AKSIYADORLIK JAMIYATLARIDA KORPORATIV BOSHQARUVNI TAKOMILLASHTIRISH MEXANIZMLARI

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1953 AKSIYADORLIK JAMIYATLARIDA KORPORATIV BOSHQARUVNI TAKOMILLASHTIRISH MEXANIZMLARI Ibragimov G’anijon G’ayratovich Ilmiy rahbar.Qo’shma ta’lim dasturlarini muvofiqlashtirish markazi boshlig’i -Innovatsion Menejment kafedrasi dotsenti Phd, Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti, [email protected] Babajonova Rahima Ro’zmat qizi Toshkent Davlat iqtisodiyot universiteti Menejment fakulteti KB-62 guruh talabasi Annotatsiya: Ushbu maqolada aksiyadorlik jamiyatlarida korporativ boshqaruv tizimini takomillashtirishning nazariy va amaliy jihatlari yoritilgan. Bozor iqtisodiyoti sharoitida aksiyadorlar manfaatlarini himoya qilish, investitsiya jozibadorligini oshirish, shaffoflik va hisobdorlik tamoyillarini mustahkamlashda korporativ boshqaruv mexanizmlarining samarali faoliyat yuritishi muhim ahamiyat kasb etadi. O’rganishda O’zbekiston Respublikasida korporativ boshqaruvni rivojlantirish borasida amalga oshirilayotgan islohotlar, xususan, Prezident qarorlari asosida amalga oshirilayotgan tizimli chora-tadbirlar tahlil etilgan. Shuningdek, raqamli texnologiyalarni joriy etish, mustaqil kuzatuv kengashlari faoliyatini kuchaytirish, ichki audit va nazorat tizimini rivojlantirish kabi mexanizmlar korporativ boshqaruvni takomillashtirishning muhim omili sifatida ko’rsatilgan. Maqolaning so’nggida O’zbekiston aksiyadorlik jamiyatlarida korporativ boshqaruvning “gibrid” modelini joriy etish bo’yicha xalqaro tajriba asosida tavsiyalar berilgan. Kalit so’zlar: korporativ boshqaruv, aktsiyadorlik jamiyati, shaffoflik, hisobdorlik, raqamli boshqaruv, kuzatuv kengashi, manfaatdor tomonlar, investitsion jozibadorlik, islohotlar, ESG mezonlari. KIRISH Bozor iqtisodiyoti sharoitida aksiyadorlik jamiyatlarida korporativ boshqaruv tizimini takomillashtirish masalasi mamlakat iqtisodiy rivojlanishining muhim omillaridan biridir. Korporativ boshqaruv samaradorligi nafaqat korxonaning moliyaviy natijalariga, balki investitsiya jozibadorligiga, aktsiyadorlar manfaatlarini himoya qilishga, shuningdek, shaffoflik va ishonch muhitini yaratishga bevosita ta’sir qiladi. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti rahnamoligida Sh.M. Mirziyoyev, keyingi yillarda aksiyadorlik jamiyatlarida korporativ boshqaruv tizimini tubdan isloh qilish, xalqaro standartlarni joriy etish, xorijiy sarmoyalarni jalb etish, kompaniyalar faoliyatini samaradorlik va raqobatbardoshlikka asoslangan holda rivojlantirish borasida qator huquqiy va institutsional chora-tadbirlar amalga oshirildi. ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1954 Xususan, 2023-yil 10-avgustdagi “Aksiyadorlik jamiyatlarida korporativ boshqaruv tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to’g’risida”gi PQ-289-sonli qarori bu boradagi muhim dasturiy hujjat bo’lib, unda aksiyadorlik jamiyatlari faoliyatini xalqaro tamoyillar asosida tashkil etish, mustaqil kuzatuv kengashlarining rolini kuchaytirish, manfaatlar to’qnashuvini boshqarish va raqamli ziddiyatlarning oldini olish mexanizmlari belgilab berilgan[1]. Korporativ boshqaruv tizimini takomillashtirishdan asosiy maqsad – aksiyadorlik jamiyatlarida samarali qarorlar qabul qilish, korporativ mas’uliyatni oshirish, shaffoflikni ta’minlash, aksiyadorlarning