КИБЕРФИРИБГАРЛИК ҲУҚУҚБУЗАРЛИКЛАРИНИ ОЛДИНИ ОЛИШ БЎЙИЧА ХОРИЖИЙ ДАВЛАТЛАР ТАЖРИБАСИНИНГ АЙРИМ ЖИҲАТЛАРИ

ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 10–to’plam 2025 y. Sahifa: 262 КИБЕРФИРИБГАРЛИК ҲУҚУҚБУЗАРЛИКЛАРИНИ ОЛДИНИ ОЛИШ БЎЙИЧА ХОРИЖИЙ ДАВЛАТЛАР ТАЖРИБАСИНИНГ АЙРИМ ЖИҲАТЛАРИ Ш.С.Мирзажонов, мустақил изланувчи. Аннотация: Мақолада хорижий давлатларда киберфирибгарлик ҳуқуқбузарликларини олдини олиш бўйича ҳуқуқий, институционал ва амалий тажрибалар таҳлил қилинган. Хусусан, Европа Кенгаши, INTERPOL, ОБСЕ каби халқаро ташкилотлар ҳамда АҚШ, Сингапур, Япония, Корея Республикаси каби давлатлар мисолида кибержиноятчилик профилактикасининг илғор механизмлари ёритилган. Шунингдек, ушбу тажрибаларни Ўзбекистон шароитида татбиқ этиш бўйича илмий-амалий тавсиялар ишлаб чиқилган. Калит сўзлар: киберфирибгарлик, профилактика, киберхавфсизлик, халқаро ҳамкорлик, институционал механизмлар, ҳуқуқий базалар. Рақамли иқтисодият, интернет хизматларининг кенгайиши ва ахбороткоммуникация технологиялари жадаллик билан ривожланувчи жамиятларда киберфирибгарлик – яъни акаунтларни ёки шахсий маълумотларни «алдай олиш» ҳамда молиявий ёки ахборот ресурсларини ноқонуний тарзда қўлга киритишга қаратилган жиноий фаолият – барча соҳаларда жиҳозланган юзага келаётган тенденция ҳисобланади. Ушбу жиноят турига қарши курашда фақат жавоб чоралари эмас, балки олдини олиш (профилактика) механизмларини жорий қилиш муҳим аҳамият касб этади. Хорижий давлатлар тажрибасини ўрганиш – миллий стратегиялар учун илмий азим ресурсни ташкил этади. Бироқ, бу жараён билан бирга киберҳудудда амалга оширилаётган жиноятлар, хусусан киберфирибгарлик ҳуқуқбузарликлари ҳам кескин ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 10–to’plam 2025 y. Sahifa: 263 ортиб бормоқда. Бу турдаги жиноятлар фақат молиявий йўқотишларгина эмас, балки фуқароларнинг шахсий дахлсизлиги ва давлатнинг ахборот хавфсизлигига ҳам таҳдид солмоқда [1]. Шу боис киберфирибгарликка қарши самарали курашиш фақат жазо чоралари билан чекланмай, олдини олиш (профилактика) механизмларини ривожлантиришни талаб этади. Бу йўналишда хорижий давлатлар тажрибасини ўрганиш илмий ва амалий жиҳатдан муҳим аҳамиятга эга. Кибержиноятчиликка қарши биринчи халқаро меъёрий ҳужжат — Budapest Convention on Cybercrime (2001) бўлиб, у Европа Кенгаши томонидан қабул қилинган ва ҳозирда 80 дан ортиқ давлат томонидан ратификация қилинган [2]. Ушбу конвенцияда ахборот тизимларига ноқонуний кириш, маълумотларни бузиш ва тарқатиш каби қилмишлар учун жиноий жавобгарлик белгиланган ҳамда давлатлар ўртасида маълумот алмашиш механизмлари назарда тутилган. INTERPOL ташкилоти томонидан ишлаб чиқилган National Cybercrime Strategy Guidebook (2022) ҳужжатида эса ҳар бир давлат киберҳуқуқбузарликларнинг олдини олиш бўйича миллий стратегияларини яратиши тавсия этилган [3]. Шу билан бирга, G7 Cyber Expert Group ҳам киберфирибгарликка қарши давлатлараро ҳамкорликни ривожлантиришда муҳим институт ҳисобланади [4]. АҚШ, Япония, Сингапур ва Корея Республикасида киберфирибгарликка қарши махсус қонунлар қабул қилинган бўлиб, уларда ҳуқуқий жавобгарлик билан бир қаторда профилактика механизмлари ҳам назарда тутилган. Масалан, Сингапурда 2021 йилдан бери “Cyber Security Act” орқали хусусий ва давлат секторлари ўртасида маълумот алмашинувини автоматлаштириш тизими жорий этилган [5]. Британия ва Германияда киберфирибгарлик профилактикасининг муҳим қисми аҳолининг рақамли саводхонлигини оширишга қаратилган. Масалан, ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 10–to’plam 2025 y. Sahifa: 264 Британияда “Cyber Aware” дастури орқали фуқароларга фишинг, қалбаки сайтлар ва шахсий маълумотларни ҳимоя қилиш бўйича бепул онлайн курслар таклиф қилинади [6]. Японияда “Cyber Security Month” акцияси доимий равишда ўтказилиб, оммавий ахборот воситалари орқали фуқароларни ахборот хавфсизлиги қоидаларига ўргатиш тадбирлари амалга оширилади. Бу тажриба аҳолида киберхавфсизлик маданиятини шакллантиришда муҳим ўрин тутади [7]. АҚШдаги