RAQOBATLI BOZOR VA MONOPOLIYALAR IQTISODIYOTGA TA'SIRI

JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Dotsent F.U.Umarov M. M.Mahmudjonov TDIU Buxgalteriya hisob fakulteti talabasi RAQOBATLI BOZOR VA MONOPOLIYALAR IQTISODIYOTGA TA’SIRI Kirish Bozor iqtisodiyoti sharoitida har bir ishlab chiqaruvchi va iste’molchi o‘z manfaatini ko‘zlab harakat qiladi. Bunday tizimda muhim rol o‘ynaydigan ikki asosiy tushuncha mavjud: raqobat va monopoliya. Raqobat — bu ishlab chiqaruvchilar o‘rtasida iste’molchilarni o‘z mahsulotiga jalb qilish uchun olib boriladigan kurashdir. Monopoliya esa, aksincha, bozorda raqobatning yo‘qligini yoki juda cheklanganligini bildiradi. Mikroiqtisodiyotda ushbu ikki hodisa chuqur o‘rganiladi, chunki ular tovar va xizmatlar narxini, ishlab chiqarish hajmini, resurslar taqsimotini, innovatsion jarayonlarni va jamiyatdagi farovonlik darajasini belgilab beradi. Bugungi kunda O‘zbekiston iqtisodiyotida raqobat muhitini rivojlantirish, tadbirkorlikni qo‘llabquvvatlash va monopoliyalarni cheklash davlat siyosatining muhim yo‘nalishiga aylangan. Shu bois ushbu mavzuni tahlil qilish dolzarb hisoblanadi. I bob. Raqobatli bozor tushunchasi va uning ahamiyati Raqobatli bozor – bu iqtisodiyotning eng muhim tarkibiy qismi bo‘lib, unda turli xo‘jalik subyektlari erkin faoliyat yuritadi va o‘zaro raqobat orqali mahsulot sifati hamda narxini belgilaydi. O‘zbekistonda so‘nggi yillarda bozor mexanizmlarini rivojlantirish, erkin raqobatni qo‘llab-quvvatlash va monopoliyalarning ta’sirini kamaytirish borasida sezilarli islohotlar amalga oshirilmoqda. Quyidagi jadvalda O‘zbekiston bozoridagi raqobat darajasi haqida umumiy ma’lumot keltirilgan: Soha nomi Raqobatchilar soni Bozor ulushi (%) Telekommunikatsiya 5 ta yirik kompaniya 20-25% Bank tizimi 30 dan ortiq bank 10-15% Savdo va xizmat ko‘rsatish 1000 dan ortiq tadbirkorlik subyektlari 5-10% Sement ishlab chiqarish 7 ta asosiy zavod 30-40% 1-jadval Jadvaldan ko‘rinib turibdiki, ayrim sohalarda raqobat nisbatan yuqori bo‘lsa-da, ayrim tarmoqlarda hali ham monopolistik holatlar saqlanib qolmoqda. Bu esa bozor samaradorligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Raqobatli bozorning asosiy belgilariga quyidagilar kiradi: JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL 1. Ko‘plab sotuvchilar va xaridorlar mavjudligi: Bir yoki bir necha yirik korxona emas, balki yuzlab kichik firmalar faoliyat yuritadi. 2. Mahsulotlarning o‘xshashligi. Har bir korxona o‘xshash tovar ishlab chiqaradi, shuning uchun iste’molchi istalgan paytda boshqa mahsulotni tanlashi mumkin. 3. Bozorga kirish va chiqish erkinligi. Yangi tadbirkorlar uchun hech qanday to‘siq yo‘q. 4. Axborotning ochiqligi. Xaridor va sotuvchi narx, sifat, hajm haqidagi ma’lumotlarga teng darajada ega. Raqobatli bozorning eng katta afzalligi shundaki, u iqtisodiyotda samaradorlikni ta’minlaydi. Ya’ni resurslar aynan eng foydali sohalarga yo‘naltiriladi, bu esa iqtisodiy o‘sish va innovatsiyalarni tezlashtiradi. Masalan, O‘zbekiston oziq-ovqat yoki kiyim-kechak bozorini olaylik. Bu sohalarda raqobat kuchli, natijada ishlab chiqaruvchilar narxni past ushlab turish, sifatni esa yaxshilashga majbur. Shu tarzda raqobat: mehnat unumdorligini oshiradi, texnologik yangilanishni rag‘batlantiradi, iste’molchilar uchun qulay narxlarni yaratadi, iqtisodiy o‘sishni tezlashtiradi. II bob. Monopoliya tushunchasi va uning turlari Monopoliya – bu bitta yoki bir nechta yirik korxonaning ma’lum bir sohada hukmronlik qilishi natijasida raqobatning cheklanishidir. O‘zbekistonda energetika, temir yo‘l, kommunal xizmatlar kabi sohalar hali ham qisman monopolistik hisoblanadi. Monopoliyalar qisqa muddatda barqarorlik keltirsa-da, uzoq muddatda innovatsiyalar va mahsulot sifatining pasayishiga olib keladi. Quyidagi jadvalda