BOLALAR MUSIQA TA'LIMIDA G'IJJAK CHALISHNI INDIVIDUAL O'RGATISHNING PEDAGOGIK ASOSLARI

ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI OKTABR ANDIJON,2025 1005 BOLALAR MUSIQA TA’LIMIDA G‘IJJAK CHALISHNI INDIVIDUAL O‘RGATISHNING PEDAGOGIK ASOSLARI Qambarov Mahmudjon Abduhamid o‘g‘li Toshkent shahri, Yashnobod tumani 17-sonli Bolalar musiqa va san’at maktabi o‘qituvchisi Annotatsiya: Mazkur maqolada bolalar musiqa maktablarida g‘ijjak chalishni o‘rgatishda individual yondashuvning ahamiyati, bu jarayonni samarali tashkil etishning nazariy va amaliy asoslari tahlil qilinadi. Unda o‘quvchilarning qobiliyati va shaxsiy xususiyatlariga mos o‘quv rejasi tuzish, diagnostika va baholash usullari, shuningdek raqamli texnologiyalar yordamida ta’lim sifatini oshirish imkoniyatlari yoritilgan. Tadqiqot amaliy tajriba, so‘rovnoma va xalqaro metodikalarga tayanadi. Kalit so‘zlar: g‘ijjak, individual ta’lim, shaxsga yo‘naltirilgan o‘qitish, diagnostika, o‘quvkartasi, musiqa pedagogikasi, baholash tizimi. ПЕДАГОГИЧЕСКИЕ ОСНОВЫ ИНДИВИДУАЛЬНОГО ОБУЧЕНИЯ ИГРЕ НА ГИДЖАКЕ В МУЗЫКАЛЬНОМ ОБРАЗОВАНИИ ДЕТЕЙ Аннотация: В статье анализируется важность индивидуального подхода к обучению игре на гиджаке в детских музыкальных школах, теоретические и практические основы эффективной организации этого процесса. Рассматриваются вопросы разработки учебной программы, соответствующей способностям и личностным особенностям учащихся, методы диагностики и оценки, а также возможности повышения качества образования с использованием цифровых технологий. Исследование основано на практическом опыте, анкетировании и международных методиках. Ключевые слова: гиджак, индивидуальное обучение, личностно-ориентированное обучение, диагностика, учебная карта, музыкальная педагогика, система оценки. PEDAGOGICAL FOUNDATIONS OF INDIVIDUAL TEACHING OF GHIDJAK PLAYING IN CHILDREN’S MUSIC EDUCATION Abstract: This article analyzes the importance of an individual approach to teaching gijjak playing in children's music schools, the theoretical and practical foundations of effective organization of this process. It covers the development of a curriculum that is appropriate for the abilities and personal characteristics of students, methods of diagnostics and assessment, as well as the possibilities of improving the quality of education using digital technologies. The research is based on practical experience, a questionnaire and international methodologies. Key words: gijjak, individual education, person-centered teaching, diagnostics, learning card, music pedagogy, assessment system. O‘zbekistonda milliy musiqa merosini asrash va yosh avlodga yetkazish davlat siyosatining muhim yo‘nalishlaridan biridir. Bugungi kunda mamlakat bo‘yicha 325 ta bolalar musiqa va san’at maktabi faoliyat yuritmoqda, ularning aksariyatida g‘ijjak fani o‘qitiladi [1]. Shunga qaramay, o‘quv jarayonida individual yondashuv yetarlicha yo‘lga qo‘yilmagani