SIRDARYO VILOYATINING DEHQONCHILIK HAYOTI ZAMONAVIY O'ZBEK TASVIRIY SAN'ATIDA BADIIY TALQIN ETILISHI

JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Yorlaqova Malika Ahmad qizi Guliston davlat pedagogika instituti magistranti e-mail: yor[email protected], Jumaboyev Nabi Pardaboyevich Guliston davlat pedagogika instituti, “San’atshunoslik” kafedrasi v.b. dotsenti, p.f.f.d. (PhD) e-mail: [email protected] SIRDARYO VILOYATINING DEHQONCHILIK HAYOTI ZAMONAVIY O‘ZBEK TASVIRIY SAN’ATIDA BADIIY TALQIN ETILISHI Annotatsiya: ushbu maqolada Sirdaryo viloyatining dehqonchilik hayoti zamonaviy o‘zbek tasviriy san’atida qanday badiiy ifoda topayotgani tahlil qilinadi. Rassomlar ijodida mehnat, tabiat va inson o‘rtasidagi uyg‘unlik, yerga ehtirom va ekologik g‘oyalar markaziy mavzu sifatida ko‘rib chiqiladi. Tadqiqotda realizm, dekorativ uslub va zamonaviy texnikalar (akril, kollaj, raqamli grafika) orqali milliy qadriyatlarning zamonaviy ifodasi tahlil etilgan. Maqola Sirdaryo mavzusining o‘zbek san’atidagi ijtimoiy-ma’naviy ahamiyatini yoritishga qaratilgan. Kalit so‘zlar: Sirdaryo viloyati, dehqonchilik, tasviriy san’at, realizm, ekologik g‘oya, milliy qadriyat, zamonaviy san’at, mehnat va tabiat uyg‘unligi. СЕЛЬСКОХОЗЯЙСТВЕННАЯ ЖИЗНЬ СИРДАРЬИНСКОЙ ОБЛАСТИ В СОВРЕМЕННОМ УЗБЕКСКОМ ИЗОБРАЗИТЕЛЬНОМ ИСКУССТВЕ: ХУДОЖЕСТВЕННАЯ ИНТЕРПРЕТАЦИЯ Аннотация: в статье анализируется, как сельскохозяйственная жизнь Сирдарьинской области художественно выражается в современном узбекском изобразительном искусстве. В творчестве художников центральными темами рассматриваются гармония труда, природы и человека, уважение к земле и экологические идеи. В исследовании рассматривается современное выражение национальных ценностей через реализм, декоративные стили и современные техники (акрил, коллаж, цифровая графика). Статья направлена на освещение социально-духовного значения тем Сирдарьинской области в узбекском искусстве. Ключевые слова: Сирдарьинская область, сельское хозяйство, изобразительное искусство, реализм, экологическая идея, национальные ценности, современное искусство, гармония труда и природы. THE PEASANT LIFE OF SIRDARYO REGION IN CONTEMPORARY UZBEK FINE ARTS: ARTISTIC INTERPRETATION Abstract: This article analyzes how the peasant life of the Sirdaryo region is artistically represented in contemporary Uzbek fine arts. In the works of artists, the harmony between labor, JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL nature, and humans, respect for the land, and ecological ideas are considered central themes. The study examines the contemporary expression of national values through realism, decorative styles, and modern techniques such as acrylic, collage, and digital graphics. The article aims to highlight the socio-spiritual significance of Sirdaryo-themed subjects in Uzbek art. Keywords: Sirdaryo region, peasant life, fine arts, realism, ecological ideas, national values, contemporary art, harmony of labor and nature. Sirdaryo viloyati qadimdan O‘zbekistonning agrar salohiyati yuqori bo‘lgan hududlaridan biri hisoblanadi. Mazkur mintaqaning iqtisodiy hayoti, avvalo, dehqonchilik sohasi bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, xalqning turmush tarzi, qadriyatlari va madaniyati ham aynan shu