ayrim monopolistik tarmoqlar misolida tahlil keltirilgan: Tarmoq Asosiy korxona Bozor ulushi (%) Energetika O‘zbekenergo AJ 90% Temir yo‘l O‘zbekiston temir yo‘llari AJ 100% Gaz ta’minoti Hududgazta’minot AJ 95% Aeroport xizmatlari O‘zbekiston havo yo‘llari 90% JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL 2-jadval Jadvaldan ko‘rinadiki, bu sohalarda raqobat deyarli yo‘q. Shu sababli davlat tomonidan narx nazorati va samaradorlik monitoringi muhim hisoblanadi. Monopoliyaning asosiy turlari: 1. Tabiiy monopoliya. Bu tarmoqlarda bir nechta kompaniya faoliyat yuritishi iqtisodiy jihatdan samarasiz bo‘ladi. Masalan, elektr tarmoqlari, gaz, suv ta’minoti, temir yo‘l tizimlari. O‘zbekistonda “Hududiy elektr tarmoqlari”, “O‘ztransgaz” yoki “Temir yo‘llari” kabi korxonalar bunga misol bo‘la oladi. 2. Huquqiy (yuridik) monopoliya. Davlat tomonidan maxsus litsenziya, patent yoki qonuniy huquq asosida beriladi. Masalan, ayrim farmatsevtika mahsulotlarini ishlab chiqarish yoki import qilish bo‘yicha. 3. Sanoat monopoliya. Ma’lum bir korxonaning texnologik ustunligi yoki xomashyo manbalariga egaligi tufayli yuzaga keladi. 4. Savdo monopoliya. Bitta vositachi butun bozorda mahsulotni sotish huquqiga ega bo‘ladi. Monopoliya ijobiy tomonlarga ham ega — u yirik investitsiyalarni jalb etish, barqaror ishlab chiqarishni tashkil qilish imkonini beradi. Ammo ko‘pchilik holatlarda monopolistlar narxni sun’iy oshirish, sifatni pasaytirish va iste’molchini tanlovsiz qoldirish orqali iqtisodiy adolatsizlik keltirib chiqaradi. III bob. Raqobat va monopoliyaning iqtisodiyotga ta’siri O‘zbekiston Respublikasi Raqobatni rivojlantirish va iste’molchilar huquqlarini himoya qilish agentligi so‘nggi yillarda monopoliyalarni qisqartirish, erkin raqobat muhitini yaratish va yangi ishtirokchilarni bozorga jalb etish bo‘yicha faol siyosat yuritmoqda. Quyidagi jadvalda oxirgi yillarda amalga oshirilgan asosiy islohotlar keltirilgan: Yil Islohot yo‘nalishi Natija 2019 Raqobat to‘g‘risidagi qonun qabul qilindi Huquqiy asoslar mustahkamlandi 2020 Monopoliyalarga qarshi kurash kuchaytirildi Narx belgilash erkinligi oshdi 2022 Energetika sohasida xususiy sektor ishtiroki Samaradorlik oshdi 2024 Raqobat agentligi isloh qilindi Boshqaruv tizimi takomillashtirildi JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL 3-jadval Bu islohotlar natijasida O‘zbekiston iqtisodiyoti bosqichma-bosqich ochiqlikka, raqobatbardoshlikka va bozor mexanizmlariga yaqinlashib bormoqda. Raqobat va monopoliya bir-biriga zid, ammo bir-birisiz mavjud bo‘la olmaydigan iqtisodiy hodisalardir. Raqobat — iqtisodiyotning “dvigateli” bo‘lsa, monopoliya — uni tartibda ushlab turuvchi “chegarasi”dir. Raqobatning ijobiy ta’siri: Narx barqarorligi: Talab va taklif o‘rtasida tabiiy muvozanat o‘rnatiladi. Sifat oshishi: Har bir korxona o‘z mahsulotini yaxshilashga majbur bo‘ladi. Innovatsiyalar: Yangi texnologiyalar paydo bo‘ladi. Samaradorlik: Resurslar eng foydali sohalarga yo‘naltiriladi. Monopoliyaning salbiy ta’siri: Narxlarning sun’iy oshirilishi; Sifatning pasayishi; Yangi tadbirkorlar uchun kirish to‘siqlari; Iste’molchi tanlovining cheklanishi. Masalan, agar bitta kompaniya butun internet xizmatini nazorat qilsa, u xohlagancha narx qo‘yishi mumkin, bu esa raqobatsizlikni keltirib chiqaradi. Aksincha, bir nechta internet provayderlar mavjud bo‘lsa, ular mijozlar uchun kurashadi, natijada sifat yaxshilanadi va narx tushadi. IV bob. O‘zbekiston iqtisodiyotida raqobat muhiti va monopoliyalarni tartibga solish O‘zbekiston mustaqillikka erishgan dastlabki yillardan boshlab bozor iqtisodiyotiga o‘tish jarayonida raqobatni rivojlantirish va monopoliyalarni cheklash masalasiga alohida e’tibor qaratildi. 