QARAQALPAQ XALQINDA JIRAWShILIQ ÓNERİNİŃ RAWAJLANIW JOLLARI

Oktabr, 2025-Yil 414 QARAQALPAQ XALQINDA JIRAWShILIQ ÓNERİNİŃ RAWAJLANIW JOLLARI Qıdırbaeva Tumaris ÓzMKÓMI NF “Folklor hám etnografiya” kafedrası “Baqsıshılıq hám dástanshılıq” qaniygeligi 1-kurs student. Lola Maxammatdinova Ilimiy basshı “Folklor hám etnografiya” kafedrası baslıǵı. https://doi.org/10.5281/zenodo.17487030 Annotaciya. Bul teziste xalıqtıń ádebiy miyrası bolǵan dástanlardı, tarıyxıy jırlardı jırlap, jıynalǵan kópke tamasha beriwshı, óz zamanınıń arzıw ármanın aytıwshı, qobızǵa qosıp awızeki ádebiyatınıń úlgilerin naqıl, maqal, aqıl sózler, tolǵaw termelerdi násiyatlawshı sóz sheberi, úlken talant iyesi, xosh hawazlı sazendesi boǵán jırawshılıq óneri haqqında sóz etilgen. Gilt sózi: Saz áspab, muzıka, qobız, jıraw, ápsana, tariyx, nama, saz, kompozitor, sazendeler. QORAQALPOQ XALQIDA JIROVCHILIK SAN’ATINING TARAQQIYOT YO‘LLARI Annotatsiya. Bu tezisda xalqning adabiy merosi bo‘lgan dostonlarni, tarixiy qo‘shiqlarni kuylab, yig‘ilgan ko‘pchilikka tomosha beruvchi, o‘z zamonining orzu-armonini aytuvchi, qo‘bizga qo‘shib og‘zaki adabiyotining namunalarini maqol, matal, hikmatli so‘zlar, to‘lg‘ov termalarni nasihat qiluvchi so‘z ustasi, katta iste’dod egasi, xushovoz sozandasi bo‘lgan jirovchilik san’ati haqida so‘z yuritilgan. Kalit so‘zi: Soz asbob, musiqa, qo‘biz, jirov, afsona, tarix, noma, soz, bastakor, sozandalar. ИСКУССТВО ЖЫРАУ В КАРАКАЛПАКСКОМ НАРОДЕ ПУТИ РАЗВИТИЯ Аннотация. В этом тезисе говорится об искусстве жырау, мастере слова, обладающем большим талантом, мелодичным музыкантом, который исполняет эпосы, исторические песни, являющиеся литературным наследием народа, дарит зрелище собравшейся публике, выражает мечты и чаяния своего времени, включает в кобыз образцы устной литературы, пословицы, поговорки, мудрые изречения, наставления по толгау-терме. Ключевое слово: Соз асбоб, мусиқа, қўбиз, жиров, афсона, тарих, нома, соз, бастакор, созандалар. THE ART OF ZHYRAU IN THE KARAKALPAK PEOPLE DEVELOPMENTAL PATHS Abstract. This thesis discusses the art of zhyrau, a master of words with great talent, a melodious musician who performs epics, historical songs that are the literary heritage of the people, gives a spectacle to the gathered audience, expresses the dreams and aspirations of his time, includes in the kobyz samples of oral literature, proverbs, sayings, wise sayings, and instructions on tolgau-terme. Key words: Soz asbob, musiqa, qo'biz, jirov, afsona, tarix, noma, soz, bastakor, sozandalar. Oktabr, 2025-Yil 415 Jıraw qolına qobız alıp xalıqtıń ádebiy miyrası bolǵan dástanlardı, tarıyxıy jırlardı jırlap, jıynalǵan kópke tamasha beriwshı, óz zamanınıń arzıw ármanın aytıwshı, qobızǵa qosıp awızeki ádebiyatınıń úlgilerin naqıl, maqal, aqıl sózler, tolǵaw termelerdi násiyatlawshı sóz sheberi, úlken talant iyesi, xosh hawazlı sazende bolıp esaplanadı. Atı ańızǵa aylanǵan Soppaslı Sıpıra jıraw menen birge Qorqıt Ata, Asan qayǵıdan tartıp sońǵı begili bolıp júrgen Toqtamıs xannıń saray jırawları Kamalzada, Jahanmırza XVII-XIX ásirlerde jasaǵan Jiyen, Qalmurat, Qazanbay, Shankot, Jiemurat, Nurabılla, Aytuwar, Qabıl, jaqın aradaǵı Bekmurat, Qurbanbay, Erpolat, Xojambergen (Ógiz jıraw), Esemurat, Qıyas, Asqar, Paleke, Atamurat, Óteniyaz, Qulamet, Arzımbet, Jumabay, Jiemurat, Jaqsılıq h.t.basqa da xalıq poeziyası menen iskusstvosında atın shıǵarǵan talay jırawlar