O'RTA OSIYODAGI QAMOQXONALAR TARIXI

ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR ZTFIT — http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 9–to’plam 2025 y. Sahifa: 49 O‘RTA OSIYODAGI QAMOQXONALAR TARIXI Kalimbetov Talgat Genjetaevich Ibayim Yusupov nomidagi ijod maktabi El.pochta: Tagʻgatkalime[email protected] Annotatsiya: Mazkur tezisda O‘rta Osiyodagi qamoqxonalar tarixi, ularning shakllanishi, ijtimoiy-siyosiy hayotdagi o‘rni va davlat tomonidan amalga oshirilgan islohotlar o‘rganiladi. Qamoqxona tizimining tarixiy taraqqiyoti nafaqat jazoni ijro etish vositasi, balki jamiyatdagi huquqiy madaniyatning o‘sishi bilan ham bog‘liqdir. Tezisda O‘rta Osiyoda qadimiy davrlardan boshlab sovet davrigacha bo‘lgan davr hamda mustaqillik yillaridagi yangilanishlar haqida tahliliy ma’lumotlar keltiriladi. Kalit so‘zlar: qamoqxona, jazo tizimi, O‘rta Osiyo, sovet davri, mustaqillik, islohot, huquqiy madaniyat. Kirish Insoniyat tarixi davomida jinoyat va jazolash tizimi har bir davlatning siyosiy, ijtimoiy va madaniy rivojlanishiga bevosita ta’sir ko‘rsatgan. O‘rta Osiyo hududida ham jinoyatchilik va jazo masalasi qadimdan mavjud bo‘lib, turli davrlarda turlicha shakllangan. Qamoqxona tushunchasi dastlab qattiq nazoratdagi saqlash joyi sifatida vujudga kelgan bo‘lsa, keyinchalik uni davlatning huquqni muhofaza qilish tizimining asosiy bo‘g‘inlaridan biri sifatida qarash odat tusiga kirgan. Ushbu tezisda O‘rta Osiyodagi qamoqxona tizimining shakllanishi, tarixiy rivojlanish bosqichlari va bugungi kundagi holati keng yoritiladi. Asosiy qism O‘rta Osiyo xalqlari tarixida jazolashning dastlabki shakllari ko‘proq jismoniy jazolar, surgun yoki mol-mulkni musodara qilish tarzida kechgan. Biroq o‘rta asrlardan boshlab maxsus saqlash joylari — qamoqxonalar paydo bo‘ldi. Ular ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR ZTFIT — http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 9–to’plam 2025 y. Sahifa: 50 asosan qal’alar, hokim saroylari yoki masjidlarga tutash joylarda qurilgan. Bunday qamoqxonalarda jinoyatchilar bilan bir qatorda siyosiy mahbuslar ham saqlangan. XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlab O‘rta Osiyo hududi Rossiya imperiyasi tarkibiga kiritilgach, qamoqxonalar tizimi rus ma’muriy amaliyotiga moslashtirildi. Toshkent, Samarqand, Farg‘ona kabi shaharlarda yangi turdagi qamoqxonalar barpo etildi. Bu davrda qamoqxonalar nafaqat jinoyatchilarni jazolash balki mustamlakachilik siyosatini amalga oshirish vositasi sifatida ham xizmat qilgan. Sovet hokimiyati yillarida qamoqxona tizimi butun Ittifoqdagi yagona jazo siyosatiga bo‘ysundirildi. Qattiq intizom, mehnat lagerlari va GULAG tajribasi O‘rta Osiyoga ham tatbiq qilindi. Mahbuslar turli ishlab chiqarish korxonalarida majburiy mehnatga jalb qilinar edi. Shu bilan birga, sovet davrida qamoqxonalarda siyosiy mahbuslarning soni ham ancha ko‘paydi. 1917-yilda Sovet hokimiyati o‘rnatilgach, butun Ittifoq bo‘ylab yagona jazo ijro etish tizimi shakllantirildi va O‘rta Osiyo hududi ham bu tizimning ajralmas qismiga aylandi. Sovet davridagi qamoqxona siyosati bir nechta xususiyatlari bilan ajralib turgan: Birinchidan, qamoqxonalar jazoni ijro etish joyi sifatida emas, balki mafkuraviy va siyosiy nazorat vositasi sifatida ham faoliyat yuritdi. Hukumat o‘z siyosiy raqiblarini, mustaqillik tarafdorlarini va diniy yetakchilarni “xalq dushmani” sifatida ko‘rsatib, ularni qamoqxonalar va lagerlarga yuborar edi. Ikkinchidan, Sovet davrida qamoqxonalar ko‘pincha mehnat lagerlari bilan uzviy bog‘liq edi. “GULAG” tizimi deb atalgan keng tarmoqli lagerlar butun Ittifoqda, jumladan O‘rta Osiyoda ham mavjud bo‘lgan. Masalan, Qozog‘istondagi Karlag, Steplag kabi yirik lagerlar Markaziy Osiyo hududida joylashgan bo‘lib, ularga minglab mahbuslar keltirilgan. Mahbuslar kon qazish, qurilish, paxta