BOLALARDA OBSTRUKTIV BRONXIT RIVOJLANISHIDA ATROF MUHIT ALLERGENLARI O'RNI

JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Urmonov Farrux Obidjon o'g'li Prezident huzuridagi ijtimoiy himoya agentligi Toshkent viloyati boshqarmasi 98-TIEK ekspert pediatr E-mail: [email protected] +998900340729 BOLALARDA OBSTRUKTIV BRONXIT RIVOJLANISHIDA ATROF MUHIT ALLERGENLARI O'RNI Annotatsiya: Ma’lumotlarga ko‘ra, bolalarda obstruktiv bronxit rivojlanishida atrof-muhit allergenlari — uy ichidagi changlardan mite (to‘rt oyoqli chang kirpiklari), moshina / uy hayvonlari, shuningdek tashqi havo ifloslanishi, aeroallergenlar (gul changi, mog‘or sporlari) va gazli ifloslantiruvchi moddalarning (NO₂, SO₂, PM₂.₅) roli katta. Ushbu maqolada atrof-muhit allergenlari bilan bolalarda obstruktiv bronxit o‘rtasidagi bog‘liqlik, mexanizmlar va profilaktika choralari tahlil qilinadi. Kalit so‘zlar: bolalarda obstruktiv bronxit, atrof-muhit allergenlari, uy ichidagi allergenlar, aeroallergenlar, havo ifloslanishi, profilaktika Аннотация: Согласно данным, в развитии обструктивного бронхита у детей значительную роль играют аллергены окружающей среды — домашняя пыль с клещами (пылевые клещи), шерсть домашних и уличных животных, а также загрязнение наружного воздуха, аэрoаллергены (пыльца растений, споры плесени) и газообразные загрязняющие вещества (NO₂, SO₂, PM₂.₅). В данной статье рассматриваются взаимосвязь между аллергенами окружающей среды и развитием обструктивного бронхита у детей, механизмы их воздействия и меры профилактики. Ключевые слова: обструктивный бронхит у детей, аллергены окружающей среды, домашние аллергены, аэрoаллергены, загрязнение воздуха, профилактика. Annotation: According to the data, environmental allergens — including indoor dust mites, pet dander from domestic and street animals, as well as outdoor air pollution, aeroallergens (pollen, mold spores), and gaseous pollutants (NO₂, SO₂, PM₂.₅) — play a significant role in the development of obstructive bronchitis in children. This article analyzes the relationship between environmental allergens and obstructive bronchitis in children, the underlying mechanisms, and preventive measures. Keywords: obstructive bronchitis in children, environmental allergens, indoor allergens, aeroallergens, air pollution, prevention. Kirish Obstruktiv bronxit deganda, odatda, bronxial daraxtchalarining yallig‘lanishi, shilliq pardasining shishishi va ozoda havo oqimining qisqarishi natijasida kelib chiquvchi og‘ir yo‘tal va “hush” ovozli nafas olish hodisalari tushuniladi. Bolalar tibbiyotida bu holat ko‘pincha virusli infektsiyalarni takrorlash, allergik holatlar va havo-yo‘lidagi noqulay sharoitlar bilan bog‘liq. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Ayni paytda, bunday klinik holatlarning asosiy mualliflaridan biri — atrof-muhitning o'tkir va surunkali ta’siri, jumladan allergenlar va ifloslantiruvchi moddalar. Uy ichidagi chang mite allergenlari, hayvon terisi, mog‘or sporlari, yong‘oq changlari, shuningdek tashqi havo orqali kiruvchi aeroallergenlar bolalarda nafaqat astma balki bronxit simptomlarini ham qo‘zg‘atishi mumkin. Masalan, bir tadqiqotda bolalar orasida astma va bronxit alomatlari hamda uy muhitidagi sharoit o‘rganilgach, chang-mite va pet hayvon allergenlari bilan ochiq bog‘liqlik aniqlangan. Shuningdek, atrof-muhit havo ifloslanishi (SO₂, NO₂, PM) bronxial yallig‘lanishni kuchaytirishi mumkinligi haqida ma’lumotlar mavjud. Shu kontekstda, bolalarda obstruktiv bronxit rivojlanishida atrof-muhit allergenlarining o‘rni ilmiy jihatdan yanada chuqurroq o‘rganilishi muhimdir. Tahlil va muhokama Atrof-muhit allergenlari turli yo‘llar bilan bolalarda bronxial daraxtcha muammolarini qo‘zg‘atishi mumkin. Quyida asosiy komponentlar ko‘rib chiqiladi. Uy ichidagi inhalatsion allergenlar Uy ichidagi chang mite allergenlari bolalarda allergik sezgirlik va nafas yo‘llari kasalliklari bilan bog‘liq