atqarıwshılıq ónerimizdiń kóp ásirlik dástúrin búgingi kún menen ushırastirıwda sadıqlıq penen xızmet etip keledi. Olar atqarǵan Alpamıs, Qoblan, Qırıqqız, Erqosay, Ershora, Edige, Ersayım, Sháriyar, Máspatsha dástanları óziniń keń tıńlawshılarına iye bolıp, xalıq tárepinen tereń súyispenshilikke iye bolıp keldi. Qobız shertiw, jır jırlaw, yaǵnıy jırawdıń jırawshılıq óneriniń eń dáslepki deregin házirgi qaraqalpaq jırawları Soppaslı Sıpıra Jıraw menen baylanıstiradı. Qaraqalpaq xalqınıń sonǵı waqıtlarındaǵı eń iri belgili jırawları Xojambergen (Ógiz jıraw), Erpolat, Qurbanbay, Esemurat jırawlar Soppaslı Sıpıra jırawdı Qaraqalpaq jırawlarınıń eń ullı ustazı dep esaplaydı. Soppaslı Sıpıra jıraw kóp ǵana túrkiy tilles qáwimler, noǵaylı birlespesinde yamasa Alın Orda xanlıǵı quramında jasaǵan bir dáwirde ómir súrgen qazaq, bashqurt, tatar, noǵay fol’klorında da atı menen keńnen saqlanǵan. Ol qaraqalpaq jırawshılıq óneri baslawshılarınıń biri, ullı kórkem sóz sheberi sıpatında tilge alınadı. Soppaslı Jırawdıń atı, tvorchestvosı Qorqıt ata, Asan qayǵı, jiyrenshe Sheshen sıyaqlı kópshilik túrkiy tilles xalıqlarǵa ortaq bolıp qaladı. Belgili qaraqalpaq ilimpazları N.Dáwqaraev, Q.Ayımbetov taǵı basqalar qaraqalpaq jırawshılıq deregin Soppaslı Sıpıra jırawdıń atı menen baylanıstiradı. Olar Toxtamıs xannıń tusında Noǵaylı awqamınıń Qulay dáwirinde jasaǵanı haqqında óz miynetlerinde maǵlıwmat beredi. 1723-jılı Sırdár’yanıń orta jaǵalawların jaylaǵan qaraqalpaqlardı Qalmaqlar (Jongarlar) menen qazaq xanı Abılxayırxan shabadı. Bul jaǵdaylar qaraqalpaqlar ushın oǵada awır boladı. Olar usıǵan baylanıslı «Joqarǵı» hám «Tómengi» qaraqalpaqlar bolıp ekige bólinip ketiwge májbúr boladı. «Joqarǵı» qaraqalpaqlar Samarqand, Buxara, Zarafshan tárepine kóshti. Olar Nurata, Bulınǵır, Janbay, Kenimex, Kenine, Tamuol, Ramıtan, Baysın, Miyankól rayonların jayladı. Usı Joqarı Qaraqalpaqlardan shıqqan ataqlı jırawlar Jiyen jıraw, Aytuar, Qabıl, Qalmurat, Erbay, Shankot, Jiyenbay, Qazaqbay, Bekmurat, Qurbanbay. Házirgi Qaraqalpaqstan átirapında jasaǵan jıraw-baqsılar menen tvorchestvolıq baylanısta bolǵan, barıs-kelis etip turǵan. ásirese, ustazdan shákirt shıǵarıwda bul mádeniy baylanıslardıń xızmeti oǵada ullı bolǵan. Ustazlardıń shákirt tayarlaǵanı haqqındaǵı tarıyxıy xalıq qosıqları Nurata, Bulınǵır, Janbay rayonlarında elege shekem sol túrinde aytılıp kelmekte. Jırawlardıń shertetuǵın ásbabı «Qobız», qaraqalpaq xalqınıń arasında shıǵısı jaǵınan eń góne eski muzıkalıq saz ásbabınıń biri. Jırawlarımız házirgi kúnde de jırawshılıq ónerin xalqımızǵa taratıp, úlken-úlken kontsertlerge qatnasıp jıraw jolların qobız namaların, dástanlardan terme-tolǵawların jırlap kiyatır. Oktabr, 2025-Yil 416 Mine sonlıqtan da biz qobızdı qaraqalpaq sazlarınıń atası, eń tiykarǵı eski milliy saz ásbaplarınıń biri sıpatında tanıymız hám tán alamız. «Jıraw» sóziniń shıǵıw negizi «jır jırlaw» negizi «jır» túbir sózinen kelip shıqqanı ilimpazlar tárepinen dálillengen. Jırawlar urıslarda, sawashlarda jawıngerlerdiń aldında, yaǵnıy aldınǵı sapta bolǵan hám olardıń ruwxın kóterip jırlar jırlaǵan hám keleshekti boljawda úlken orın tutqan. Bul jırshılardı, jırawlardı patshalar da, xanlar da óz saraylarında uslap jırların tıńlaǵan. Qaraqalpaq jırawınıń saz ásbabı qobızdıń ózine tán shertiliwine qaray namaları bar. Qaraqalpaq awız eki ádebiyatında tarıyxıy jırlar jırlawdıń uzaq jıllar dawamında óz repertuarında