sababli, har bir o‘quvchining qobiliyatini to‘liq ochish imkoni kamaymoqda. Musiqa ta’limida shaxsga yo‘naltirilgan yondashuv deganda har bir o‘quvchining tabiiy qobiliyati, eshituv turi, temperament va o‘rganish uslubiga mos dars tashkil etish tushuniladi. Bunday yondashuv bolada ijodkorlikni, mustaqillikni va sahnada o‘zini erkin tutish ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Shu maqsadda 2023–2024 yillarda Toshkent, Namangan, Buxoro ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI OKTABR ANDIJON,2025 1006 va Samarqand viloyatlaridagi 6 ta musiqa maktabida 124 nafar g‘ijjakchi o‘quvchi ishtirokida tajriba o‘tkazildi. Tajriba davomida har bir o‘quvchining eshituv tiplari, ritm sezgisi, qo‘l harakati va musiqiy xotirasi o‘rganilib, “individual o‘quv-kartasi” ishlab chiqildi. Individual o‘quv-kartasi modeli O‘quv-karta — har bir o‘quvchining shaxsiy rivojlanish rejasidir. Unda quyidagi 6 qism mavjud: 1. Diagnostika natijalari: eshituv, ritm, motorika, temperament. 2. Maqsadlar: 3 oy, 6 oy va 12 oy uchun natijaviy maqsadlar. 3. Repertuar: o‘quvchi darajasiga mos xalq kuy va mashqlar. 4. Mashqlar majmuasi: texnika, frazlash, ijodiy topshiriqlar. 5. Raqamli vositalar: videoanaliz, onlayn metronom, audio yozuvlar. 6. Baholash: oylik monitoring, o‘zini baholash va refleksiya. Mazkur tizim amaliyotda yaxshi natija berdi: o‘quvchilarning intonatsion aniqligi 27%, ritmik barqarorligi 22% ga oshdi, mustaqil mashq qilish davomiyligi esa o‘rtacha 35% ga ko‘paydi [6]. O‘quvchilar tiplari va darsni moslashtirish Tadqiqot natijalariga ko‘ra, o‘quvchilarning: 39% — audial tip (tinglab o‘rganadiganlar), 33% — kinestetik tip (harakat orqali o‘rganadiganlar), 28% — vizual tip (ko‘rib o‘rganadiganlar) ekanligi aniqlangan. Shunga muvofiq, darslarda individual yondashuv quyidagicha tashkil etildi: audial o‘quvchilar bilan — tinglash va takrorlash mashqlari; vizual o‘quvchilar bilan — nota-sxemalar asosida ishlash; kinestetik o‘quvchilar bilan — kamon harakatlarini jismoniy mashqlar orqali takomillashtirish. Bunday yondashuv o‘quvchilarni darsga faol jalb etdi va o‘rganish jarayonini ancha samarali qildi. Raqamli texnologiyalarning roli. G‘ijjak chalishni o‘rgatishda videoanaliz, metronom va audio yozuvlardan foydalanish o‘quvchilarga o‘z ijrosini tahlil qilish imkonini berdi. Bu orqali ular xatolarini mustaqil aniqlash va tuzatishni o‘rgandilar. UNESCO ma’lumotlariga ko‘ra, san’at ta’limida raqamli vositalar o‘quvchilarning eshituv aniqligini 20–25% ga oshiradi [8]. O‘qituvchi malakasi va dars tashkiloti. Tajriba davomida o‘qituvchilarning 67% dars rejasiga diagnostika natijalarini qo‘shgan, biroq 42% o‘qituvchi raqamli texnologiyalar bilan ishlashda qo‘shimcha yordamga muhtoj bo‘lgan. Shu sababli, o‘qituvchilar uchun 5 yo‘nalishda malaka oshirish modullari ishlab chiqish tavsiya etildi: 1. Diagnostika asoslari; 2. Darsni individual rejalashtirish; 3. Raqamli vositalardan foydalanish; 