ekanligi ko‘plab tadqiqotlarda ko‘rsatilgan. Masalan, koreyalik bolalar bilan o‘tkazilgan tadqiqotda 8–12 yosh guruhida to‘smoq (mite) sezgirligi astma bilan yaqqol bog‘liq ekanligi aniqlangan. Shuningdek, boshqa nazariyalarga ko‘ra, bolalar ilk yillarda yuqori darajada mite allergenlariga ta’sir qilinsa, bronxial dysfunktsiya va surunkali yallig‘lanishga yo‘l ochilishi mumkin. Uy ichidagi namlik, qurilish materiallari holati va havoni yangilash darajasi mite zichligini belgilar ekan. Masalan, Polshada o‘tkazilgan tadqiqotda, mite zichligi yuqori bo‘lgan uy-xonalar va kam ventilyatsiyalangan xonalar bolalarda nafas yo‘llari muammolari bilan bog‘liqligi aniqlangan. Demak, uy ichidagi sharoitni yaxshilash (namlikni nazorat qilish, xonalarni tez-tez havo almashtirish) bolalarda obstruktiv bronxit xavfini pasaytirishi mumkin. Hayvon terisi-allergenlari, petlar va uy-ichidagi biologik changlar Allergenlar faqat mite bilan chegaralanmaydi. Uy ichida hayvon asl terisi, xayvonlardan chiqqan tresslar, gullar, uy o‘simliklari, mog‘or sporlari ham hissa qo‘shadi. Tadqiqotlarda pet allergenlari bilan bronxial buzilishlar o‘rtasida korrelyatsiya aniqlangan. Masalan, bir tadqiqot pet allergenlariga sezgir bolalarda yurak-nafas yo‘llari kasalliklari xavfi ortganini ko‘rsatgan. Uy ichidagi biologik allergenlarning ta’siri faqat allergik sezgir bolalarda emas, balki umumiy bolalar aholisi uchun ham obstruktiv bronxit paydo bo‘lishida qo‘shimcha tahdid elementi bo‘lishi mumkin. Tashqi aeroallergenlar va havo ifloslanishi Aeroallergenlar (gul changi, mog‘or sporlari, chang-zarralar) va havo ifloslanishining kombinatsiyasi bolalarda nafas yo‘llari yallig‘lanishi va obstruksiyasini kuchaytiradi. Masalan, maqolada prenatal va erta yoshdagi PM₂.₅, NO₂, SO₂ ta’sirining astma va allergiya rivojlanishiga bog‘liqligi qayd etilgan. Shuningdek, uglevodorodlar, to‘liq harakatlanmagan havo almashinuvi, smog sharoitlari ham bolada “bronchitis/bronchial yalligi” xavfini oshiradi. Bir tadqiqotda sanoat hudud yaqinida yashovchi bolalarda allergik rinit, bronxit va astma kamida korrelyatsiya qilinishi aniqlangan. Aeroallergenlar va gazli ifloslantiruvchi moddalar bronxial yallig‘lanishni kuchaytirib, to‘siq hosil qilishga xizmat qilishi mumkin. Obstruktiv bronxit va allergenlar o‘rtasidagi aloqaning mexanizmi Obstruktiv bronxitning patofiziologiyasida bronxial daraxtchalarining chikaydi va shishishi, JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL shilliq pardasining yallig‘lanishi va mukoza bilan bezatilganligi muhim. Atrof-muhit allergenlari bu jarayonlarni bir necha yo‘l bilan qo‘llab-quvvatlaydi: Allergen ta’sirida IgE-mediatsiyalangan reaktsiya vujudga keladi, mast hujayralar va bazofillar degranulyatsiyalanadi. Natijada sitokinlar (masalan IL-4, IL-5, IL-13) yordamida eosinofillarga jalb bo‘lish yuz beradi — bu bronxial hipersensitivlikka olib keladi. Aeroallergenlar va ifloslantiruvchi gazlar bilan birga bo‘lganda, epiteliy hujayralar zarar ko‘rib, nafas yo‘li himoyasi pasayadi, bu esa virusli yoki bakterial infeksiya kirib, bronxitni “obstruktiv” holga o‘tkazish ehtimolini oshiradi. Masalan, uy ichidagi bezovta qiluvchi materiallar qayta ta’mirlangan xonalar bolalarda bronxial belgilarning ortishiga sabab bo‘lganini ko‘rsatgan. Shu tarzda, allergenlar va boshqa atrof-muhit faktorlarini birgalikda kurib chiqish muhim: oddiy bronxit – virusli infeksiya bilan bo‘lishi mumkin bo‘lsa-da, allergen va ifloslantiruvchi faktorlar mavjud bo‘lsa, uning obstruktiv shaklga o‘tish ehtimoli ortadi. Bolalarda obstruksiv bronxit xavfini oshiruvchi atrof-muhit sharoitlari Quyidagi atrof-muhit omillari bolalarda obstruktiv bronxit rivojlanishi xavfini oshirishi mumkin: Uy ichida tapchisiz, namlik yuqori bo‘lgan xonalar (mite zichligi oshadi) Yaqinda ta’mirlangan yoki yangilangan xonalar — kimyoviy gazlar (formaldehid va boshqa volatillashadigan moddalar) chiqishi yuqori