IKKINCHI JAHON URUSHIDA O'ZBEKISTONLIKLARNING KO'RSATGAN JASORATI

ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 10–to’plam 2025 y. Sahifa: 267 IKKINCHI JAHON URUSHIDA O‘ZBEKISTONLIKLARNING KO‘RSATGAN JASORATI Mamadaliyeva Shoxista Xudoyberdiyevna Ixtisoslashtirilgan ta’lim muassasalari agentligi Halima Xudoyberdiyeva nomidagi ijod maktabi tarix fani o‘qituvchisi Elektron pochta: [email protected] Annotatsiya: Mazkur tezisda ikkinchi jahon urushi yillarida O‘zbekistonliklarning front va front ortidagi jasorati, ularning harbiy, mehnat va ma’naviy qahramonligi tarixiy manbalar asosida tahlil qilinadi. Urush yillarida o‘zbekistonliklarning g‘alabaga qo‘shgan hissasi, O‘zbekiston hududida tashkil etilgan harbiy qismlar, evakuatsiya qilingan zavod va fabrikalar faoliyati, ayollar va yoshlarning mehnat frontidagi fidoiyligi haqida ma’lumotlar keltiriladi. Shuningdek, o‘zbekistonlik qahramonlar — Sobir Rahimov, Zulfiya, Tursunoy Akromova, Abduhalim Ismoilov kabi shaxslarning faoliyati misolida xalqning mardlik va vatanparvarlik ruhi yoritiladi. Kalit so‘zlar: ikkinchi jahon urushi, O‘zbekiston, jasorat, front, mehnat fronti, g‘alaba, vatanparvarlik, qahramonlik. Kirish Ikkinchi jahon urushi insoniyat tarixidagi eng dahshatli urushlardan biri bo‘lib, u 1939-yil 1-sentabrda Germaniyaning Polshaga bostirib kirishi bilan boshlandi va 1945-yil 2-sentabrda Yaponiya taslim bo‘lishi bilan yakunlandi. Bu urushda 60 dan ortiq davlat, 1,7 milliarddan ziyod inson bevosita yoki bilvosita ishtirok etdi. O‘zbekiston bu davrda sobiq Sovet Ittifoqi tarkibida bo‘lsa-da, xalqimizning g‘alabaga qo‘shgan hissasi, ko‘rsatgan jasorati va fidoyiligi tarix sahifalarida oltin harflar bilan bitilgan. ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 10–to’plam 2025 y. Sahifa: 268 Urush yillari o‘zbekistonliklar nafaqat frontda, balki orqa frontda ham o‘z jonini ayamagan holda mehnat qildilar. Minglab o‘g‘il-qizlar frontga jo‘nab, dushmanga qarshi mardlarcha jang qildilar, millionlab ayollar, qariyalar va bolalar esa zavod, fabrika va dalalarda tinmay ishladilar. Ularning fidoyiligi tufayli sovet armiyasi doimo o‘q-dorilar, oziq-ovqat, kiyim-kechak bilan ta’minlanib turdi. Mazkur maqolada o‘zbekistonliklarning Ikkinchi jahon urushidagi jasorati, ularning harbiy va mehnat frontidagi faoliyati, shuningdek urushning respublika ijtimoiy hayotiga ko‘rsatgan ta’siri ilmiy manbalar asosida yoritiladi. Asosiy qism 1. O‘zbekistonning urush yillaridagi holati 1941-yil 22-iyun kuni fashistlar Germaniyasi Sovet Ittifoqiga hujum qilgach, butun mamlakat safarbar etildi. O‘zbekiston hududi urushning to‘g‘ridan-to‘g‘ri jang maydoniga aylangan bo‘lmasa-da, front ehtiyojlarini ta’minlovchi muhim iqtisodiy, sanoat va madaniy markazga aylandi. Urush boshlangan dastlabki oylaridanoq O‘zbekistonda evakuatsiya qilingan 200 dan ortiq zavod va fabrika joylashtirildi. Masalan, Moskva va Leningraddan keltirilgan mashinasozlik korxonalari Toshkent, Farg‘ona, Samarqand, Andijon va boshqa shaharlar hududida ish boshladi. Bu korxonalar qisqa fursatda qurollar, o‘qdorilar, harbiy texnika uchun zarur detallar ishlab chiqara boshladi. Ayollar va o‘smirlar erkaklar o‘rniga mehnat frontiga chiqdi. Ulardan ko‘pchiligi front uchun kiyim-kechak, oziq-ovqat tayyorlashda, paxta yig‘imterimida, zavodlarda ishlab, g‘alabaga o‘z hissasini qo‘shdi. Ayniqsa, o‘zbek ayollari jasorati tarix sahifalarida alohida o‘rin egallaydi. Shular qatorida Zulfiya, Tursunoy Sodiqova, Tamara Xudoyberdiyeva kabi ayollar faolligi jamiyatda vatanparvarlik ruhi uyg‘otgan. 