BIOMASSA ASOSIDA ISHLAB CHIQARILGAN YEMLARNING HAYVONLAR MAHSULDORLIGIGA VA CHORVACHILIK MAHSULOTLARI TANNARXIGA TA'SIRI

ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI OKTABR ANDIJON,2025 1105 BIOMASSA ASOSIDA ISHLAB CHIQARILGAN YEMLARNING HAYVONLAR MAHSULDORLIGIGA VA CHORVACHILIK MAHSULOTLARI TANNARXIGA TA’SIRI Xazratkulov Niyoz Namazbayevich Shirin shahar hokimi Email: [email protected] Annotatsiya: Ushbu tezisda biomassa asosida ishlab chiqarilgan yemlarning chorvachilik mahsuldorligiga ta’siri, ularning ishlab chiqarish tannarxini kamaytirishdagi o‘rni hamda iqtisodiy samaradorligi jahon va O‘zbekiston tajribasi misolida tahlil qilinadi. Jahon miqyosidagi amaliy natijalar, ilmiy tadqiqotlar, milliy strategiyalar hamda qonuniy asoslar tahlili asosida biomassa resurslaridan foydalanishning istiqbollari va afzalliklari yoritilgan. Kalit so‘zlar: biomassa, yem ishlab chiqarish, mahsuldorlik, tannarx, innovatsion texnologiya, iqtisodiy samaradorlik, chorvachilik. Abstract: This thesis analyzes the impact of biomass-based feed on livestock productivity, its role in reducing production costs, and its overall economic efficiency, using the experiences of both the world and Uzbekistan as examples. Based on an analysis of global practical outcomes, scientific research, national strategies, and legal frameworks, the prospects and advantages of utilizing biomass resources are highlighted. Keywords: biomass, feed production, productivity, cost price, innovative technology, economic efficiency, livestock. Rivojlangan davlatlar tajribasi shuni ko‘rsatadiki, biomassa asosidagi yemlardan foydalanish nafaqat ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytiradi, balki chorvachilik mahsulotlari hajmini ham sezilarli oshiradi. Masalan, AQSHda 2023-yilda umumiy yem ishlab chiqarish hajmining 42 foizi biomassa asosida tayyorlangan bo‘lib, bu tarmoqda ishlab chiqarish tannarxini o‘rtacha 28 foizga kamaytirgan. Natijada, 1 kg go‘sht ishlab chiqarish tannarxi 2,8 AQSh dollaridan 2,0 dollargacha tushirilgan, qoramolning o‘rtacha vazn ortishi esa 15–18 foizga ko‘tarilgan. Shuningdek, AQSHda biomassa yemlari asosida boqilgan sigirlarning sut ishlab chiqarish hajmi 6,2 ming litrni tashkil etgan bo‘lsa, bu an’anaviy yemlar bilan boqilgandagi hajmdan 19 foizga yuqori natijadir. Germaniya, Niderlandiya va Fransiya kabi Yevropa Ittifoqi davlatlari ham so‘nggi o‘n yillikda biomassa asosida yem ishlab chiqarishga katta sarmoya kiritmoqda. Germaniyada qishloq xo‘jaligi chiqindilarini qayta ishlash orqali ishlab chiqarilayotgan yemlar tufayli chorvachilikda umumiy ishlab chiqarish xarajatlari 30 foizgacha qisqargan, chorva hayvonlarining o‘sish sur’ati 20 foizga oshgan, 1 kg go‘sht ishlab chiqarish uchun zarur yem sarfi esa 8,2 kg dan 6,1 kg gacha kamaygan. Kanada tajribasida esa biomassa asosidagi yemlar tarkibida ozuqaviy moddalarning 25 foizga ko‘paytirilishi natijasida hayvonlarning oziqlanish samaradorligi 0,74 dan 0,92 oziqa birligigacha oshirilgan. Bundan tashqari, biomassa texnologiyalarining joriy etilishi ekologik yukni kamaytirishda ham muhim ahamiyat kasb etmoqda. Masalan, Niderlandiyada biomassa yem ishlab chiqarish texnologiyalariga o‘tish natijasida chorvachilik tarmog‘idan chiqadigan issiqxona gazlari hajmi 17 foizga kamaygan, bu esa Yevropa Ittifoqining “Yashil kelajak – 2050” strategiyasida belgilangan ekologik ko‘rsatkichlarga muvofiqdir. Shuningdek, Xitoyda 2022-yil yakunlariga ko‘ra, 1,1 milliard tonnadan ortiq biomassa resurslari yem ishlab chiqarishda ishlatilgan bo‘lib, natijada sut ishlab chiqarish hajmi 15,4 foizga oshgan, go‘sht ishlab chiqarish tannarxi esa 26 foizga kamaygan. ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI OKTABR ANDIJON,2025 1106 Ushbu statistik ma’lumotlar shuni ko‘rsatadiki, jahon miqyosida biomassa asosida yem ishlab chiqarish texnologiyalarining qo‘llanilishi chorvachilikda iqtisodiy samaradorlikni oshirish, ishlab chiqarish tannarxini kamaytirish, mahsuldorlikni yuksaltirish va ekologik barqarorlikni ta’minlashda eng muhim omillardan biriga aylangan. U rivojlangan davlatlarda agrar siyosatning markazida turibdi va zamonaviy chorvachilik klasterlarining iqtisodiy modeliga chuqur integratsiyalashgan. So‘nggi yillarda global miqyosda biomassa asosida yem ishlab chiqarish bo‘yicha ilmiy izlanishlar agrar soha innovatsiyalarining eng faol rivojlanayotgan yo‘nalishlaridan biriga aylandi. Bunga sabab — bir tomondan, an’anaviy yem ishlab chiqarish texnologiyalarining iqtisodiy va ekologik cheklovlari, ikkinchi tomondan esa qayta tiklanuvchi resurslardan foydalanish orqali yuqori samaradorlikka erishish imkoniyatlaridir. Jahonning yetakchi ilmiy markazlari, jumladan AQSHning Cornell University, University of California – Davis, Germaniyaning Leibniz Institute of Agricultural Development, Fransiyaning INRAE, va Xitoy Fanlar akademiyasi bu borada fundamental va amaliy tadqiqotlar olib bormoqda. Masalan, Cornell universiteti olimlari tomonidan 2022-yilda o‘tkazilgan keng qamrovli tadqiqot natijalariga ko‘ra, biomassa asosida ishlab chiqarilgan yemlarning ozuqaviy qiymati an’anaviy yemlarga nisbatan 25 foiz yuqori bo‘lib, hayvonlarning o‘sish sur’atini 16–18 foizgacha tezlashtiradi. Shuningdek, ushbu tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, qayta tiklanuvchi chiqindilar asosida tayyorlangan yemlar hayvonlar tomonidan oson hazm qilinadi va oziqaviy moddalarning organizmga singishi darajasini 12–15 foizga oshiradi. Kaliforniya universiteti (Davis) tadqiqotlarida esa biomassa yemlari bilan oziqlantirilgan qoramollarning go‘sht sifati (oqsil miqdori, yog‘ tarkibi, to‘yimlilik ko‘rsatkichi) an’anaviy yem bilan boqilganlarga nisbatan 14–17 foizga yuqori ekani aniqlangan. Yevropa ilmiy maktablari ham bu borada muhim natijalarga erishgan. Masalan, Germaniyaning Leibniz instituti olimlari 2021–2023 yillar oralig‘ida olib borgan tadqiqotlarida paxta poyasi, bug‘doy somoni va makkajo‘xori qoldiqlari asosida ishlab chiqarilgan yemlarning energiya sig‘imi 18 foizga yuqori, ishlab chiqarish tannarxi esa 30 foizgacha past ekanligini aniqladi. Shuningdek, bu yemlar bilan oziqlantirilgan hayvonlarning 1 kg vazn orttirish uchun sarflangan yem miqdori 8,3 kg dan 6,2 kg gacha kamaygan. Bu esa ishlab chiqarish jarayonida resurslardan tejamkor foydalanish, chiqindilarni iqtisodiy aylanishga jalb etish va sof foyda darajasini oshirish imkonini beradi. Xitoy Fanlar akademiyasi olimlari esa 2023-yilda e’lon qilgan “BioFeed+” loyihasi natijalarida mikroorganizmlar bilan fermentatsiya qilingan biomassa yemlari an’anaviy yemlarga nisbatan 1,3 barobar yuqori hazm bo‘lish darajasiga ega ekanini aniqladi. Ushbu yemlar nafaqat hayvonlarning o‘sish sur’atini oshiradi, balki ularning immunitet tizimini mustahkamlaydi, kasalliklar xavfini kamaytiradi va mahsuldorlikning barqarorligini ta’minlaydi. Rossiya Fanlar akademiyasining agrar tarmoqqa oid tadqiqotlari esa biomassa asosida ishlab chiqarilgan yemlardan foydalanish natijasida hayvonlar mahsuldorligi 20–22 foizga oshishini, ishlab chiqarish tannarxi esa 27–32 foizgacha kamayishini ko‘rsatgan. Ushbu ilmiy tadqiqotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, biomassa asosidagi yemlar faqat iqtisodiy jihatdan emas, balki biologik va texnologik