DALTONIZM KASALLIGI VA METODOLOGIYASI

ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI OKTABR ANDIJON,2025 1063 DALTONIZM KASALLIGI VA METODOLOGIYASI Valijonov Shukurullo Salimjon oʻgʻli Kokand University, Andijan Branch, Faculty of Medicine [email protected] Usmanov Sarvarbek Sanjarbek o’g’li Kokand University, Andijan Branch, Faculty of Medicine [email protected] Annotatsiya: Ushbu maqolada daltonizm kasalligining klinik mohiyati, kelib chiqish sabablari, asosiy shakllari, tashxis qo‘yish metodologiyasi hamda ijtimoiy hayotdagi ahamiyati yoritilgan. Daltonizm – inson ko‘zining ranglarni to‘g‘ri idrok eta olmasligi bilan bog‘liq oftalmologik muammo bo‘lib, u irsiy yoki orttirilgan ko‘rinishda uchraydi. Kasallik birinchi marta ingliz olimi Jon Dalton tomonidan ilmiy jihatdan tasvirlangan. Ko‘z to‘r pardasidagi konus hujayralarning normal faoliyat ko‘rsatmasligi ranglarni noto‘g‘ri idrok etishga sabab bo‘ladi. Eng ko‘p uchraydigan shakllar – protanopiya, deuteranopiya va tritanopiya hisoblanadi. Daltonizm kundalik hayotda, ayniqsa kasb tanlashda muayyan cheklovlarga olib kelishi mumkin. Kasallikni aniqlashda Ishihara testi, Farnsvort D-15 testi, anomaloskop va genetik tekshiruvlar qo‘llaniladi. Shuningdek, zamonaviy raqamli texnologiyalar va maxsus ko‘zoynaklar daltonizmli shaxslarning hayot sifatini yaxshilashga xizmat qilmoqda. Kalit so’zlar: Daltonizm, rang ko‘rish nuqsoni, Ishihara testi, genetik tahlil, konus retseptorlar, deuteranopiya, protanopiya, texnologik diagnostika, xromatik buzilishlar. Daltonizm kasalligining dolzarbligi Daltonizm — bu ranglarni aniq farqlay olmaslik yoki ularni noto‘g‘ri qabul qilish holati bo‘lib, ranglar ko‘rish nuqsoni hisoblanadi. Tibbiy tilida bu holat ranglarni idrok qilish buzilishi deb yuritiladi. Kasallik o‘z nomini ingliz kimyogari Jon Dalton (John Dalton) nomidan olgan. U 1794-yilda o‘zida bu holat mavjudligini tasvirlab bergan va bu borada birinchi ilmiy ishni yozgan. Daltonizm – bu inson ko‘zining ranglarni to‘g‘ri ajrata olmasligi bilan kechadigan irsiy yoki orttirilgan holatdir. Bu kasallik o‘z nomini ingliz olimi Jon Dalton nomidan olgan. U o‘zida bu xususiyatni birinchi bo‘lib aniqlagan va ilmiy asosda tasvirlab bergan. Daltonizm rang ko‘rishdagi anomaliya bo‘lib, ko‘z to‘r pardasidagi rang sezuvchi retseptorlar (konuslar)dagi nuqsonlar sababli yuzaga keladi. Inson ko‘zida normal holatda uch xil konus mavjud bo‘lib, ular qizil, yashil va ko‘k ranglarni sezadi. Daltonizm bo‘lgan odamlarda bu konuslardan biri yo‘q yoki noto‘g‘ri ishlaydi. Kasallik tug‘ma yoki orttirilgan bo‘lishi mumkin. Tug‘ma daltonizm odatda irsiy bo‘lib, X-xromosoma orqali nasldan-naslga o‘tadi. Shuning uchun daltonizm erkaklarda ayollarga nisbatan ko‘proq uchraydi. Ayollar tashuvchi bo‘lishi mumkin, lekin ularda ifodalangan holati kamroq bo‘ladi. Daltonizmning asosiy turlari: protanopiya (qizil rangni ko‘rmaslik), deuteranopiya (yashil rangni ko‘rmaslik) va tritanopiya (ko‘k rangni ko‘rmaslik) hisoblanadi. Shuningdek, trixromaziya (ranglarni sezadi, lekin noto‘g‘ri), dixromaziya (faqat ikki rangni ajrata oladi) va