bo‘ladi. Uy ichida sigaret chekish, passiv tutun ta’siri — nafas yo‘llari shikastlanishi ortadi. (Bunday ma’lumotlar astma bilan bog‘liq bo‘lsa-da, bronxitning obstruktiv shaklda kechishida ham mohiyati o‘xshash). Tashqarida havo ifloslanishi, sanoat zona yaqinida yashash, ko‘p transport bilan bog‘liq hududlar — bolalarda bronxial yallig‘lanishni oshirish ehtimoli yuqori. Aeroallergen mavsumida — gul changi, mog‘or, quruq havoda chang zarralari ko‘p bo‘lgan paytlarda simptomlar kuchayadi. Bu sharoitlardan biri yoki bir nechtasi birga bo‘lsa, bolada obstruktiv bronxitni rivojlanishi ehtimoli oshadi. Profilaktika va amaliy tavsiyalar Bolalarda obstruktiv bronxitning paydo bo‘lishini oldini olish yoki rivojlanishini susaytirish uchun quyidagi chora-tadbirlarni tavsiya qilish mumkin: 1. Uy ichidagi allergen yukini kamaytirish: yumshoq o‘yinchoqlarni tez-tez yuvish, karpet va gilamlarni kamroq ishlatish, yostiq va matraslarni mite himoyalidagi qoplamalar bilan o‘rash. 2. Uy ichida namlikni nazorat qilish (masalan, namlik 50 % dan past bo‘lishi), xonani muntazam havo almashtirish, konditsioner yoki quritgich ishlatish orqali mite proliferatsiyasini kamaytirish. 3. Yangi ta’mir yoki yangilanishdan so‘ng xonalarni kamida bir necha hafta ochiq holda saqlash, formaldehid va boshqа off-gasing moddalar chiqishini kamaytirish. 4. Uy ichida sigaret chekishdan cheklanish, passiv tutun ta’sirini maksimal darajada kamaytirish. 5. Tashqi havo sifati yomon bo‘lgan paytlarda bolani tashqarida faoliyatdan cheklash, aeroallergen yukini kamaytirish. 6. Bolada allergik anamnez (allergik rinit, ekzema, pet allergenlariga sezgirlik) mavjud bo‘lsa, allergenlarni aniqlash va allergolog bilan maslahatlashish tavsiya etiladi. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Ushbu profilaktika choralari bolalarda obstruktiv bronxit va boshqa bronxial kasalliklar rivojlanishini kamaytirishga hissa qo‘shishi mumkin. Xulosa Bolalarda obstruktiv bronxit rivojlanishida atrof-muhit allergenlari — uy ichidagi chang mite, hayvon allergenlari, aeroallergenlar va havo ifloslanishi bilan bog‘liq gazli moddalar muhim rol o‘ynaydi. Uy ichidagi namlik, ventilyatsiya yetishmasligi, yangidan ta’mirlangan xonalar va passiv tutun ta’siri kabi muammolar allergen yukini oshirishi va bronxial yallig‘lanishni kuchaytirishi mumkin. Shuning uchun bolada obstruktiv bronxit xavfini kamaytirish maqsadida uy ichidagi va tashqi muhitni kuzatish, allergen yukini kamaytirish chora-tadbirlarini qo‘llash muhimdir. Tibbiy amaliyotda bu masalaga ko‘proq e’tibor qaratilishi lozim. Foydalangan adabiyotlar: 1. Wypych-Ślusarska A. et al. Asthma, bronchitis respiratory symptoms, allergies and home environment in children. PMC, 2021, pp. [online article] [1] 2. Wypych-Ślusarska A. et al. Respiratory Symptoms, Allergies, and Environmental Home Conditions in Children. PMC, 2022, [2] 3. Melaram R. Early life exposures of childhood asthma and allergies — an epidemiological overview. Frontiers in Allergy, 2024, pp. [3] 4. Domingo K N. Impact of climate change on paediatric respiratory health: aeroallergens and pollution. ERSnet publications, 2024, pp. [4] 5. Burbank A J. Environmental determinants of allergy and asthma in early life. J Allergy Clin Immunol, 2017, pp. [5] 6. Apel K. et al. Respiratory and allergic phenotypes from birth to age six: PELAGIE cohort. NPJ Primary Care Respiratory Medicine, 2019, pp. [6] 7. Shin J W. Atopy and House Dust Mite Sensitization as Risk Factors for Asthma in Children. Yonsei University, 2005, pp. : see tables [7] 8. Solarz K. Abundance of domestic mites in dwellings of children and indoor environment conditions. Scientific Reports, 2021, pp. [8] 9. Brauer M. Air pollution and development of asthma, allergy and related respiratory illnesses. European Respiratory Journal, 2007, pp. [9] 10. Klain A. The Prevention of House Dust Mite Allergies in Paediatric Asthma. Children, 2024, [10]