huquq va manfaatlarini kafolatlashdan iborat. TADQIQOT METODOLOGIYASI Ushbu tadqiqot “Aksiyadorlik jamiyatlarida korporativ boshqaruvni takomillashtirish mexanizmlari” mavzusiga bag’ishlangan bo’lib, nazariy, empirik va analitik yondashuvlar asosida olib borildi. Tadqiqotning asosiy maqsadi korporativ boshqaruv tizimining bugungi holatini baholash, ilg’or xorijiy tajribalarni o’rganish va ularni O’zbekiston sharoitiga moslashtirishdan iborat bo’ldi. TAHLIL VA NATIJALAR Korporativ boshqaruv zamonaviy aksiyadorlik jamiyatlarining barqaror va raqobatbardosh faoliyatini ta’minlashda hal qiluvchi o’rin tutadi. U aksiyadorlar, boshqaruv organlari va manfaatdor tomonlar o’rtasidagi munosabatlarni tartibga soluvchi institutsional asos hisoblanib, kompaniya faoliyatining shaffofligi, hisobdorligi va investorlar ishonchini mustahkamlashga xizmat qiladi. Bugungi kunda O’zbekistonda korporativ boshqaruvni takomillashtirish, ayniqsa, uning 2024-yildan boshlab raqamli transformatsiya strategiyalari bilan integratsiyalashuvi aksiyadorlik jamiyatlari uchun strategik ustuvorlik darajasiga ko’tarildi. Ayniqsa: • 2023-yil 24-mayda “Raqamli xizmatlar ko’lamini kengaytirish va tarmoqlarni raqamlashtirish chora-tadbirlari to’g’risida”gi RP-162-son qarori qabul qilindi va 2023-2024yillarda 300 dan ortiq ustuvor loyihalar, jumladan, davlat boshqaruvi, iqtisodiyot va hududlarda raqamli transformatsiya bo’yicha chora-tadbirlarni amalga oshirish rejalashtirilgan. • Ta’lim – raqamli transformatsiyaning eng ustuvor yo’nalishlaridan biri. Prezident qarorlariga muvofiq, oliy ta’lim muassasalari, jumladan, korporativ boshqaruvga ixtisoslashgan universitetlar malakali IT-kadrlar tayyorlash va boshqaruv tizimini raqamlashtirishda markaziy o’rinni egallashi rejalashtirilgan. O’zbekistonda korporativ boshqaruv raqamli transformatsiya bilan uyg’unlikda rivojlanmoqda. Raqamli hukumat, “Raqamli hudud” va ta’limni raqamlashtirish bo’yicha chora-tadbirlar, shuningdek, “Korporativ boshqaruvni takomillashtirish to’g’risida”gi PQ-163-son qarori aksiyadorlik jamiyatlarini shaffof, samarali va hisobdor boshqaruvni ta’minlashga qaratilgan. O’zbekiston Respublikasining bozor iqtisodiyotiga bosqichma-bosqich o’tishi bilan aksiyadorlik jamiyatlari iqtisodiyotning asosiy sub’ektlaridan biriga aylandi. Biroq bugungi kunda ularning faoliyatida korporativ boshqaruv tizimi bilan bog’liq qator tizimli muammolar mavjud. Birinchidan, ko’pgina aksiyadorlik jamiyatlari G20/OECD xalqaro tamoyillari asosida ishlab chiqilgan korporativ boshqaruv standartlarini to’liq joriy etmagan. Xususan, ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1955 kuzatuv kengashlari faoliyati yetarli darajada mustaqil emas, mustaqil direktorlar tanlov asosida emas, balki tayinlash bo’yicha belgilanadi. Bu holat manfaatlar to’qnashuviga olib keladi va aktsiyadorlar manfaatlarini buzishi mumkin.[2] O’zbekistonda aksiyadorlik jamiyatlari iqtisodiyotda muhim o’rin tutayotgan bir paytda ushbu tashkilotlarda boshqaruvning zamonaviy, raqamli va shaffof mexanizmlarini joriy etish dolzarb masalaga aylandi. Prezident Sh.M. Mirziyoyev tomonidan keyingi yillarda qabul qilingan farmon va qarorlar, xususan, 2024-yil 3-dekabrda taqdim etilgan yangi “Korporativ boshqaruv kodeksi” (OECD standartlari asosida) bu boradagi siyosiy irodani yaqqol namoyon etadi.