monoxromaziya (faqat bitta rang yoki qora-oq rangni ko‘rish) kabi shakllari mavjud. Rang ko‘rish qobiliyatidagi buzilishlar kundalik hayotda noqulaylik tug‘diradi. Masalan, svetofor chiroqlarini ajratish, kiyim ranglarini moslashtirish yoki grafikalar bilan ishlashda muammolar kelib chiqadi. Daltonizmga chalingan insonlar uchun maxsus moslashtirilgan texnologiyalar, ko‘zoynaklar va mobil ilovalar ishlab ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI OKTABR ANDIJON,2025 1064 chiqilmoqda. Daltonizm ayniqsa kasb tanlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Ayrim kasblar ranglarni aniq ajratishni talab qiladi – masalan, uchuvchilar, temiryo‘lchilar, harbiylar, elektrchilar va dizaynerlar. Bu kasblarga kirish uchun rang ko‘rish testlaridan o‘tish talab etiladi. Eng ko‘p ishlatiladigan test – Ishihara testi bo‘lib, u rangli doiralar ichiga yashiringan raqamlar orqali daltonizmni aniqlaydi. Shuningdek, Farnsvort testi va anomaloskoplar ham diagnostikada qo‘llaniladi. Ayni paytda dunyoda daltonizmli odamlar uchun inklyuziv muhit yaratishga e’tibor kuchaymoqda. Maktab, universitet va ish joylarida ular uchun moslashtirilgan grafikalar, belgilar, matnlar taqdim etilmoqda. Mobil texnologiyalar, sun’iy intellekt va AR texnologiyalari orqali rang ajrata olmaydiganlar uchun real vaqtda ranglarni tahlil qilib, to‘g‘ri ko‘rsatib beruvchi ilovalar yaratilmoqda. Daltonizm kasalligini aniqlash metodologiyasi Daltonizm kasalligi, ya’ni ranglarni ko‘ra olmaslik yoki noto‘g‘ri idrok etish, ko‘plab insonlar hayotiga ta’sir qiluvchi oftalmologik muammo hisoblanadi. Kasallikning mavjudligi, turi va darajasini aniqlash uchun to‘g‘ri metodologik yondashuv talab etiladi. Bu jarayon zamonaviy diagnostik testlar, klinik kuzatuvlar, genetik tahlillar va texnologik qurilmalar yordamida amalga oshiriladi. Daltonizmni aniqlash metodologiyasi tibbiyotda aniq tashxis qo‘yish, holatni baholash va kerakli moslashuv choralarini ishlab chiqish uchun zarurdir. Ushbu metodologiyani umumlashtirib, quyidagi asosiy bosqichlarga ajratish mumkin: nazariy yondashuv, amaliy tekshiruvlar, texnologik vositalar va genetik tahlil. Nazariy asos va kasallik haqida dastlabki baho Metodologik jarayonning birinchi bosqichi — bu bemorning shikoyatlari, oilaviy tarixi va klinik ko‘rinishlarini o‘rganishdir. Daltonizm ko‘pincha irsiy bo‘lib, X-xromosoma orqali o‘tadi. Shu boisdan, erkaklarda uchrashi ehtimoli yuqori. Bemorning rang ajratish bilan bog‘liq muammolari (masalan, svetofor ranglarini ajratmaslik, rangli grafikalarni noto‘g‘ri talqin qilish) aniqlanadi. Shuningdek, bemorning oilasida ushbu kasallikka chalinganlar mavjud yoki yo‘qligi so‘raladi. Bu bosqichda nazariy bilimlarga asoslangan dastlabki tahlil amalga oshiriladi. Diagnostik testlar va amaliy usullar Rang ko‘rishdagi buzilishlarni aniqlashda bir nechta standart testlar mavjud bo‘lib, ular metodologiyaning markaziy qismini tashkil etadi. Ishihara testi Bu eng keng tarqalgan test bo‘lib, rangli doiralar ichida joylashtirilgan raqamlar yordamida amalga oshiriladi. Testning asosiy mohiyati — raqamlarni to‘g‘ri ko‘ra olishga asoslangan. Daltonizm turi va darajasiga qarab, bemor ayrim raqamlarni ko‘ra olmaydi yoki noto‘g‘ri o‘qiydi. Farnsvort D-15 testi Bu testda bemor rangli disklardan iborat ketma-ketlikni to‘g‘ri tartibga solishi kerak. Ushbu metod bemorning rang sezuvchanligini aniqlaydi va kasallik turini aniqlashda yordam beradi. ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI OKTABR ANDIJON,2025 1065 Anomaloskop Bu maxsus asbob bo‘lib, bemor qizil va yashil ranglarning muvozanatini sozlashi orqali kasallik darajasini aniqlash imkonini beradi. Bu usul ayniqsa ilmiy tadqiqotlarda qo‘llaniladi. Genetik testlar Agar rang ko‘rish buzilishi tug‘ma bo‘lsa, genetik tekshiruvlar ham metodologiyaning muhim qismini tashkil etadi. Bu usul orqali mutatsiyaga uchragan genlar aniqlanadi, nasliy yo‘l bilan kasallik o‘tganini tasdiqlash mumkin. Bunday testlar ayniqsa yangi tug‘ilgan bolalarda yoki oilaviy tarixda daltonizm mavjud bo‘lsa qo‘llaniladi. Texnologik va zamonaviy yondashuvlar Bugungi kunda sun’iy intellekt va raqamli texnologiyalar yordamida daltonizmni aniqlash va holatni tahlil qilish imkoniyatlari ortmoqda. Mobil ilovalar (Color Blind Test, EnChroma app va boshqalar), AR (kengaytirilgan haqiqat) yordamida real vaqtda rang ajratish muammolari aniqlanmoqda. Smartfon kamerasi orqali bemorning qanday ranglarni ko‘rmasligi avtomatik aniqlanadi. Shuningdek, ba’zi holatlarda virtual reallik asosida sinovlar o‘tkazilib, daltonizmli shaxslarning kundalik hayotdagi rang idrok etish muammolari simulyatsiya qilinadi. Bu yondashuv klinik va ilmiy tadqiqotlarda qo‘llanilmoqda. Statistik va tadqiqot metodlari Metodologik yondashuvda statistik tahlil ham muhim ahamiyatga ega. Populyatsiyada daltonizmning tarqalishi, yoshi, jinsi va kasblar bo‘yicha aloqadorliklari aniqlanadi. Keng ko‘lamli ijtimoiy tadqiqotlar orqali kasallikning ta’siri va profilaktik choralari ishlab chiqiladi. Xulosa Daltonizm nafaqat oddiy ko‘rish nuqsoni sifatida qaralmasligi kerak, balki u inson hayotining turli sohalariga keng ko‘lamda salbiy ta’sir ko‘rsatadigan muhim tibbiy va ijtimoiy muammo hisoblanadi. Bu kasallik insonning ranglarni to‘g‘ri idrok eta olmasligi, ya’ni rang ko‘rish qobiliyatining buzilishi bilan tavsiflanadi. Daltonizmning irsiy (nasldan naslga o‘tuvchi) va orttirilgan shakllari mavjud bo‘lib, ko‘pincha X-xromosoma orqali meros bo‘lib o‘tadi. Bu esa kasallikning erkaklarda ko‘proq uchrashiga sabab bo‘ladi. Daltonizm faqat ko‘z sog‘lig‘iga ta’sir qilmay, balki bemorning kundalik hayotida ranglarni ajrata olmasligi sababli turli muammolarni keltirib chiqaradi. Masalan, svetofor chiroqlarini noto‘g‘ri qabul qilish, kiyimlarning rangini moslashtirishdagi qiyinchiliklar, shuningdek, ranglarni aniq farqlash talab qilinadigan kasb va faoliyatlarda cheklovlar yuzaga keladi. Daltonizmni erta aniqlash va uning turini to‘g‘ri belgilash zamonaviy tibbiy diagnostika usullarining samarali qo‘llanilishi orqali amalga oshirilmoqda. Ishihara testi, Farnsvort testi, anomaloskoplar kabi an’anaviy diagnostik vositalar nafaqat kasallikni aniqlashda, balki uning qaysi turga mansub ekanligini aniqlashda