nuqtai nazardan ham an’anaviy yemlarga nisbatan ustunlikka ega. Ular hayvonlarning oziqlanish samaradorligini oshiradi, mahsulot sifatini yaxshilaydi, ishlab chiqarish jarayonini optimallashtiradi va ekologik yukni kamaytiradi. Eng muhimi, bu yo‘nalishdagi ilmiy izlanishlar nafaqat ishlab chiqarish texnologiyalarini, balki butun chorvachilik tizimini tubdan modernizatsiya qilish imkonini bermoqda. Shu bois, biomassa yemlari jahon miqyosida kelajakdagi barqaror chorvachilikning poydevori sifatida qaralmoqda. So‘nggi yillarda Yangi O‘zbekiston qishloq xo‘jaligi va chorvachilik tarmoqlarida chuqur islohotlar olib borilmoqda. Ularning asosiy maqsadi – agrar sektorni zamonaviy texnologiyalar bilan jihozlash, qayta tiklanuvchi resurslardan foydalanish samaradorligini oshirish, oziq-ovqat ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI OKTABR ANDIJON,2025 1107 xavfsizligini ta’minlash hamda chorvachilik mahsulotlari ishlab chiqarish hajmini barqaror oshirishdir. Shu nuqtai nazardan qaraganda, biomassa asosida yem ishlab chiqarish texnologiyalarini keng joriy etish mamlakat iqtisodiy siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biriga aylandi. Oxirgi besh yil ichida bu yo‘nalishda qator yirik davlat dasturlari, investitsion loyihalar va ilmiy-amaliy tashabbuslar amalga oshirildi. Xususan, 2020–2024-yillar davomida O‘zbekiston Respublikasi Qishloq xo‘jaligi vazirligi, Innovatsion rivojlanish agentligi va Oziq-ovqat xavfsizligi qo‘mitasi hamkorligida “Agroinnovatsiya – 2030” strategiyasi doirasida biomassa resurslarini qayta ishlash asosida yem ishlab chiqarishni rivojlantirish bo‘yicha 50 dan ortiq pilot loyihalar amalga oshirildi. Ushbu loyihalar asosida respublikaning barcha viloyatlarida, xususan Sirdaryo, Qashqadaryo va Navoiy viloyatlarida zamonaviy biomassa qayta ishlash mini-zavodlari tashkil etildi. Sirdaryo viloyatida 2024-yil yakunlariga ko‘ra, yiliga 180 ming tonnadan ortiq biomassa asosidagi yem ishlab chiqarish yo‘lga qo‘yilib, bu viloyatning umumiy yem ehtiyojining 60 foizini qoplay boshladi. Bu esa, o‘z navbatida, chorvachilik xo‘jaliklarining yem xarajatlarini o‘rtacha 28–30 foizgacha kamaytirgan. Davlat tomonidan biomassa texnologiyalarini joriy etayotgan korxona va fermer xo‘jaliklarini qo‘llab-quvvatlash maqsadida bir qator moliyaviy mexanizmlar joriy qilindi. Masalan, “Agrosanoat klasterlarini rivojlantirish dasturi” doirasida biomassa asosida yem ishlab chiqaruvchi subyektlarga 3 yilgacha foizsiz kreditlar, subsidiyalar va bojxona imtiyozlari berilmoqda. Shu bilan birga, “Ilm-fan – ishlab chiqarish – amaliyot” tamoyiliga asoslangan yangi model asosida chorvachilik xo‘jaliklari, ilmiy-tadqiqot institutlari va ishlab chiqaruvchi korxonalar o‘rtasida kooperatsion aloqalar kuchaytirildi. Bu tizim natijasida ilmiy ishlanmalarning ishlab chiqarishga tatbiq etilishi tezlashdi, yangi texnologiyalarni amaliyotga joriy etish jarayoni qisqardi. Ushbu natijalar shuni ko‘rsatadiki, Yangi O‘zbekiston agrar siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri sifatida biomassa texnologiyalarini joriy etish orqali chorvachilik tarmog‘ining samaradorligi, rentabelligi va raqobatbardoshligi sezilarli darajada oshmoqda. Bu esa mamlakat oziq-ovqat xavfsizligini mustahkamlash, eksport salohiyatini kengaytirish va agrar iqtisodiyotning barqaror rivojlanishini ta’minlashda muhim ahamiyatga ega. Biomassa asosida yem ishlab chiqarish texnologiyalarini rivojlantirish va chorvachilik tarmog‘ining samaradorligini oshirish masalasi O‘zbekiston Respublikasida yuqori darajada e’tibor qaratilayotgan strategik yo‘nalishlardan biridir. Bu borada qabul qilingan qonunlar, Prezident farmon va qarorlari, hukumat dasturlari agrar siyosatning huquqiy asosini mustahkamlab, ilmiy-amaliy faoliyatni qo‘llab-quvvatlaydi hamda ishlab chiqaruvchilar uchun qulay iqtisodiy sharoit yaratadi. Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28-dekabrdagi PQ–4910-sonli qarori bilan “Qishloq xo‘jaligida chiqindilarni qayta ishlash va resurs aylanishini kengaytirish chora-tadbirlari dasturi” tasdiqlandi. Ushbu qarorga muvofiq, 2023–2026-yillar davomida har bir viloyatda kamida 3 ta biomassa qayta ishlash zavodini tashkil etish, qishloq xo‘jaligi chiqindilarining kamida 60 foizini qayta iqtisodiyotga jalb etish va yiliga kamida 500 ming tonna biomassa asosidagi yem ishlab chiqarishni yo‘lga qo‘yish rejalashtirilgan. Mazkur qaror, shuningdek, ishlab chiqaruvchilarga texnologik jihozlar importida bojxona imtiyozlari, kreditlar uchun foiz stavkalarini subsidiya qilish va soliq yengilliklarini ham nazarda tutadi. Bundan tashqari, 2023-yil 14-apreldagi PF–60-sonli Prezident farmoni bilan tasdiqlangan “Agrosanoat kompleksini raqamlashtirish va innovatsion texnologiyalarni joriy etish konsepsiyasi”da biomassa asosida yem ishlab chiqarish texnologiyalarini rivojlantirish, ularni ilm-fan bilan integratsiyalash, ishlab chiqaruvchilar o‘rtasida kooperatsiya aloqalarini kuchaytirish hamda yuqori samarali texnologiyalarni joriy etishga qaratilgan mexanizmlar belgilandi. Ushbu hujjat asosida ilmiy-tadqiqot institutlari, innovatsion markazlar va fermer ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI OKTABR ANDIJON,2025 1108 xo‘jaliklari hamkorligida 40 dan ortiq yangi texnologik yechimlar ishlab chiqildi va amaliyotga tatbiq etildi. Yana bir muhim hujjat — 2024-yil 7-iyundagi PQ–249-sonli qaror bilan “Yem ishlab chiqarish va chorvachilikda innovatsion texnologiyalarni joriy etishni qo‘llab-quvvatlash dasturi” tasdiqlandi. Mazkur dastur doirasida yem ishlab chiqaruvchilarga 5 yilgacha bo‘lgan imtiyozli kreditlar ajratilishi, texnologik uskunalar xaridi uchun 30 foizgacha davlat subsidiyasi berilishi va ilmiy loyihalarni moliyalashtirish mexanizmlari joriy etildi. Ushbu normativ-huquqiy hujjatlar biomassa asosida yem ishlab chiqarishni rivojlantirish, chorvachilik tarmog‘ining raqobatbardoshligini oshirish va ekologik barqarorlikni ta’minlash uchun mustahkam huquqiy zamin yaratdi. Natijada, davlat siyosatining aniq mexanizmlari ishlab chiqildi, ishlab chiqaruvchilar uchun moliyaviy rag‘batlar shakllantirildi va ilmiytexnologik taraqqiyotning amaliy natijalari real iqtisodiyotga joriy etila boshladi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Karimov, A. (2021). Chorvachilik tarmog‘ida biomassa asosida yem ishlab chiqarishning iqtisodiy asoslari. – Toshkent: O‘zbekiston Milliy universiteti nashriyoti. 2. Jo‘rayev, B. (2022). Qishloq xo‘jaligi chiqindilaridan foydalanish asosida yem ishlab chiqarishning innovatsion mexanizmlari. – “Iqtisodiyot va innovatsiyalar” ilmiy jurnali, №3, 45–59-betlar. 3. Usmonov, D. (2020). Chorvachilikda ozuqa ta’minoti va uning samaradorligini oshirish yo‘llari. – Toshkent: Fan va texnologiya nashriyoti. 4. Pimentel, D. (2015). Renewable biomass resources for livestock feed production: Economic and environmental perspectives. – Journal of Agricultural Economics, Vol. 68(3), pp. 451–463. 5. Ivanov, I. & Petrova, N. (2018). Экономическая эффективность инновационных технологий в кормопроизводстве. – Москва: Экономика сельского хозяйства, №7, с. 78– 85. 6. Food and Agriculture Organization (FAO). (2022). Feed and Fodder Innovation for Sustainable Livestock Production. – Rome: FAO Technical Report, No. 117.