Federal Trade Commission (FTC) ва хусусий банк сектори ўртасида маълумот алмашинуви тизими жорий этилган бўлиб, у шубҳали онлайн транзакцияларни эрта аниқлаш имконини беради [8]. Шунингдек, McKinsey тадқиқотига кўра, компаниялар ўз мижозларини киберфирибгарликдан ҳимоя қилиш билан бирга уларнинг ишончини оширишга эришмоқда [9]. Сингапурда эса Cyber Security Agency (CSA) томонидан хусусий сектор билан ҳамкорликда “Anti-Scam Command” маркази ташкил этилган бўлиб, у онлайн фирибгарлик ҳолатларини мониторинг қилади ва жамоатчиликни хабардор қилиш билан шуғулланади [10]. ОБСЕнинг “Community-Oriented Policing and Human Rights” (2023) концепциясида ахборот хавфсизлиги соҳасида жамоатчилик иштирокини кучайтириш ҳам профилактиканинг муҳим элементи сифатида белгиланган [11]. Женевадаги Geneva Centre for Security Sector Governance (DCAF) эса давлатлар ўртасида киберхавфсизлик бўйича ахборот ҳамкорлигини кучайтириш орқали жиноятларнинг олдини олишни тавсия этади [12]. Хорижий амалиёт кўрсатадики, киберфирибгарликни самарали олдини олиш учун қуйидаги омиллар муҳим аҳамият касб этади: – аҳолининг рақамли саводхонлик даражасини ошириш; ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 10–to’plam 2025 y. Sahifa: 265 – давлат ва хусусий секторлар ўртасида маълумот алмашинувини йўлга қўйиш; – халқаро маълумот алмашиш платформаларини фаол ишлатиш [13]. Бироқ айрим мамлакатларда ҳуқуқий база етарли эмас, айримида эса фуқароларнинг ахборот маданияти паст даражада. Шунинг учун профилактика фақат ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар эмас, балки таълим муассасалари, ННОлар ва оммавий ахборот воситалари иштирокида амалга оширилиши лозим [14]. Юқоридагилардан келиб чиқиб, қуйидаги хулосаларга келиш мумкин: 1. Мактаб ва олий таълим муассасаларида “Киберҳуқуқ ва ахборот маданияти” фанини жорий этиш. 2. Миллий гвардия, Ички ишлар вазирлиги ва Ахборот технологиялари вазирлиги ўртасида ягона “Киберхавфсизлик маълумот платформаси”ни ташкил этиш. 3. Халқаро ҳамкорликни кенгайтириш, Budapest Convention ва INTERPOL дастурлари билан интеграцияни кучайтириш. 4. Давлат-хусусий сектор ҳамкорлигида киберфирибгарлик ҳолатларини мониторинг қилиш ва таҳлил қилиш тизимини йўлга қўйиш. 5. Оммавий ахборот воситаларида аҳолини хабардор қилишга қаратилган доимий тарғибот кампанияларини ўтказиш. Хорижий давлатлар тажрибаси шуни кўрсатадики, киберфирибгарлик ҳуқуқбузарликларини олдини олиш тизими фақат ҳуқуқий ёки техник чоралар билан чекланмайди. Бу тизим жамиятнинг ҳуқуқий маданияти, давлат-хусусий ҳамкорлиги ва халқаро ҳамкорликка асосланиши лозим. Ўзбекистонда ҳам мазкур элементларни комплекс тарзда жорий этиш орқали киберхавфсизликни таъминлаш даражасини сезиларли ошириш мумкин. ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 10–to’plam 2025 y. Sahifa: 266 Фойдаланилган адабиётлар 1. UNODC. Global Report on Cybercrime. New York: United Nations Publications, 2023. 2. Council of Europe. Budapest Convention on Cybercrime. Strasbourg, 2001. 3. INTERPOL. National Cybercrime Strategy Guidebook. Lyon, 2022. 4. G7 Cyber Expert Group. Policy Recommendations on Global Cybersecurity. Paris, 2023. 5. Cyber Security Agency of Singapore. Cybersecurity Act 2021. Singapore, 2021. 6. UK Government. Cyber Aware Programme. London, 2023. 7. Japan National Policy Agency. Cyber Security Month Campaign Report. Tokyo, 2022. 8. Federal Trade Commission (FTC). Consumer Fraud Prevention Report. Washington D.C., 2023. 9. McKinsey & Company. A New Approach to Fighting Fraud while Enhancing Customer Experience. New York, 2023. 10. CSA Singapore. Anti-Scam Command Annual Review. Singapore, 2024. 11. OSCE. Community-Oriented Policing and Human Rights. Vienna: OSCE Publications, 2023. 12. Geneva Centre for Security Sector Governance (DCAF). Annual Review of Security Sector Governance. Geneva, 2024. 13. World Economic Forum. Global Cybersecurity Outlook 2024. Geneva, 2024. 14. Ergashov Sh.E. Kiberxavfsizlik va axborot huquqi. Toshkent: Yuridik nashriyot, 2023.