O'ZBEK SHEVALARINING LEKSIK QATLAM MASALALARI

JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Bobosherova Madina Tolibjon qizi [email protected] O‘ZBEK SHEVALARINING LEKSIK QATLAM MASALALARI Annotatsiya:Mazkur tezisda o‘zbek tili shevalarining leksik tarkibi, ularning manbalari va qatlam tuzilmalari tahlil etilgan. O‘zbek tili shevalari milliy tilning mahalliy ko‘rinishlari bo‘lib, ularning har biri adabiy tilni boyituvchi manba sifatida muhim ahamiyat kasb etadi. Maqolada o‘zbek shevalaridagi umumturkiy, o‘zlashgan (arabcha, forscha, ruscha) va sof o‘zbekcha qatlamlarning shakllanishi, ularning o‘zaro ta’siri hamda tarixiy omillar bilan bog‘liqligi yoritilgan. Shevalarning leksik qatlamlarini o‘rganish o‘zbek tilining tarixiy rivojlanish bosqichlarini aniqlashda, milliy tilning boyish manbalarini ko‘rsatishda muhim ahamiyatga ega. Kalit so‘zlar: o‘zbek shevalari, leksik qatlam, umumturkiy so‘zlar, o‘zlashgan so‘zlar, arabcha, forscha, ruscha o‘zlashmalar, sof o‘zbekcha so‘zlar, adabiy til, tarixiy taraqqiyot. O‘zbek tili xalqning madaniy va tarixiy hayoti bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, uning rivojlanishida shevalarning o‘rni beqiyosdir. O‘zbek shevalari xalqning turmushi, urf-odati, ijtimoiy sharoiti, tarixiy aloqalari va madaniy taraqqiyotini o‘zida aks ettiradi. Har bir hududiy sheva o‘zining fonetik, grammatik va leksik xususiyatlariga ega bo‘lib, bu jihatlar adabiy tildan farqlanishini ta’minlaydi. O‘zbek shevalari leksikasini o‘rganish, ularning qatlamlarini aniqlash va tarixiy ildizlarini belgilash tilshunoslikda dolzarb masalalardan biridir. Chunki shevalardagi leksik birliklar nafaqat adabiy tilning rivojlanishida, balki milliy tilning tarixiy bosqichlarini yoritishda ham muhim manba hisoblanadi. Shevalarning lug‘aviy tarkibi turli manbalardan oziqlangan: qadimiy turkiy ildizlar, arabcha va forscha o‘zlashmalar, ruscha-baynalmilal so‘zlar hamda o‘zbek tilining ichki so‘z yasash imkoniyatlari shular jumlasidandir. O‘zbek shevalari o‘zbek adabiy tilining tabiiy asosini tashkil etadi. Ular lug‘aviy tarkib jihatidan to‘rt asosiy qatlamni o‘z ichiga oladi: 1. Umumturkiy so‘zlar 2. O‘zlashgan so‘zlar (arabcha, forscha, ruscha-baynalmilal) 3. O‘zbek tili sharoitida yaratilgan so‘zlar (sof o‘zbekcha) 4. Shevalarga xos maxsus so‘zlar (dialektizm) Bu qatlamlarning har biri o‘zbek tili tarixiy taraqqiyoti davomida turli davrlarda shakllangan. Masalan, umumturkiy qatlam — o‘zbek, qozoq, qirg‘iz, tatar, uyg‘ur va boshqa turkiy xalqlar uchun umumiy bo‘lgan qadimiy so‘zlardan iborat. Ular orasida ota, ona, suv, tog‘, yil, ot, buqa kabi birliklar bor. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL O‘zlashgan so‘zlar o‘zbek shevalarining eng faol qatlamlaridan biridir. Ular tarixiy, diniy, madaniy va iqtisodiy aloqalar natijasida kirib kelgan. Arabcha o‘zlashmalar asosan diniy va ma’naviy sohalarga oid (ilm, adab, sabr, duo, masjid kabi). Forscha-tojikcha so‘zlar maishiy va badiiy sohalarga oid bo‘lib, shevalarda turli fonetik shakllarda uchraydi (guldehkon, dasturxon~dastrxon kabi). Ruscha-baynalmilal so‘zlar XX asrda tilimizga keng kirib kelgan (zavod, traktor, kolxoz, telefon kabi). Bu o‘zlashmalar shevalarda ko‘pincha talaffuz va ma’no o‘zgarishlariga uchragan holda yashab kelmoqda. Masalan, Toshkent shevasida “svet” o‘rniga “chiroq” ishlatilsa, Xorazmda “elektr” ma’nosida “tok” so‘zi faol qo‘llanadi. Xorazm shevasida “xurram” (xursand), Farg‘ona shevasida “qayrat” (g‘ayrat), Surxondaryo shevasida “taxta” (erkak) so‘zlari ishlatiladi. Bunday dialektizm va lokalizmlar adabiy tilda qo‘llanmaydi, ammo ular milliy tilni boyituvchi manbalardan biri hisoblanadi. O‘zbek shevalarining leksik qatlamlarini tahlil qilish til tarixini, xalqning madaniy hayotini, turmush tarzini va o‘zaro aloqalarini o‘rganishda muhim ilmiy manba bo‘lib xizmat qiladi. Shevalar tilning tirik, o‘zgaruvchan shakli sifatida yangi so‘zlar yaratishda va qadimiy birliklarni saqlashda muhim rol o‘ynaydi. Shuning uchun ularni tizimli tarzda o‘rganish o‘zbek tilining tarixiy qatlamlarini aniqlash, leksikografik manbalarni boyitish hamda adabiy tilni yanada rivojlantirish uchun zarurdir. O‘zbek shevalarining leksik qatlamlari tilning tarixiy, madaniy va ijtimoiy taraqqiyotini aks ettiruvchi murakkab tizimdir. Ular xalq tilining tirik manbai bo‘lib, adabiy tildagi ko‘plab birliklarning shakllanishiga asos bo‘lgan. Shevalardagi umumturkiy, o‘zlashgan va sof o‘zbekcha qatlamlarning o‘zaro uyg‘unligi til boyligining uzluksiz rivojlanishini ta’minlaydi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Ишаев А. Ўзбек диалектал лексикографияси. – Тошкент: Фан, 1990. – 140 б. 2. Reshetov V.V., Shoabdurahmonov Sh. O‘zbek dialektologiyasi: darslik. – Toshkent: O‘qituvchi, 1978. – B. 230. 3. Shoabdurahmonov Sh. O‘zbek adabiy tili va o‘zbek xalq shevalari. – Toshkent: O‘zFA nashriyoti, 1962. – B. 456.