jırlawi, qayta islew arqalı janr bolıp qáliplesken. Qaraqalpaq xalıq jırshılarınıń barlıǵınıń repertuarında da tarıyxıy jır gezlesedi. Hár jırawdıń jırlaytuǵın tarıyxıy jırları hár qıylı. Tarıyxıy jırlar xalıqtıń basınan ótken tarıyxıy waqiyalarǵa quriladı, tarıyxıy jır bolıp atalıwıniń sbebi de sonnan. Olar xalıq jırshıları tárepinen hár zamanlardan berli jır bolıp jırlanıp kelgen. Sonlıqtan «`jır»` sózin, qosıp, tarıyxıy jır»` dep atawǵa boladı. Qaraqalpaq awız ádebiyatınıń tarıyxıy jır janri qısqasha minalardan ibarat: qaraqalpaqlardıń Edil, Jayıq dár`yasıniń boyınan búlkinshilikke ushırap, sol jerlerdi taslap, Túrkistanǵa-Jańa dár`yaǵa kóshkeni tuwralı jırlanǵan tarıyxıy jırdı «Ormambet biydiń tolǵawı» deydi. Al qaraqalpaqlardıń Túrkistannan búlip, Xorezm dóretip jırlaǵan jırdıń atın «Posqan el»tolǵawı deydi. Xorezmge, ámiwdár`yanıń boyına kóship kelgennen keyingi qaraqalpaq xalqınıń basınan keshken túrli waqiyalar jırlanǵan tarıyxıy jırlar minalar: ájiniyazdiń «Bozataw» shıǵarması, Berdax shayırdıń «Aydos biy», «Ernazar biy», «Amangeldi» shıǵarmaları. Qaraqalpaq xalqınıń payda bolıw tarıyxınan, onıń uriwlarınıń kelip shıǵıwı haqqında oǵada bay material beretuǵın Berdax shayırdıń «Shejıre» dep atalatuǵın tarıyxıy jırı bolıp esaplanadı. Qaraqalpaq awız ádebiyatınıń tarıyxıy jır janri sońǵi zamanları ómir súrgen xalıq shayırlarınıń shıǵarmalarına da óz tásirin tiygizedi. Bul tradıtsiya búgingi kúnde de dawam etip kiyatır. Misalı, Sadıq shayırdıń «Zaman», «Aq qapshıq» ábdıqádir shayırdıń «Qiz ketken» Ayapbergen shayırdıń «Bola balladı», házirgi ataqlı xalıq shayırları Abaz shayırdıń «Aq bóget», «Amiwdár`ya», «Xalıqtı temir jolǵa shaqiriw», Sadıq shayırdıń «Dawit kól» usaǵan tarıyxıy jırları xalıq jırshılarınıń tarıyxıy jırıniń úlgisinde jazılgan, olarda tarıyxıy waqiyalar sóz etiledi. Joqarıda aytılǵan taryxiy jırlar xalıq jırshıları-jırawlardıń, baqsılardıń, qıssaxanlardıń repertuarlarında keńnen orın alǵan. Sol ayıtlǵan tarıyxıy jırlardıń ishinen jırawlar repertuarlarında minalardı tolıq kóriwge boladı. «Ormambettiń tolǵawı», «Posqan el», «Shejıre», «Aydos baba», al basqa tarıyxıy jırlar jırawlar repertuarlarına kirmegen. Jáne bir xarakterli nárse ájiniyazdiń «Bozataw» shıǵarması tek baqsılar tárepinen ǵana aytıladı. Tarıyxıy jırlardıń basım kópshiligi qıssaxanlar tárepinen ǵana aytıladı. Tarıyxıy jırlardıń basım kópshiligi qıssaxanlar tárepinen aytıladı. Oktabr, 2025-Yil 417 Paydalanılǵan ádebiyatlar 1. Jiyenbaevich M. I. Competence-based approach in higher musical and professional education //ACADEMICIA: An International Multidisciplinary Research Journal. – 2022. – Т. 12. – №. 4. – С. 42-47. 2. Jiyenbaevich M. I. COMPETENCE-BASED APPROACH IN HIGHER MUSICAL AND PROFESSIONAL EDUCATION //PROMINENCE OF INFORMATION BASES& MEDIA ASSESSMENTS IN THE POST CONFLICT MARKETING ENVIORNMENT. 3. Моянов Ы. Д. ҚОРАҚАЛПОҚ ХАЛҚИ МУСИҚИЙ ПЕДАГОГИКАСИНИНГ ТАРИХИЙ-НАЗАРИЙ ЖИҲАТЛАРИ: Моянов Ыкласбай Жийенбаевич Ўзбекистон Давлат санъат вамаданият институти Нукус филиали, «халқ ижодиёти» кафедраси в. в. б доценти. Педагогика фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD) //Образование и инновационные исследования международный научно-методический журнал. – 2021. – №. 5. 4. Моянов Ы. Д. ҚОРАҚАЛПОҚ ХАЛҚИ МУСИҚИЙ ПЕДАГОГИКАСИНИНГ ТАРИХИЙ-НАЗАРИЙ ЖИҲАТЛАРИ //Образование и инновационные исследования международный научно-методический журнал. – 2021. – №. 5.