faoliyat asosida shakllanib kelgan. Tasviriy san’at esa inson va tabiat o‘rtasidagi ruhiy-psixologik bog‘liqlikni, yerga muhabbat va mehnatning go‘zalligini badiiy vositalar orqali ifodalash imkonini beradi. Shu ma’noda Sirdaryo viloyatining tabiiy manzaralari, dehqonchilik jarayonlari va xalq hayoti o‘zbek rassomlari ijodida muhim badiiy manba sifatida namoyon bo‘lmoqda. Bugungi kunda o‘zbek rassomlari Sirdaryo hayotini turli badiiy yo‘nalishlarda: realizm, dekorativ tasvir,simvolizm hamda zamonaviy raqamli texnologiyalar yordamida tasvirlab kelmoqdalar. Bu holat zamonaviy o‘zbek san’atining ijtimoiy va ekologik yo‘nalishlari bilan uyg‘unlikda rivojlanmoqda. Sirdaryolik rassomlar ijodida dehqonchilik hayoti xalqning mehnatsevarligi, sabr-toqati va tabiat bilan uyg‘un yashash tamoyillarining ramzi sifatida gavdalanadi. Dala manzaralari, suv inshootlari, paxta terimi, g‘alla yig‘imi singari mavzular badiiy asarlarda turli texnik va uslubiy yechimlar orqali aks ettiriladi. Realistik yo‘nalishda yaratilgan asarlarda yorqin ranglar, quyosh nuri, harakat va fazoviy dinamikalar orqali yerning hayotbaxshligi ifodalanadi. Rassomlar xalqning mehnatga bo‘lgan hurmatini san’at tili orqali tarannum etar ekan, ularning asarlarida ekologik va ijtimoiy g‘oyalar ham o‘z aksini topadi. Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev “Yangi O‘zbekistonning yashil taraqqiyot yo‘li” asarida ta’kidlaganidek: “Tabiat – bu bizga berilgan eng buyuk ne’matdir. Uni asrash va qadrlash har bir insonning ma’naviy burchidir.” [1]. Mazkur fikr Sirdaryo rassomlari uchun ham ilhom manbai bo‘lib, ular tabiat va inson mehnati o‘rtasidagi uyg‘unlikni badiiy tilda ochib berishga intilmoqdalar. Asarlarda suv, hosil, quyosh timsollari hayot manbai, baraka va poklik ramzi sifatida talqin qilinadi. Bu obrazlar orqali rassom tomoshabinni nafaqat estetik zavqqa, balki ma’naviy o‘y va tafakkurga chorlaydi [2]. Shuningdek, zamonaviy rassomlar o‘z asarlarida an’anaviy dehqon obrazini saqlagan holda, unga yangi texnik yechimlar kiritmoqdalar. Akril, pastel, kollaj hamda raqamli tasvir texnikalari orqali ular milliy ruhni zamonaviy badiiy ifoda bilan uyg‘unlashtirishga erishmoqdalar. Natijada Sirdaryo viloyati dehqonchilik hayoti zamonaviy o‘zbek tasviriy san’atida o‘ziga xos mavzu va yo‘nalish sifatida shakllanmoqda. Ushbu yo‘nalishda yaratilgan asarlar xalq mehnatini ulug‘laydi, tabiatni asrash, yerga ehtirom, baraka va mehnatsevarlik g‘oyalarini targ‘ib etadi [3:45]. Rassomlar milliy qadriyatlarni zamonaviy badiiy ifoda bilan uyg‘unlashtirib, o‘z san’atida O‘zbekistonning qishloq hayoti va inson-mehnat uyg‘unligini abadiylashtirmoqdalar. Sirdaryo viloyatida faoliyat yuritayotgan ko‘plab rassomlar o‘z asarlarida mahalliy hayotning o‘ziga xos manzaralarini tasvirlash orqali o‘zbek xalqining mehnatsevarlik an’analarini badiiy tilda ifoda etmoqdalar. Jumladan, O‘zbekiston Badiiy ijodkorlar uyushmasi a’zosi bo‘lgan rassomlar ijodida “dehqon obrazi”, “hosil marosimi”, “suv hayoti” kabi mavzular asosiy g‘oyaviy yo‘nalish sifatida namoyon bo‘ladi. Masalan, rassom A.Mamatqulovning “Hosil mavsumi” asarida dalada mehnat qilayotgan dehqonlar obrazi orqali tabiat bilan inson o‘rtasidagi uyg‘unlik, yerni qadrlash hissi yuksak badiiy ifoda topgan. Yorqin, iliq ranglar palitrasi, quyosh nurining dinamik o‘yini hamda figuraviy kompozitsiya asarga hayotiylik baxsh etadi [4]. Bu orqali muallif nafaqat mehnat jarayonini, balki dehqonning ichki ruhiy olamini ham ko‘rsatishga intiladi. