlakatlarda ham Dankoffning ishlari so‘nggi yillarda keng o‘rganilmoqda. Xususan, Toshkent davlat sharqshunoslik universiteti, O‘zbekiston Milliy universiteti, va Xorazm Ma’mun akademiyasi olimlari tomonidan uning Mahmud Koshg‘ariyga oid izlanishlari o‘zbek tilshunosligi metodologiyasi nuqtayi nazaridan tahlil qilinmoqda [11]. Shu sababli, mazkur maqola G‘arbda turkologiya rivojida Robert Dankoff maktabining shakllanishi, asosiy ilmiy tamoyillari va G‘arb ilmiy muhitiga ko‘rsatgan ta’sirini tizimli tahlil qilishni maqsad qiladi. Tadqiqotda Dankoffning ilmiy faoliyati tarixiy ketma-ketlikda, u bilan bog‘liq g‘oyalar, maktab vakillari, shuningdek, uning metodologiyasining zamonaviy turkologiyadagi davomiylik tamoyillari asosida yoritiladi. Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati: 1. Clauson, G. An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish. Oxford, 1972. 2. Dankoff, R. Mahmud al-Kashgari: Compendium of the Turkic Dialects (Dīwān Luġāt atTurk). Harvard University Press, 1982. 3. Lewis, G. Turkish Grammar. Oxford University Press, 1967. 4. Radloff, W. Proben der Volkslitteratur der Türkischen Stämme. St. Petersburg, 1866– 1911. 5. Tekin, T. A Grammar of Orkhon Turkic. Indiana University Press, 1968. 6. Dankoff, R. An Ottoman Mentality: The World of Evliya Çelebi. Leiden–Boston: Brill, 2004. 7. Findley, C.V. “The Turks in World History.” Oxford University Press, 2005. 8. Johanson, L. Turkic Languages. Routledge, 1998. 9. Shukurov, R. “Robert Dankoff and the Comparative Study of Turkic Texts.” Central Asian Journal of Philology, 2016, №4. 10. Özkan, N. “Evliya Çelebi and Ottoman Intellectual Life.” Journal of Ottoman Studies, 2010, №37. 11. Abdug‘afforov, A. “Mahmud Koshg‘ariy merosi va G‘arbda turkologik tadqiqotlar.” O‘zbekiston Filologiyasi Jurnali, 2021, №2.