HARAKAT TURLARIGA BOG'LIKLI ROSTLANUVCHI BO'G'IN KONSTRUKSIYASINING NAZARIY VA AMALIY ASOSLARI

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1946 UDK: 621.865.8 HARAKAT TURLARIGA BOG‘LIKLI ROSTLANUVCHI BO‘G‘IN KONSTRUKSIYASINING NAZARIY VA AMALIY ASOSLARI Haydarov Bahtiyor Abdullajon o‘g‘li NamDTU, “Texnologik jaryonlarni ishlab chiqarishni avtomatlashtirish” kafedrasi katta o‘qituvchisi, +998993139299, [email protected] Ismanov Muhammadziyo Abdusamad o‘g‘li NamDTU, “Texnologik jaryonlarni ishlab chiqarishni avtomatlashtirish” kafedrasi dotsenti, +998939454591, [email protected] Annotatsiya: Mazkur maqolada rostlanuvchi bo‘g‘inlarning harakat turlari va ularning konstruktiv yechimlari tahlil qilinadi. Harakat turlarining bo‘g‘in konstruksiyasiga ta’siri o‘rganilib, sanoat robot manipulyatorlari va avtomatlashtirilgan mexanizmlarda qo‘llanilishi yoritiladi. Kalit so‘zlar: rostlanuvchi bo‘g‘in, harakat turlari, konstruksiya, manipulyator, bo‘g‘inli mexanizm. Kirish: Mexanik tizimlarda, ayniqsa, robot manipulyatorlar va sanoat mashinalarida rostlanuvchi bo‘g‘inlar asosiy elementlardan biridir. Ular harakatni uzatish, yo‘naltirish yoki qayta taqsimlash vazifasini bajaradi. Harakat turiga qarab bo‘g‘inlarning konstruksiyasi ham o‘zgaradi, bu esa mexanizmning umumiy samaradorligi va aniqligiga bevosita ta’sir qiladi. [1] Harakat turlarining turlari va xususiyatlari Rostlanuvchi bo‘g‘inlar quyidagi harakat turlariga asoslanadi: Bu harakat turi burilish (pivot) nuqtasiga ega bo‘lgan bo‘g‘inlarda kuzatiladi. Masalan, robot manipulyatorning tirsak yoki yelka qismi. Bunday bo‘g‘inlar odatda silindrsimon rulmanlar va g‘ildirak mexanizmlariga asoslanadi. Silliq (translyatsion) harakati: Bo‘g‘in tekis yo‘nalishda harakatlanadi. Masalan, avtomatik presslash moslamalarida yoki CNC stanoklarida bu harakat turi qo‘llaniladi.[2] Spiral (heliksoidal) harakat: Aylanish va silliq harakatning birgalikdagi ko‘rinishi bo‘lib, vintli mexanizmlarda, lift tizimlarida va boshqa o‘rnatish mexanizmlarida uchraydi. Kombinatsiyalashgan harakat: Bir nechta harakat turlarining uyg‘unlashgan ko‘rinishi bo‘lib, ayniqsa yuqori darajada erkinlik talab qilinadigan manipulyatorlar uchun zarur.[3] ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1947 1-rasm. Aylanish (rotatsion) harakatga ega rostlanuvchi bo‘g‘in chizmasi. Rostlarning bo‘g‘in konstruksiyasi muhimi Kinematik erkinlik darajasi: Harakat turini tanlashda eng muhimdan biri bu bo'g'inning kinematik erkinlik darajasidir. Oddiy mexanizmda bu daraja 1-2 bo'lsa, murakkab robot manipulyatorlarda 6 va undan ortiq bo'lishi mumkin.[4] 2-rasm. Bo'g'inning kinematik erkinlik darajasi Material tanlovi: Bo'g'inlar ko'pincha alyuminiy qotishmalari, po'lat, titan yoki kompozit materiallardan ishlab chiqariladi. Harakat turi va yuklama belgilariga qarab mos material tanlanadi. Mustahkamlik va foydalanishlik: Bo'g'inlar yuqori dinamik yuklamaga bardosh berishi kerak. Buning uchun ularda elastik mahsulotlar, amortizatorlar yoki rulmanlar. ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1948 3-rasm. Servomotor elektromexanik aktuator Datchik va aktuatorlar integratsiyasi: Zamonaviy rostlanuvchi bo'g'inlarda pozitsiya, moment, tezlikni baholash uchun datchiklar o'rtacha. Harakatni ta'minlash esa servomotor yoki elektromexanik aktuator orqali amalga oshirish. Xulosa Rostlanuvchi bo'g'inlarning harakat harakat konstruktsiyasiga bevosita ta'sir ko'rsatadi. Texn tizimlarda tekshirish optimal mexanizmning umumiy tizimini ta'minlash. Konstruktiv ishlab chiqarish, to'g'ri material tanlovi va harakat turiga mos yechim – zamonaviy robototexnika tizimlarining ishlab chiqarish kafolatidir. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Kreyg, JJ Robototexnikaga kirish: mexanika va boshqaruv . Pearson, 2. Spong, MW, Hutchinson, S., Vidyasagar, M. Robot modellashtirish va boshqarish . Wiley, 2020 yil. 3. Qobulov A.R., Robototexnika tizimlari , Toshkent, 2021. 4. Bolhovitinov AA, Mexanik uzatmalar nazariyasi , Moskva, 2019. 5. ISO 8373: 2012 - Robotlar va robot qurilmalar - Lug'at. 6. Haydarov B.A. Qodoqlovchi robot manipulyator rostlanuvchi bo‘g‘in konstruksiyasini o‘rganish strategiyalari bo‘yicha tadqiqot, “Mexanika va texnologiya” Namangan 2025.