2012-yilda qabul qilingan “Raqobat to‘g‘risida”gi Qonun ushbu sohada muhim huquqiy asos bo‘ldi. Shu qonunga asosan, Monopoliyaga qarshi kurashish qo‘mitasi faoliyat yuritadi. So‘nggi yillarda davlat korxonalarini xususiylashtirish, kichik biznesni rivojlantirish, import o‘rnini bosuvchi ishlab chiqarishni kengaytirish orqali raqobat muhiti yanada yaxshilanmoqda. O‘zbekiston bozoridagi o‘zgarishlar: JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Banklar o‘rtasida raqobat oshib, mijozlarga turli xizmatlar taklif qilinmoqda. Mobil aloqa operatorlari o‘rtasida raqobat natijasida narxlar pasaydi. Transport va logistika sohasida xususiy kompaniyalar paydo bo‘ldi. Oziq-ovqat bozorida raqobat oshib, import mahsulotlar bilan mahalliy ishlab chiqaruvchilar o‘rtasida sog‘lom raqobat yuzaga keldi. Biroq, ayrim tarmoqlarda — elektr energiyasi, gaz, suv, temir yo‘l kabi sohalarda tabiiy monopoliya hanuzgacha saqlanib qolmoqda. Shu sababli bu sohalarda davlat tartibga soluvchi rolni bajaradi. Davlatning roli: Monopoliyalarning suiiste’molini oldini olish; Narx siyosatini nazorat qilish; Raqobatga qarshi kelishuvlarni aniqlash; Bozorga yangi ishtirokchilar kirishini qo‘llab-quvvatlash. O‘zbekiston Prezidentining 2020-yil 24-apreldagi PQ-4699-son qarorida raqobat muhitini yanada yaxshilash, davlat ulushini qisqartirish va xususiy sektor faoliyatini kengaytirish bo‘yicha muhim vazifalar belgilangan. Bugungi kunda bu yo‘nalishdagi islohotlar natijasida mamlakatimizda raqobat kuchaymoqda, iste’molchilar manfaatlari himoya qilinmoqda, narxlar barqarorlashmoqda va iqtisodiyotdagi ochiqlik darajasi ortmoqda. Xulosa Xulosa qilib aytganda, raqobatli bozor va monopoliya iqtisodiyotda muvozanatli ravishda mavjud bo‘lishi lozim. O‘zbekiston iqtisodiyotida raqobatni rivojlantirish iqtisodiy o‘sish, narx barqarorligi va innovatsion faoliyat uchun muhim omil hisoblanadi. Monopoliyalarni cheklash va yangi tadbirkorlik subyektlarini qo‘llab-quvvatlash kelgusida iqtisodiyotni yanada barqaror qiladi. Quyidagi jadvalda asosiy xulosalar va takliflar jamlangan: Xulosa yoki taklif Izoh Raqobatni kuchaytirish Bozorning samaradorligini oshiradi Monopoliyalarni qisqartirish Narxlar barqarorligini ta’minlaydi Davlat ishtirokini kamaytirish Xususiy sektor faolligini oshiradi Innovatsion ishlab chiqarishni qo‘llabquvvatlash Texnologik taraqqiyotga turtki beradi 4-jadval JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Umuman olganda, raqobatli iqtisodiyot O‘zbekistonning barqaror rivojlanishida asosiy omil bo‘lib, unda davlat, xususiy sektor va iste’molchilar o‘rtasidagi muvozanat muhim ahamiyat kasb etadi. Raqobat iqtisodiy faollikni oshiradi, innovatsiyalarni keltirib chiqaradi va iste’molchilarga qulaylik yaratadi. Monopoliya esa ayrim tarmoqlarda zarur, lekin u davlat tomonidan qat’iy tartibga solinmasa, iqtisodiy o‘sish va adolatga zarar yetkazadi. O‘zbekiston tajribasi shuni ko‘rsatadiki, sog‘lom raqobat muhitini yaratish, kichik biznesni rivojlantirish, xususiy sektorni qo‘llab-quvvatlash orqali iqtisodiy samaradorlikni oshirish mumkin. Kelajakda raqobatni rivojlantirish, narxlarning adolatli shakllanishini ta’minlash va monopoliyalarning iqtisodiy ta’sirini kamaytirish mamlakat barqaror taraqqiyotining muhim omillaridan biri bo‘lib qoladi. Foydalanilgan adabiyotlar 1. “Mikroiqtisodiyot” – O‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi uchun o‘quv qo‘llanma, Toshkent, 2023. 2. Krugman P., Wells R. Microeconomics. — New York: Worth Publishers, 2020. 3. O‘zbekiston Respublikasi “Raqobat to‘g‘risida”gi Qonuni, 2012-yil 6-yanvar. 4. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 24-apreldagi PQ-4699-son qarori. 5. www.antimon.gov.uz — O‘zbekiston Respublikasi Monopoliyaga qarshi kurashish qo‘mitasi rasmiy sayti. 6. Karimov A. Bozor iqtisodiyotida raqobat mexanizmi. — Toshkent: Iqtisodiyot nashriyoti, 2021.