YAQIN SHARQ MINTAQASINING O'ZIGA XOS XUSUSIYATLARI VA MINTAQADAGI IJTIMOIY-SIYOSIY JARAYONLAR

JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Ulkanazarova Nafisa YAQIN SHARQ MINTAQASINING O‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI VA MINTAQADAGI IJTIMOIY-SIYOSIY JARAYONLAR Kirish Yaqin Sharq mintaqasi insoniyat tarixida eng qadimiy sivilizatsiyalar shakllangan hududlardan biridir. Bu mintaqa geografik jihatdan Osiyo, Afrika va Yevropa qit’alarining kesishgan nuqtasida joylashgani sababli strategik ahamiyatga ega bo‘lib, u global siyosiy, iqtisodiy va diniy jarayonlarga kuchli ta’sir ko‘rsatib kelmoqda. Bugungi kunda Yaqin Sharq dunyo siyosatining eng murakkab, ziddiyatli va o‘zgaruvchan hududlaridan biri hisoblanadi. Ushbu maqolada mintaqaning tabiiy-geografik, diniy-madaniy hamda ijtimoiy-siyosiy o‘ziga xos jihatlari tahlil qilinadi. 1. Yaqin Sharq mintaqasining tabiiy-geografik va madaniy xususiyatlari Yaqin Sharq — asosan G‘arbiy Osiyo va Shimoliy Afrikaning bir qismini o‘z ichiga olgan mintaqadir. Unga Saudiya Arabistoni, Eron, Iroq, Suriya, Iordaniya, Livan, Isroil, Falastin, Turkiya, Misr, Yaman va Fors ko‘rfazi mamlakatlari kiradi. Mintaqaning tabiiy boyliklari, ayniqsa neft va tabiiy gaz zaxiralari, uni jahon iqtisodiyotining strategik markaziga aylantirgan. Shu sababli Yaqin Sharq asrlar davomida yirik davlatlar manfaatlar to‘qnashuvining maydoni bo‘lib kelmoqda. Madaniy jihatdan bu hudud islom, nasroniylik va yahudiylik kabi dunyo dinlarining vujudga kelgan o‘chog‘idir. Shu sababli diniy qadriyatlar mintaqaning ijtimoiysiyosiy hayotida hal qiluvchi o‘rin tutadi. 2. Ijtimoiy-siyosiy jarayonlarning shakllanishi va evolyutsiyasi Yaqin Sharqdagi siyosiy jarayonlarni tushunishda tarixiy omillar muhim o‘rin tutadi. XX asr boshlarida Usmonli imperiyasi parchalanganidan so‘ng, Yaqin Sharq hududida mustamlakachilik siyosati kuchaydi. Angliya va Fransiya tomonidan chizilgan sun’iy chegaralar milliy birlik va barqarorlikning yo‘qolishiga sabab bo‘ldi. Ikkinchi jahon urushidan keyingi davrda mintaqada milliy mustaqillik harakatlari kuchaydi. Shu bilan birga, Isroil davlati tashkil topishi (1948-yil) Arab-Isroil mojarosini boshlab berdi. XXI asrda esa 'Arab bahori' deb nom olgan siyosiy isyonlar to‘lqini (2010–2012-yillar) ko‘plab davlatlarda hukumat almashuviga, ba’zilarda esa fuqarolik urushlariga sabab bo‘ldi. Tunis, Misr, Liviya, Suriya va Yaman kabi davlatlarda siyosiy tizimlar tubdan o‘zgardi yoki beqarorlik kuchaydi. 3. Zamonaviy davrdagi ijtimoiy-siyosiy tendensiyalar Bugungi kunda Yaqin Sharq mintaqasida bir nechta muhim siyosiy va ijtimoiy jarayonlar kuzatilmoqda: • Geosiyosiy raqobat: Eron, Saudiya Arabistoni, Turkiya va Isroil mintaqa yetakchiligiga intilmoqda. • Diniy sekta va etnik ziddiyatlar: Sunniy va shia oqimlari o‘rtasidagi qarama-qarshiliklar siyosiy barqarorlikka to‘sqinlik qilmoqda. • Xalqaro ta’sir: AQSH, Rossiya va Xitoyning manfaatlari to‘qnashuvi Yaqin Sharqni global kuchlar o‘yin maydoniga aylantirmoqda. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL • Ijtimoiy transformatsiyalar: Yosh aholining ko‘pligi, internet va ijtimoiy tarmoqlarning rivoji siyosiy ongni o‘zgartirmoqda. 4. Mintaqaning xavfsizlik muammolari Yaqin Sharqdagi asosiy xavfsizlik tahdidlari quyidagilardan iborat: • Terrorizm va ekstremizm (masalan, IShID faoliyati); • Qurolli to‘qnashuvlar (Suriya, Falastin-Isroil, Yaman); • Suv va ekologik resurslar tanqisligi; • Migratsiya inqirozi — millionlab qochoqlar Yevropaga va qo‘shni davlatlarga oqib o‘tmoqda. Xulosa Yaqin Sharq mintaqasi o‘zining tarixiy, madaniy va iqtisodiy ahamiyati bilan jahon siyosatida alohida o‘rin tutadi. Ammo diniy, etnik va siyosiy ziddiyatlarning murakkabligi, tashqi kuchlarning aralashuvi hamda resurslar ustidan nazorat uchun kurash bu hududda barqarorlikni ta’minlashni qiyinlashtirmoqda. Kelajakda mintaqada tinchlik va barqarorlikka erishish uchun xalqaro hamjamiyatning muvozanatli siyosati, mintaqa davlatlarining ichki islohotlari va o‘zaro hamkorlikni mustahkamlash muhim ahamiyat kasb etadi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Esposito, J. L. (2018). The Islamic World: Past and Present. Oxford University Press. 2. Cleveland, W. L., & Bunton, M. (2016). A History of the Modern Middle East. Westview Press. 3. Karimov, I. A. (1999). Yuksak ma’naviyat — yengilmas kuch. Toshkent: Ma’naviyat. 4. Халилов, Р. (2021). Яқин Шарқдаги сиёсий жараёнлар таҳлили. Тошкент давлат университети илмий ахборотлари, №2. 5. United Nations Development Programme (UNDP). (2023). Arab Human Development Report. New York: UNDP.