[3] Bu yo’nalishning dolzarbligi, birinchi navbatda, milliy iqtisodiyotning ochiqlik darajasini va investitsion jozibadorligini oshirish bilan chambarchas bog’liq. Xalqaro moliya institutlari – Jahon banki, Yevropa tiklanish va taraqqiyot banki (YTTB) va boshqalar tomonidan O’zbekistonga jalb qilingan investitsiyalar bevosita korporativ boshqaruvning samarali faoliyat ko’rsatishiga bog’liq bo’lmoqda. Bundan tashqari, raqamli transformatsiya jarayonlarining jadallashishi korporativ boshqaruvni tubdan yangilashni talab qiladi. 2024yilda axborot-kommunikatsiya texnologiyalari sohasi hajmi o’tgan yilga nisbatan 43,8 foizga o’sib, 56,17 trillion so’mga yetdi. IT Park rezidentlari soni 2500 nafardan oshdi va ular tomonidan ko’rsatilayotgan xizmatlar 90 dan ortiq mamlakatlarga eksport qilinmoqda. Bu jarayonda elektron boshqaruv, masofaviy ovoz berish, bulutga asoslangan moliyaviy hisobotlar, sun’iy intellekt asosidagi tahlil kabi raqamli imkoniyatlardan foydalanish korporativ boshqaruv sifatini sezilarli darajada oshiradi. Shu bois davlat korxonalari va yirik aksiyadorlik jamiyatlarining raqamli transformatsiyasini jadallashtirish “Raqamli O’zbekiston – 2030” strategiyasining asosiy ustuvor yo’nalishlaridan biri sifatida belgilandi.[4] Yaxshilash strategiyalari - Raqamli boshqaruv tizimlarini joriy etish: 2024 yilga borib aksiyadorlik jamiyatlarining 48,7 foizi avtomatlashtirilgan tizimga o’tadi. - kadrlar salohiyatini oshirish: 2024-yilda 2142 nafar rahbar kadrlar tayyorlandi, ularning 78,4 foizi strategik qarorlar qabul qilishda ishtirok etdi. - ESG mezonlarini joriy etish: ekologik barqarorlik, ijtimoiy mas’uliyat va boshqaruv sifatiga e’tiborni kuchaytirish.[5] XULOSA O’zbekiston Respublikasida aksiyadorlik jamiyatlari faoliyatini takomillashtirish va ularni xalqaro miqyosda raqobatbardosh qilish maqsadida zamonaviy, institutsional va raqamli asoslarga asoslangan korporativ boshqaruv tizimini joriy etish bugungi kunning dolzarb vazifalaridan biridir. Tahlillar aksiyadorlik jamiyatlarida mavjud boshqaruv amaliyoti hali ham G20/OECD tamoyillariga to’liq mos kelmasligi, shaffoflik, hisobdorlik, manfaatlar to’qnashuvining oldini olish, mustaqil direktorlar instituti, zamonaviy audit va raqamli boshqaruv texnologiyalarini keng joriy etish bo’yicha tizimli muammolar mavjudligini ko’rsatmoqda. Keyingi yillarda Prezident farmonlari va Vazirlar Mahkamasining qarorlari asosida bu sohani isloh qilish borasida salmoqli ishlar amalga oshirildi. Xususan, 2024-yilda qayta ko’rib chiqilgan “Korporativ boshqaruv kodeksi” yaratilib, yirik aksiyadorlik ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 1956 jamiyatlarida mustaqil direktorlar, ichki auditorlar va raqamli boshqaruv tizimlarini bosqichma-bosqich joriy etish bo’yicha qonunchilik bazasi yaratildi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 10-avgustdagi PQ–289-son Qarori “Aksiyadorlik jamiyatlarida korporativ boshqaruv tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to’g’risida”. 2. OECD Principles of Corporate Governance. — Paris: OECD Publishing, 2015. — 80 p. 3. Mirziyoyev, Sh.M. Yangi O’zbekiston strategiyasi. — T.: O’zbekiston, 2021. — 456 b. 4. Tursunov, B., & Mamatqulov, S. Korporativ boshqaruv nazariyasi va amaliyoti. — T.: Iqtisodiyot, 2020. — 320 b. 5. IFC (International Finance Corporation). Corporate Governance Handbook. — Washington D.C., 2019. — 200 p.