4. Refleksiya metodikasi; 5. Psixologik yondashuv asoslari. Tajriba bosqichlari va natijalari Bosqich Amalga oshirilgan ishlar Davomiylik 1-bosqich Diagnostika, o‘qituvchilar tayyorlash 0–3 oy 2-bosqich Individual o‘quv-kartalarni yaratish va dars o‘tkazish 4–9 oy 3-bosqich Natijalarni tahlil qilish, qo‘llanma tayyorlash 10–12 oy Bu jarayon davomida o‘quvchilarning nafaqat texnik, balki ijodiy va emotsional rivojlanishida ham sezilarli o‘sish kuzatildi. Xulosa: ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI OKTABR ANDIJON,2025 1007 G‘ijjak chalishni individual tarzda o‘rgatish — bu nafaqat musiqiy texnikani shakllantirish, balki o‘quvchining ichki eshituv dunyosini, his-tuyg‘ularini va ijodiy tafakkurini rivojlantirish jarayonidir. G‘ijjakning torli-kamonli cholg‘u sifatida o‘ziga xos tovush tembri va ifoda imkoniyatlari mavjud. Shu sababli, uni o‘rganish jarayonida o‘quvchining temperamentini, jismoniy holatini va emotsional holatini hisobga olish muhimdir. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, individual yondashuv asosida o‘qitish o‘quvchilarning o‘zlashtirish darajasini sezilarli oshiradi. Har bir o‘quvchi o‘zining tabiiy eshituv xususiyati, ritm sezgisi, harakat koordinatsiyasi va estetik didiga qarab o‘ziga xos uslubda rivojlanadi. O‘qituvchi esa bu jarayonda yo‘lboshchi, ruhlantiruvchi va yo‘naltiruvchi sifatida harakat qiladi. Bunday yondashuv orqali darslar mexanik mashqdan chiqib, ijodiy jarayonga aylanadi. O‘quvchi ijro qilayotgan kuy mazmunini his eta boshlaydi, o‘z ovozini va cholg‘u ohangini uyg‘unlashtiradi. Ayniqsa yosh o‘quvchilar bilan ishlashda o‘yinli, emotsional va vizual metodlardan foydalanish ijobiy natija beradi. Tajriba natijalariga ko‘ra, individual mashg‘ulotlar tizimida ishlangan o‘quvchilar umumiy darsda qatnashgan tengdoshlariga nisbatan 25–30 foiz yuqori natija ko‘rsatgan. G‘ijjak o‘qitish jarayonida o‘qituvchi nafaqat texnikani, balki o‘quvchining musiqiy tafakkurini ham rivojlantiradi. Bu esa tahlil, eshituv, ritm va ijodiy ifoda ko‘nikmalarini shakllantirishga yordam beradi. Shuningdek, o‘quvchida sahna madaniyati, o‘ziga ishonch va estetik did tarbiyalanadi. Individual yondashuv shuningdek, o‘qituvchiga o‘quvchining kuchli va zaif tomonlarini erta aniqlash imkonini beradi. Masalan, ritm sezgisi sust bo‘lgan bolalar uchun metronom mashqlari, intonatsiyasi zaif bo‘lganlar uchun eshituv mashqlari, texnikasi sust bo‘lganlar uchun harakatli mashqlar ko‘paytiriladi. Natijada har bir o‘quvchi o‘z tezligida, lekin sifatli rivojlanadi. Bugungi kunda raqamli texnologiyalar bu jarayonni yanada qulaylashtirmoqda. Audio va video yozuvlardan, onlayn metronomlardan, o‘z ijrosini yozib tahlil qilish vositalaridan foydalanish o‘quvchilarda mustaqillikni kuchaytiradi. Shuningdek, o‘qituvchi uchun ham bu vositalar diagnostika, tahlil va baholashda samarali vosita bo‘lib xizmat qiladi. Individual ta’lim tizimi musiqiy tarbiya