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Shuningdek, rassom Z.Jo‘rayevning “Sirdaryo tongi” nomli manzarasida suvning shaffofligi, osmon va yer ranglarining uyg‘unligi orqali ekologik muvozanat g‘oyasi ilgari suriladi [5]. Bu asar san’atning nafaqat estetik, balki ekologik tarbiya vositasi sifatidagi ahamiyatini ham namoyon etadi. Zamonaviy ijodkorlar orasida raqamli texnologiyalar yordamida Sirdaryo hayotini talqin etayotgan yosh rassomlar ham ko‘paymoqda. Ular kollaj, raqamli rassomlik va grafika texnikalari orqali dehqonchilik hayotining timsollarini yangi vizual formatda talqin qilmoqdalar. Bu esa Sirdaryo mavzusining media-sanoq shaklidagi evolyutsiyasini ifodalaydi. San’atshunoslik nuqtai nazaridan Sirdaryo mavzusi o‘zbek tasviriy san’atining regional yo‘nalishlarini o‘rganishda muhim o‘rin tutadi. U nafaqat hududiy kolorit va mehnat manzaralarini aks ettiradi, balki milliy mentalitet, tabiatga estetik qarash, mehnat falsafasi singari tushunchalarning badiiy ifodasini ham ta’minlaydi. O‘zbekiston san’atida bu yo‘nalish XX asrning ikkinchi yarmidan boshlab shakllangan bo‘lib, u paytda rassomlar: R.Choriyev, R.Ahmedov, B.Jalolov va boshqalar o‘z asarlarida agrar hayotni milliy ruh bilan uyg‘unlashtirganlar [6]. Bugungi kunda esa bu an’ana yosh rassomlar ijodida zamonaviylik va ekologik mas’uliyat bilan boyimoqda. Bundan kelib chiqadiki, Sirdaryo mavzusi o‘zbek tasviriy san’atida ijtimoiy-ma’naviy ahamiyatga ega badiiy yo‘nalish sifatida shakllanib, san’atning xalq hayotiga yaqinlashuvini ta’minlamoqda. Sirdaryo viloyatining dehqonchilik hayoti o‘zbek tasviriy san’atida nafaqat mahalliy mavzu, balki umuminsoniy g‘oya – mehnat, tabiat va inson uyg‘unligining ramzi sifatida gavdalanadi. Rassomlar o‘z asarlari orqali xalqning mehnatsevarlik ruhini, yerga muhabbatni va ekologik mas’uliyatni targ‘ib etmoqdalar. Zamonaviy texnika va texnologiyalarning qo‘llanilishi esa bu mavzuga yangi badiiy shakl, rang-baranglik va falsafiy chuqurlik olib kirmoqda [7]. Natijada Sirdaryo hayoti nafaqat realistik manzara, balki milliy o‘zlik va estetik qadriyatlarning badiiy timsoli sifatida o‘zbek tasviriy san’atida mustahkam o‘rin egallab bormoqda. Sirdaryo mavzusi o‘zbek tasviriy san’atida nafaqat tarixiy va mehnat manzaralari orqali, balki estetik va falsafiy mazmunda ham o‘z ifodasini topmoqda. Bu holat san’atshunoslikda “mintaqaviy badiiy identifikatsiya” tushunchasi bilan bog‘liq bo‘lib, har bir hududning o‘z tabiiy, ijtimoiy va madaniy muhitiga xos obrazlar tizimini yaratishga xizmat qiladi. Sirdaryo rassomlari ijodida bu jarayon o‘ziga xos badiiy til va rang uyg‘unligida namoyon bo‘ladi. Asarlarda ko‘p hollarda yer ranglari, quyoshning iliq nuri, suvning tiniqligi asosiy badiiy ifoda vositasi sifatida ishlatiladi. Bu ranglar palitrasi orqali rassomlar tabiatning hayotbaxsh quvvatini, inson mehnatining pokligini va hosildorlik ramzini estetik tarzda ko‘rsatadilar. San’atshunoslar ta’kidlashicha, Sirdaryo maktabi vakillari asarlarida kompozitsion muvozanat va mavzuga chuqur ruhiy