ham muhim ahamiyatga ega. Bundan tashqari, genetik tekshiruvlar orqali daltonizmning irsiy shakli aniqlandi va kasallikning nasliy xarakteri tasdiqlandi. Bu esa oilaviy tarixga ega bo‘lgan shaxslar uchun kasallikni erta aniqlash imkonini yaratadi. Bugungi kunda texnologik taraqqiyot daltonizmli shaxslarning hayot sifatini sezilarli darajada yaxshilash imkonini berdi. Sun’iy intellekt va raqamli texnologiyalar yordamida yaratilgan maxsus mobil ilovalar va moslashtirilgan ko‘zoynaklar, shuningdek, boshqa qurilmalar daltonizmni yengillashtirishga xizmat qilmoqda. Bu vositalar ranglarni to‘g‘ri ajrata olmaslik muammosini qisqartirish bilan ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI OKTABR ANDIJON,2025 1066 birga, kasb tanlash va kundalik faoliyatda qo‘shimcha imkoniyatlar yaratadi. Shu bilan birga, jamiyatda inklyuziv muhitni yaratish va daltonizmli insonlarni qo‘llab-quvvatlash muhim ahamiyat kasb etadi. Maktablar, ish joylari va boshqa ta’lim muassasalarida maxsus belgilar, grafikalar va dasturlar joriy etilishi bu shaxslarning ijtimoiy hayotda to‘liq ishtirok etishini ta’minlaydi. Natijada, daltonizm bo‘yicha yetarli bilimga ega bo‘lish, uni erta tashxislash, zamonaviy diagnostika va texnologiyalarni qo‘llash, shuningdek, inklyuziv jamiyatni yaratish orqali daltonizmli shaxslarning hayot sifatini yaxshilash, ularning jamiyatdagi imkoniyatlarini kengaytirish va ko‘proq mustaqil bo‘lishlariga ko‘maklashish mumkin. Bu yo‘nalishda amalga oshiriladigan ilmiy-tadqiqot ishlari va innovatsion yondashuvlar kelajakda daltonizmni boshqarish va unga qarshi kurashishda yanada samarali natijalar berishini ta’minlaydi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Birch J. Diagnosis of Defective Colour Vision. 2nd ed. Oxford: Butterworth-Heinemann; 2001. 2. Simunovic MP. Colour vision deficiency. Eye. 2010;24(5):747–755. 3. Neitz M, Neitz J. The genetics of normal and defective color vision. Vision Research. 2011;51(7):633–651. 4. Pokorny J, Smith VC. Color vision and its deficiencies. Journal of the Optical Society of America. 1977;67(4):499–512. 5. Spalding JA. Colour vision deficiency in the medical profession. British Journal of General Practice. 1999;49(443):469–475. 6. Cole BL. Assessment of inherited colour vision defects in clinical practice. Clinical and Experimental Optometry. 2007;90(3):157–175. 7. O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi. Oftalmologiya bo‘yicha klinik tavsiyalar. Toshkent; 2023. 8. Ishihara S. Tests for Colour Blindness. Tokyo: Kanehara Shuppan Co.; 2014. 9. Farnsworth D. The Farnsworth Dichotomous Test for Color Blindness – Panel D-15. New York: Psychological Corp.; 1947. 10. Sharpe LT, Stockman A, Jagle H, Nathans J. Opsin genes, cone photopigments, color vision, and color blindness. In: Gegenfurtner KR, Sharpe LT, editors. Color Vision: From Genes to Perception. Cambridge University Press; 1999. p. 3–51. 11. EnChroma Inc. EnChroma Technology for Color Vision Deficiency. Berkeley, CA; 2022. 12. National Eye Institute (NEI). Facts About Color Blindness. Bethesda, MD: National Institutes of Health; 2024.