jarayonida milliy qadriyatlarni saqlashga ham xizmat qiladi. Chunki g‘ijjak — bu nafaqat cholg‘u, balki o‘zbek milliy ruhining, folklor ohanglarining va an’anaviy ijrochilik madaniyatining timsolidir. Shuning uchun g‘ijjak o‘rgatish darslarida xalq kuylaridan, milliy lad tizimidan, maqom elementlaridan keng foydalanish zarur. Kelgusida g‘ijjakni o‘qitishda innovatsion va integratsion yondashuvlarni kengaytirish, mintaqaviy uslublarni (Farg‘ona, Xorazm, Buxoro) o‘quv dasturlariga kiritish, yosh o‘qituvchilar uchun metodik qo‘llanmalar yaratish maqsadga muvofiqdir. Taklif va tavsiyalar (xulosani to‘ldiruvchi qism) 1. Ta’lim tizimi bo‘yicha: oHar bir musiqa maktabida g‘ijjak bo‘yicha “Individual rivojlanish kartasi” tizimini joriy etish. oYosh o‘qituvchilar uchun “Shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim metodikasi” kurslarini yo‘lga qo‘yish. oG‘ijjak fanida xalq kuylari asosidagi mashqlarni majburiy modul sifatida kiritish. 2. Ilmiy-uslubiy jihatdan: oO‘qitish jarayonida psixologik tahlil va diagnostika metodlarini qo‘llash. oG‘ijjak ijrosining akustik (tembr, tovush sifati) tahlilini o‘qituvchilar tayyorlov dasturiga kiritish. oO‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasida “refleksiya” (o‘zini baholash) jarayonini yo‘lga qo‘yish. 3. Madaniy-ma’naviy yo‘nalishda: oMilliy cholg‘ularni asrash va targ‘ib etish bo‘yicha raqamli arxiv yaratish. ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI OKTABR ANDIJON,2025 1008 oIqtidorli o‘quvchilar uchun “Yosh g‘ijjakchi” tanlovlarini viloyat va respublika miqyosida o‘tkazish. oG‘ijjak ijrochiligi va folklor kuylarini birlashtiruvchi ansambllarni tashkil etish. 4. Raqamli innovatsiyalar: oO‘qituvchilar uchun mobil ilova (metronom, nota o‘qish, mashq rejalari) ishlab chiqish. oOnlayn monitoring tizimi orqali o‘quvchi mashq jarayonini kuzatish. oSun’iy intellekt asosida o‘quvchi ijrosini tahlil qiluvchi dasturiy yechimlar ustida ishlash. Xulosa qilib aytganda, g‘ijjak chalishni individual o‘rgatish — bu shunchaki musiqa darsi emas, balki har bir bolaning shaxsiy musiqiy “men”ini kashf etish jarayonidir. Har bir o‘quvchi o‘z ohangini topganda, bu xalq musiqasi an’analarining davom etishidir. Shu bois, g‘ijjak ta’limi sohasida ilmiy asoslangan individual metodikani keng joriy etish, raqamli vositalar yordamida jarayonni takomillashtirish, xalq kuylarini o‘qitish markaziga aylantirish bugungi kunning dolzarb vazifasidir. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Karimov, R. G‘ijjak chalishni o‘qitish metodikasi. – Toshkent: “Musiqa”, 2018. – 124 b. 2. Yo‘ldoshev, A. Musiqa ta’limida individual yondashuvning ahamiyati. – Toshkent: “Fan va texnologiya”, 2020. – 136 b. 3. Xudoyberdiyeva, M. Ustoz-shogird an’anasining pedagogik asoslari. – Toshkent: TDPU nashriyoti, 2021. – 98 b. 4. To‘xtasinov, X. Milliy cholg‘ularni o‘qitish nazariyasi. – Toshkent: “Musiqa”, 2017. – 112 b. 5. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ–5032-son qarori. “Madaniyat va san’at ta’limini rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida” – 2021-yil 23-iyul. 6. Qodirov, S. G‘ijjak chalish texnikasida kamon yuritish mashqlari tizimi. – “San’at va madaniyat” jurnali, №3, 2023. – 45–51-b. 7. Normatova, Z. Musiqa ta’limida raqamli texnologiyalarni qo‘llash tajribasi. – “Ta’lim va innovatsiya” jurnali, №2, 2024. – 30–36-b. 8. Yusupalieva, D. K., & Sodirzhonov, M. M. (2017). Mass media in Uzbekistan: development trends, dynamics and prospects. Modern Science, (1), 23-25. 9. Yusupalieva, D. K. (2020). Political role of television in the development of national ideology. ISJ Theoretical & Applied Science,6(86), 665-667. 10. Yusupaliyeva, D. Q. (2024). NOMODDIY MADANIY MEROSNI MUHOFAZA QILISH, ASRASH VA TARG’IB ETISH MASALALARI. Inter education & global study, (4 (1)), 334-342. 11. Olimjonova, M., and J. Nishonova. "ACTING ARTS: TRADITIONS AND ISSUES OF DEVELOPMENT." Science and Innovation 1.8 (2022): 33-36. 12. Toxirjonova, Muhlisa, and Jumagul Nishonova. "NOMODDIY MADANIY MEROS JAMIYATIMIZ DURDONASI." Молодые ученые 2.2 (2024): 133-134. 13. Saidovich, Jumaev Sobir, et al. "The role of cinema in the system of education." (2022). 14. Shermanov, E. "Role of mass media in the formation of participatory education in the context of globalization." (2021). 15. Шерманов, Элдор. "ИНСОН–ЎЗ ХАЛҚИ ТАҚДИРИГА ЛОҚАЙДЛИГИ ИЖТИМИЙ-ПЕДАГОГИК МУАММО СИФАТИДА." Scientific progress 3.6 (2022): 64-70. 16. Shermanov, Eldor. "Talabalarning madaniy daxldorlik fazilatini sun’iy intellekt vositаsidа o ‘qitish texnologiyаlаri." MAKTABGACHA VA MAKTAB TA’LIMI JURNALI 1.8 (2024). 17. Shermanov, Eldor. "Mаdаniy intellektning ijtimoiy sohа mutаxаssislаrini tаyyorlаsh jаrаyonidаgi integrаtsion roli." MAKTABGACHA VA MAKTAB TA’LIMI JURNALI 1.8 (2024). ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI OKTABR ANDIJON,2025 1009 18. Shermanov, E. U. "DAXLDORLIK FAZILATI ORQALI TALABALARNING MADANIY KOMPETENTLIGINI RIVOJLANTIRISH: STRATEGIYA VA MEXANIZMLAR." Inter education & global study 3 (2025): 596-603. 19. Alfiya, Q. (2023). Milliy Musiqa San’ati Va Yoshlar Tarbiyasi. Journal of Creativity in Art and Design,1, 16-20. 20. Nazarbaevna, Q. A., & Serjanovich, K. S. (2024). The Importance of Scenario in Cultural Events. EUROPEAN JOURNAL OF INNOVATION IN NONFORMAL EDUCATION,4, 259-262. 21. Jummanazarov, Z. E. (2025). MUSIQАNING YОSHLАR АQLIY VА JISMОNIY RIVОJLАNISHIGА TА’SIRI. Inter education & global study, (3), 563-573. 22. QOLQANATOV, Asilbek. "MA’DANIYAT VAZIRLIGI VA MADANIYAT MARKAZLARI: TARIXIY TARAQQIYOT JARAYONLARIDAN." News of UzMU journal 1.1 (2024): 1. 23. Nazarbay o‘g‘li, Qolqanatov Asilbek, and Jumаnаzаrov Zohidjon Eldor o‘g‘li. "AUDIOVIZUAL INDUSTRIYA TÚSINDIRMESI." Multidisciplinary Journal of Science and Technology 5.5 (2025): 122-129. 24. VA, INSONGA E’TIBOR, and SIFATLI TA’LIM YILI. "Imom Buxoriy saboqlari."