yondashuv kuzatiladi. Ayniqsa, dehqon mehnatini aks ettiruvchi asarlarda inson obrazi tabiat bilan uyg‘unlashgan holda beriladi, bu esa o‘zbek xalqining mehnat falsafasini badiiy jihatdan yoritish imkonini beradi. Bugungi kunda Sirdaryo mavzusi nafaqat rangtasvir, balki grafika, haykaltaroshlik va raqamli san’at yo‘nalishlarida ham o‘z ifodasini topmoqda. Ayniqsa, yosh rassomlar ijodida an’anaviy mazmun zamonaviy shakl bilan uyg‘unlashib, “eko-estetik” yo‘nalish sifatida rivojlanmoqda [8]. Bu yo‘nalish O‘zbekistonning “Yashil taraqqiyot” konsepsiyasi bilan hamohang tarzda, tabiatni asrash va ekologik ongni shakllantirishda san’atning o‘rnini mustahkamlaydi. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Shu jihatdan, Sirdaryo viloyati rassomlari ijodi milliy san’at taraqqiyotida hududiy badiiy maktab sifatida qaralishi mumkin. Ularning asarlari o‘zbek xalqining qadimiy dehqonchilik madaniyatini zamonaviy badiiy tafakkur bilan uyg‘unlashtirgan holda, san’atni ijtimoiy va ma’naviy mazmun bilan boyitadi. Yuqoridagilardan kelib chiqib, shuni ta’kidlash mumkinki, Sirdaryo viloyatining dehqonchilik hayoti o‘zbek tasviriy san’atining muhim mavzularidan biri sifatida milliy o‘zlik, mehnatsevarlik va ekologik uyg‘unlik g‘oyalarini o‘zida mujassam etadi. Rassomlar ijodida bu mavzu realizm va zamonaviy uslublarning uyg‘unlashuvi, tabiat va inson birligining badiiy ifodasi orqali yuksak estetik darajaga ko‘tarilgan. Bu yo‘nalish nafaqat san’at asari sifatida, balki ijtimoiy-ma’naviy qadriyatlarni mustahkamlovchi madaniy fenomen sifatida ham ahamiyatlidir [9]. Sirdaryolik rassomlarning ijodiy izlanishlari orqali o‘zbek san’ati nafaqat milliy ruhni, balki ekologik mas’uliyat, baraka va tinchlik timsolini ham ifoda etmoqda. Shu tariqa, Sirdaryo hayoti va dehqonchilik manzaralari zamonaviy o‘zbek san’atida mehnat va tabiat uyg‘unligining badiiy manifestatsiyasi sifatida qaralib, xalqning madaniy xotirasi va estetik tafakkurini boyitishda muhim o‘rin tutmoqda. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: 1. Mirziyoyev Sh. M. Yangi O‘zbekistonning yashil taraqqiyot yo‘li. T.: O‘zbekiston, 2023. 2. To‘xtayev A. O‘zbek tasviriy san’atida realizm an’analari. T.: San’at, 2018. 3. Qodirova G. O‘zbekiston zamonaviy san’atida ekologik g‘oyalar talqini. // “San’at va madaniyat” ilmiy jurnali, №2, 2021. — B. 45–51. 4. Karimova N. Tasviriy san’atda milliy qadriyatlar ifodasi: an’anadan zamonaviyat sari. T.: Akademnashr, 2019. 5. Jo‘rayev R. O‘zbekiston viloyatlarida tasviriy san’at maktablarining shakllanishi. // “O‘zbekiston san’ati tarixi masalalari”, №4, 2020. — B. 33–40. 6. Юсупова, Шохиста Алимжановна, and Наби Пардабоевич Жумабоев. "ТАСВИРИЙ САНЪАТ ДАРСЛАРИ ОРҚАЛИ ЎҚУВЧИЛАРНИ ИЖОДКОРЛИККА ЎРГАТИШ." Science and Education 2.2 (2021): 460-464. 7. Rasulov M. Dehqonchilik mavzusining o‘zbek san’atidagi o‘rni. Samarqand: SamDU nashriyoti, 2017. 8. Жумабоев, Наби Пардабоевич. "ШАРҚ МУТАФАККИРЛАРИНИНГ ТАЪЛИМТАРБИЯ МАСАЛАЛАРИДАГИ АХЛОҚИЙ, ЭСТЕТИК ВА ЭКОЛОГИК ҚАРАШЛАРИ." ФИЗИКА-МАТЕМАТИКА ФАНЛАРИ ФИЗИКОМАТЕМАТИЧЕСКИЕ НАУКИ PHYSICAL AND MATHEMATICAL SCIENCES 1 (2019): 346. 9. Ibadullaeva, Zarifa, and Nabi Jumaboev. "UZBEK NATIONAL ART AND ITS SCHOOLS." Журнал академических исследований нового Узбекистана 2.2 (2025): 127130.