yetishtirish kabi og‘ir mehnatlarda ishlashga majbur qilingan. Uchinchidan, qamoqxona tizimida qattiq intizom va qat’iy nazorat hukm surgan. Mahbuslarning kundalik hayoti, ularning turmush sharoitlari, ovqatlanishi, hatto ruhiy tarbiyasi ham sovet mafkurasi asosida nazorat qilinar edi. Ular “qayta ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR ZTFIT — http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 9–to’plam 2025 y. Sahifa: 51 tarbiyalash” maqsadida kommunistik g‘oyalar bilan muntazam ishlov berilgan, majburiy siyosiy-ma’rifiy mashg‘ulotlarda qatnashishga majbur qilingan. To‘rtinchidan, sovet qamoqxonalari ko‘p millatli tarkibga ega bo‘lgan. O‘rta Osiyodagi qamoqxonalarda nafaqat mahalliy jinoyatchilar, balki butun Ittifoq hududidan keltirilgan mahbuslar ham saqlangan. Bu jarayon turli xalqlar vakillari o‘rtasida madaniy aloqalarni kuchaytirgani bilan bir qatorda, millatlararo ziddiyatlar ham yuzaga kelgan. Beshinchidan, Sovet hokimiyati yillarida qamoqxona tizimi orqali davlat o‘zining sotsial muammolarini ham qisman hal qilgan. Masalan, mahbuslar yirik qurilishlarda ishlatilgan: Farg‘ona vodiysidagi sanoat korxonalari, kanal va yo‘l qurilishlarida mahbus mehnati keng qo‘llanilgan. Shu orqali davlat arzon ishchi kuchiga ega bo‘lib, iqtisodiy rivojlanishga erishgan. Oltinchidan, sovet qamoqxonalari shafqatsizligi bilan ham mashhur bo‘lgan. Mahbuslarning tibbiy xizmatdan yetarli darajada foydalanish imkoniyati bo‘lmagan, ko‘plab kasalliklar, oziq-ovqat tanqisligi va zo‘ravonlik holatlari kuzatilgan. Shu sababli o‘sha davr qamoqxonalari ko‘plab tarixchilar tomonidan “insoniyatning qora sahifalaridan biri” sifatida ta’riflanadi. Umuman olganda, sovet davridagi qamoqxona tizimi O‘rta Osiyo jamiyatining huquqiy-madaniy rivojlanishiga kuchli ta’sir ko‘rsatdi. Bu tizimning merosi mustaqillikdan keyin ham uzoq vaqt sezilib turgan: qattiq intizomga asoslangan tartib, jazoga asoslangan yondashuv va ijtimoiy hayotdan uzoqlashgan mahbuslar muammosi keyingi islohotlar zaruriyatini yuzaga keltirdi. 1991-yildan keyin O‘zbekiston, Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Turkmaniston va Tojikiston kabi davlatlarda qamoqxona tizimi milliy qonunchilik asosida qayta tashkil etildi. O‘zbekistonda “Jazoni ijro etish kodeksi” qabul qilinib, mahbuslarning huquqlarini himoya qilish, ularni ijtimoiy hayotga qaytarish, ta’lim va mehnatga jalb qilish mexanizmlari joriy etildi. Xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlikda qamoqxonalarda shart-sharoitlarni yaxshilash bo‘yicha bir qator islohotlar amalga oshirildi. ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR ZTFIT — http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 9–to’plam 2025 y. Sahifa: 52 Xulosa O‘rta Osiyodagi qamoqxonalar tarixi murakkab va ko‘p bosqichli jarayon bo‘lib, u turli siyosiy tuzumlar ta’sirida shakllangan. Qadimiy davrlarda oddiy jazolash joyi sifatida qaralgan qamoqxonalar keyinchalik mustamlaka siyosatining, sovet davrida esa mafkuraviy nazoratning vositasiga aylangan. Mustaqillik yillarida esa qamoqxona tizimi insonparvarlik tamoyillari asosida qayta tashkil etilib, mahbuslarning huquqlarini himoya qilishga e’tibor qaratildi. Demak, qamoqxona tizimining rivoji jamiyatdagi huquqiy va ma’naviy qadriyatlarning shakllanishiga bevosita bog‘liqdir. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Karimov I.A. O‘zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida. – Toshkent: O‘zbekiston, 2011. 2. Abdurahmonov A. O‘zbekistonda huquqni muhofaza qilish tizimi tarixi. – Toshkent: Adolat, 2015. 3. G‘ulomov A. O‘zbekiston penitensiar tizimi islohotlari. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2020. 4. Conquest R. The Great Terror: Stalin’s Purge of the 1930s. – Oxford University Press, 2008. 5. Human Rights Watch Reports on Central Asia. – 2000–2022.