2. O‘zbekistonlik jangchilar frontda O‘zbekistonliklar frontning turli yo‘nalishlarida mardlarcha jang qildilar. Ularning orasida ko‘plab qahramonlar yetishib chiqdi. Jumladan, general-mayor ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 10–to’plam 2025 y. Sahifa: 269 Sobir Rahimov — O‘zbekistonlik birinchi general, frontda ko‘rsatgan jasorati uchun “Sovet Ittifoqi Qahramoni” unvoniga sazovor bo‘lgan. U 1945-yilda G‘arbiy frontdagi janglarda halok bo‘ldi. Shuningdek, Abduhalim Ismoilov 1945-yil 1-may kuni Reyxstag binosiga sovet bayrog‘ini qadagan uch askardan biri sifatida tarixga kirdi. Uning ismi O‘zbekiston faxrli o‘g‘lonlari qatorida doimo tilga olinadi. Shu bilan birga, o‘zbekistonlik uchuvchi Talgat Begeldinov, mergan To‘ychi Eshonqulov, sanitar ayol Tursunoy Akromova, tankchi Hasan To‘xtaboyev kabi yuzlab vatandoshlarimiz ham dushmanga qarshi mardlarcha jang qilib, o‘lmas qahramonlik namunalarini ko‘rsatganlar. 3. Mehnat frontidagi qahramonlik Urush yillarida respublikadagi barcha tarmoqlar front ehtiyojiga bo‘ysundirildi. O‘zbekiston aholisining 70 foizdan ortig‘i front ortida tinmay mehnat qilgan. Dehqonlar, ishchilar, ziyolilar — barchasi “Hamma narsa front uchun!” shiori ostida birlashgan. Frontga 3 million tonnadan ortiq paxta, minglab tonna g‘alla, sabzavot, meva va go‘sht mahsulotlari jo‘natilgan. Respublikada ayollar harbiy kiyimlar tikish, oziqovqat tayyorlash, yaradorlarni parvarishlashda faol qatnashgan. Ko‘plab yoshlar urush yillarida texnik maktablarda o‘qitilib, keyinchalik frontda yoki sanoatda xizmat qilganlar. 4. O‘zbekiston hududiga evakuatsiya qilinganlar va ularning ta’siri Urush paytida O‘zbekistonga 1,5 milliondan ortiq kishi evakuatsiya qilingan — ularning orasida Rossiya, Ukraina, Belarus, Baltika mamlakatlari aholisi, ilm-fan va madaniyat vakillari ham bor edi. Masalan, Leningrad konservatoriyasi, Moskva teatr maktabi, ilmiy institutlar Toshkent va Samarqandga ko‘chirildi. Bu esa O‘zbekiston madaniy hayotining rivojiga kuchli turtki berdi. O‘zbekiston xalqining mehmondo‘stligi, insonparvarligi bu davrda ayniqsa yorqin namoyon bo‘ldi. O‘zbek oilalari evakuatsiya qilingan bolalarni o‘z bag‘riga ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 10–to’plam 2025 y. Sahifa: 270 oldi. Ana shunday mehr-muruvvat ramzi sifatida “O‘zbekiston farzandlari” degan ibora paydo bo‘ldi. 5. Urushning ma’naviy merosi va o‘zbek xalqining ruhi Ikkinchi jahon urushi xalqimizning ma’naviyatida ham chuqur iz qoldirdi. Urush yillarida yaratilgan she’r, qo‘shiqlar, maqolalar xalqning ruhiy birdamligi va g‘alabaga ishonchini mustahkamladi. Shoira Zulfiyaning “Sen yetim emassan” she’ri yoki G‘afur G‘ulomning “Sen yetim emassan” asari o‘sha davr ma’naviy quvvatining ifodasidir. Urush yakunlangach, g‘alaba xalqimiz uchun nafaqat faxr, balki tinchlik va mehnatning qadriyatini anglashga sabab bo‘ldi. Har bir o‘zbekistonlik oilasida frontda halok bo‘lgan yoki yarador bo‘lib qaytgan inson bo‘lgan — shu bois urush xotirasi xalq ongida abadiy saqlanib kelmoqda. Xulosa. Ikkinchi jahon urushi O‘zbekiston tarixida xalqimizning mardlik, fidoyilik va vatanparvarlik sinovi bo‘ldi. Urush yillarida o‘zbekistonliklar o‘z hayoti, mehnati va jasorati bilan g‘alabaga beqiyos hissa qo‘shdilar. Ularning yodgorligi bugun ham yosh avlodni Vatanga sadoqat, tinchlikni asrash va tarixni qadrlash ruhida tarbiyalashga xizmat qilmoqda. O‘zbekistonliklarning jasorati — bu nafaqat o‘tmish xotirasi, balki millatimizning mardlik, birlik va insonparvarlik timsolidir. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – T.: Ma’naviyat, 2008. 2. Rasulov Sh. Ikkinchi jahon urushi tarixidan lavhalar. – T.: O‘zbekiston, 2015. 3. G‘ulomov A. O‘zbekiston urush yillarida. – Samarqand, 1989. 4. Xolmatova D. O‘zbekiston xalqining frontdagi jasorati. – Toshkent, 2012.