RUHIY JAROHATNING GENDER JIHATLARI: AYOL OBRAZLAR TALQINIDA

ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI OKTABR ANDIJON,2025 1001 RUHIY JAROHATNING GENDER JIHATLARI: AYOL OBRAZLAR TALQINIDA O’zDJTU sharq filologiyasi fakulteti. Soatova Shaxnoza Muhiddin qizi Annotatsiya (O‘zbek tilida): Ushbu maqolada ruhiy jarohatning gender jihatlari ayol obrazlari misolida tahlil etiladi. Adabiyotdagi ayol qahramonlar ruhiy travma, zo‘ravonlik, ijtimoiy bosim va patriarxal tuzum ta’sirida qanday shakllanishi hamda bu jarayon ularning identitetini qanday o‘zgartirishi o‘rganiladi. Maqolada T. Morrison, V. Woolf, M. Ulitskaya, hamda o‘zbek adabiyotidagi Zulfiya va Saida Zunnunova asarlari tahlil qilinadi. Gender asosidagi travmatik tajriba nafaqat individual ruhiyatni, balki madaniy xotira va ijtimoiy ongni shakllantiruvchi omil sifatida talqin etiladi. Kalit so‘zlar: ruhiy jarohat, gender, ayol obrazlari, posttravmatik identitet, madaniy xotira, adabiyot. Аннотация (на русском языке) В данной статье рассматриваются гендерные аспекты психологической травмы на примере женских образов в литературе. Анализируются женские персонажи, пережившие насилие, угнетение и психологические травмы в условиях патриархального общества. Особое внимание уделено произведениям Т. Моррисон, В. Вулф, Л. Улицкой, а также Зульфии и Саиды Зуннуновой. Автор показывает, что гендерная травма является не только личным, но и культурным феноменом, формирующим коллективную память и женскую идентичность. Ключевые слова: психологическая травма, гендер, женские образы, идентичность, память, литература. Annotation (in English) This article explores the gender dimensions of psychological trauma through the interpretation of female characters in literature. It examines how women’s experiences of violence, oppression, and social trauma within patriarchal systems shape their identities and memory. The analysis draws upon works by T. Morrison, V. Woolf, L. Ulitskaya, and Uzbek authors Zulfiya and Saida Zunnunova. The study argues that gender-based trauma functions as both a personal and collective phenomenon, influencing cultural memory and female identity formation. Keywords: psychological trauma, gender, female characters, post-traumatic identity, cultural memory, literature. Kirish XX asr va undan keyingi davr adabiyotida ruhiy jarohat (travma) masalasi inson ruhiyatining eng chuqur qatlamlariga kirib boruvchi tahlil obyekti sifatida shakllandi. Psixologik travma, ayniqsa, ayollar hayoti va tajribasida ijtimoiy, madaniy hamda jinsiy (gender) omillar bilan chambarchas bog‘liqdir. Ayol obrazlari orqali ifodalangan ruhiy jarohat ko‘pincha patriarxal tizimning ayol tanasi va ruhiyatini nazorat ostiga oluvchi mexanizmlarini fosh etadi. Asosiy qism 1. Ayol ruhiyatidagi travma va patriarxal tuzum Patriarxal jamiyatda ayolning ovozi ko‘pincha cheklangan, uning tajribasi “ikkinchi darajali” deb hisoblangan. Shu sababli ayolning ruhiy jarohati ko‘pincha ifodasiz, ichki iztirob shaklida ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI OKTABR ANDIJON,2025 1002 namoyon bo‘ladi. Masalan, Virjiniya Vulfning “Mrs. Dalloway” romanida ayol qahramonlar ichki ruhiy bosim, jamiyatning kutilmalari va o‘zini anglash orasida azoblanadilar. Bu ruhiy bosim o‘zini posttravmatik holatda namoyon etadi. Toni Morrisonning “Beloved” asarida esa qora tanli ayolning qullik davrida boshidan kechirgan zo‘ravonlik va yo‘qotish travmasi onalik, sevgining ifodasi va ayol tanasining mustaqilligi bilan kesishadi. Ayol travmasi bu asarda tarixiy xotiraning bir qismi sifatida talqin qilinadi. 2. O‘zbek ayol obrazlarida ruhiy jarohat O‘zbek adabiyotida ayol ruhiyati ko‘pincha ijtimoiy adolatsizlik, urf-odatlar va oilaviy bosim kontekstida talqin etiladi. Zulfiya she’riyatida ayolning ruhiy og‘rig‘i jamiyatdagi tengsizlik va ma’naviy bosim bilan bog‘liq bo‘lsa, Saida Zunnunovaning lirikasida bu iztirob ayolning o‘z “men”ini anglash jarayonida yuzaga chiqadi. Bu obrazlarda ruhiy jarohat — bu sukutdagi qarshilik, ichki isyon va o‘zini qayta kashf etishdir. 3. Gender va madaniy xotira o‘rtasidagi bog‘liqlik Ayolning ruhiy jarohati ko‘pincha kollektiv xotiraning bir bo‘lagidir. J. Herman ta’kidlaganidek, travma shaxsni “sokinlikka” mahkum etadi, ammo adabiyot bu sukutni so‘zga aylantiradi. Shu tariqa, ayolning og‘rig‘i madaniy xotiraga aylanadi — bu esa jamiyatning o‘z tarixini qayta anglashiga turtki beradi. Xulosa Ruhiy jarohatning gender jihatlari adabiyot orqali jamiyatdagi ijtimoiy tengsizlik, zo‘ravonlik va tarixiy xotira muammolarini ochib beradi. Ayol obrazlari orqali ifodalangan travmatik tajriba shaxsiy iztirob emas, balki butun bir madaniyatning ruhiy holatini yoritadi. Shu bois, ruhiy jarohatni gender kontekstida o‘rganish adabiy tahlilda nafaqat estetik, balki ijtimoiy va falsafiy ahamiyatga ega. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Caruth, C. Unclaimed Experience: Trauma, Narrative, and History. Johns Hopkins University Press, 1996. 2. Herman, J. Trauma and Recovery. Basic Books, 1992. 3. Morrison, T. Beloved. Alfred A. Knopf, 1987. 4. Woolf, V. Mrs. Dalloway. Hogarth Press, 1925. 5. Ulitskaya, L. Medea and Her Children. Farrar, Straus and Giroux, 2002. 6. Zunnunova, S. Tanlangan asarlar. Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti, 1980. 7. Zulfiya. She’rlar. Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot, 1975. 8. LaCapra, D. Writing History, Writing Trauma. Johns Hopkins University Press, 2001. 9. Said, E. Culture and Imperialism. Vintage, 1993. 10. Niyozova, M. “Ayol obrazlari talqinida ruhiy travma muammosi.” O‘zbek adabiyoti va san’ati jurnali, №3, 2020.