RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA EKOLOGIK BARQARORLIK

JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Muallif: Manuchehr Fayziyev (Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti magistranti) RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA EKOLOGIK BARQARORLIK Annotatsiya (o‘zbek tilida): Ushbu maqolada raqamli iqtisodiyotning ekologik barqarorlikni ta’minlashdagi roli, “yashil texnologiyalar”ning joriy etilishi va raqamli transformatsiya jarayonlarining atrof-muhitga ta’siri ilmiy jihatdan tahlil qilingan. O‘zbekiston misolida ekologik monitoring, energiya samaradorligi va chiqindilarni kamaytirish bo‘yicha amalga oshirilayotgan islohotlar yoritilgan. Shuningdek, raqamli texnologiyalar asosida “yashil iqtisodiyot”ni rivojlantirish istiqbollari ham o‘rganilgan. Tayanch so‘zlar: raqamli iqtisodiyot, ekologik barqarorlik, yashil texnologiyalar, sun’iy intellekt, O‘zbekiston, raqamli transformatsiya, ekologik monitoring. Abstract (in English): This article analyzes the role of the digital economy in ensuring environmental sustainability, the implementation of “green technologies,” and the impact of digital transformation on the environment. Using the example of Uzbekistan, the article highlights reforms in environmental monitoring, energy efficiency, and waste reduction. It also examines the prospects for the development of a “green economy” based on digital technologies. Keywords: digital economy, environmental sustainability, green technologies, artificial intelligence, Uzbekistan, digital transformation, environmental monitoring. Аннотация (на русском языке): В статье анализируется роль цифровой экономики в обеспечении экологической устойчивости, внедрение «зеленых технологий» и влияние цифровой трансформации на окружающую среду. На примере Узбекистана освещены реформы в области экологического мониторинга, энергоэффективности и сокращения отходов. Также рассматриваются перспективы развития «зеленой экономики» на основе цифровых технологий. Ключевые слова: цифровая экономика, экологическая устойчивость, зеленые технологии, искусственный интеллект, Узбекистан, цифровая трансформация, экологический мониторинг. KIRISH Hozirgi davrda raqamli iqtisodiyot nafaqat iqtisodiy samaradorlikni oshirish, balki ekologik barqarorlikni ta’minlashning ham muhim omiliga aylanmoqda. Global miqyosda ekologik inqiroz, iqlim o‘zgarishi, chiqindilar muammosi va tabiiy resurslarning kamayishi raqamli texnologiyalar yordamida hal etilishi zarurligini ko‘rsatmoqda. Shu bois, “yashil iqtisodiyot” konsepsiyasi bilan bir qatorda “raqamli ekologik transformatsiya” tushunchasi ham paydo bo‘ldi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 5-oktabrdagi “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi hamda “Yashil makon” umummilliy dasturi raqamli yechimlarni ekologiya sohasiga tatbiq etish bo‘yicha muhim hujjatlar hisoblanadi. Ushbu islohotlar ekologik nazoratni kuchaytirish, chiqindilarni kamaytirish va resurslardan oqilona foydalanish imkonini bermoqda. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL ASOSIY QISM 1. Raqamli iqtisodiyot va ekologik barqarorlik o‘rtasidagi bog‘liqlik Raqamli iqtisodiyot — bu axborot texnologiyalari, sun’iy intellekt, “big data” va Internet of Things (IoT) kabi raqamli yechimlarga asoslangan iqtisodiy tizimdir. Ekologik barqarorlik esa tabiat resurslaridan oqilona foydalanish, chiqindilarni kamaytirish va tabiiy muhitni asrashga qaratilgan siyosatdir. Zamonaviy iqtisodiy tizimda bu ikki yo‘nalish bir-birini to‘ldiradi: raqamli texnologiyalar yordamida ekologik muammolarni real vaqt rejimida kuzatish, tahlil qilish va bashoratlash mumkin. 2. Xalqaro tajriba Yevropa Ittifoqi mamlakatlarida “Green Deal” dasturi doirasida raqamli iqtisodiyot orqali karbon chiqindilarini 2030-yilgacha 50% ga kamaytirish maqsad qilingan. Yaponiya va Janubiy Koreya esa sun’iy intellekt yordamida ekologik monitoring tizimlarini avtomatlashtirib, energiya sarfini kamaytirish orqali yillik milliardlab dollar tejashga erishmoqda. Bu tajriba shuni ko‘rsatadiki, raqamli transformatsiya ekologik siyosatni yanada aniq, tezkor va shaffof qilish imkonini beradi. 3. O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan islohotlar O‘zbekiston so‘nggi yillarda “raqamli ekologiya” yo‘nalishida sezilarli natijalarga erishmoqda. Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim o‘zgarishi vazirligi huzurida raqamli monitoring platformalari joriy etilib, havo sifati, suv resurslari va chiqindilar miqdori onlayn kuzatilmoqda. Shuningdek, “Yashil energetika” dasturi asosida quyosh va shamol elektr stansiyalarida IoT sensorlari yordamida energiya samaradorligi nazorat qilinmoqda. Toshkent, Buxoro va Navoiy viloyatlarida chiqindilarni qayta ishlovchi korxonalarda raqamli boshqaruv tizimlari joriy etilgan. 4. Raqamli texnologiyalar yordamida ekologik nazorat IoT (Internet of Things): atmosfera, suv va tuproq sifatini real vaqt rejimida o‘lchovchi sensorlar tarmog‘i. Sun’iy intellekt (AI): ekologik ma’lumotlarni tahlil qilib, ekologik xavfli hududlarni aniqlaydi. Big Data: chiqindilar va energiya iste’moli bo‘yicha katta hajmdagi ma’lumotlarni qayta ishlaydi. Blokcheyn texnologiyasi: ekologik loyihalar uchun moliyaviy shaffoflikni ta’minlaydi. Bu texnologiyalar yordamida O‘zbekistonda tabiiy resurslardan foydalanish samaradorligi oshmoqda, ekologik xavflarni erta aniqlash tizimi yo‘lga qo‘yilmoqda. XULOSA Raqamli iqtisodiyot ekologik barqarorlikni ta’minlashda strategik ahamiyatga ega. O‘zbekiston misolida ko‘rish mumkinki, raqamli yechimlar nafaqat iqtisodiy samaradorlikni oshiradi, balki ekologik xavfsizlikni mustahkamlaydi. Kelajakda raqamli texnologiyalar asosida “yashil shaharlar”, “aqlli ekologik nazorat” tizimlari va “nol chiqindi” ishlab chiqarish jarayonlarini keng JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL joriy etish O‘zbekistonning barqaror rivojlanish strategiyasida muhim o‘rin tutadi. Shu bois, ekologiya sohasida raqamli innovatsiyalarni qo‘llab-quvvatlash, ilmiy tadqiqotlarni kuchaytirish va xalqaro hamkorlikni kengaytirish bugungi kunning dolzarb vazifalaridan biridir. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi, 2020-yil 5-oktabr. 2. “Yashil makon” umummilliy dasturi. — Toshkent, 2021. 3. United Nations. Digital Economy Report 2023. — Geneva: UNCTAD, 2023. 4. OECD. Digitalisation and the Environment. — Paris: OECD Publishing, 2022. 5. O‘zbekiston Respublikasi Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim o‘zgarishi vazirligi rasmiy sayti — eco.gov.uz. 6. European Commission. The European Green Deal. — Brussels, 2022.