RIVOJLANAYOTGAN MAMLAKATLARDA OZIQ-OVQAT MUAMMOSIGA SABAB BO'LAYOTGAN OMILLAR

ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI OKTABR ANDIJON,2025 1140 RIVOJLANAYOTGAN MAMLAKATLARDA OZIQ-OVQAT MUAMMOSIGA SABAB BO‘LAYOTGAN OMILLAR Saydazimova Durdona Samarqand agroinnovatsiyalar va tadqiqotlar instituti talabasi Jasur Mahammadiyev Samarqand agroinnovatsiyalar va tadqiqotlar instituti tayanch doktoranti [email protected] Pulatova Sojida Samarqand agroinnovatsiyalar va tadqiqotlar instituti assistenti Abduvayitova Shohida Samarqand agroinnovatsiyalar va tadqiqotlar instituti talabasi Urolova Shohsanam Samarqand agroinnovatsiyalar va tadqiqotlar instituti talabasi Annotatsiya: Ushbu maqolada rivojlanayotgan mamlakatlarda oziq-ovqat xavfsizligining buzilishiga olib kelayotgan asosiy omillar tahlil qilinadi. Demografik o‘sish, iqlim o‘zgarishi, iqtisodiy tengsizlik, siyosiy beqarorlik va qishloq xo‘jaligi samaradorligining pastligi kabi jarayonlar global oziq-ovqat tizimiga ko‘rsatgan ta’siri nuqtai nazaridan yoritiladi. Maqola yakunida muammoni bartaraf etish bo‘yicha taklif va tavsiyalar keltiriladi. Kalit so‘zlar: oziq-ovqat xavfsizligi, rivojlanayotgan mamlakatlar, iqlim o‘zgarishi, iqtisodiy tengsizlik, agrar sektor. Birlashgan Millatlar Tashkilotining Oziq-ovqat va qishloq xo’jaligi tashkiloti (FAO) tomonidan qabul qilingan tushuncha quyidagicha: "barcha odamlar oziqlanish ehtiyojlari va shaxsiy xohishlariga binoan hamda faol va sog’lom hayotni ta’minlash uchun yetarli miqdorda xavfsiz va to’yimli oziq-ovqat mahsulotlarini ega bo’lish uchun jismonan, iqtisodiy va ijtimoiy imkoniyatlarga egaligi oziq-ovqat xavfsizligi ta’minlanishi demakdir". Oziqovqat iste’moli odamlar va xalqlar salomatligiga bevosita ta’sir qiladi. Qoniqarsiz oziqlanish inson salomatligini yemirib, jamiyat uchun ulkan iqtisodiy chiqimlarga olib keladi. Ko’p tadqiqotlar shuni ko’rsatadiki, qoniqarsiz oziqlanish ko’p mamlakatlarning iqtisodiy oziq-ovqat iga to’sqinlik qilib kelgan. Oziqlanish va Iqtisodiy o’sishga bagishlangan FAO tadqiqotlari shuni ko’rsatadiki, oqsil iste’molining bir foizga ko’tarilishi o’zok muddat davomida yalpi ichki mahsulotning (YAIM)ni 0,49 foizga oshishiga olib keladi. YAIMning har yili bir foizga ortishi 72 yil davomida aholi daromadini ikki baravar oshishi, ikki foizga o’sishi esa 36 yilda ikki baravar yuksalishiga olib keladi. So‘nggi o‘n yilliklarda dunyo miqyosida oziq-ovqat xavfsizligi masalasi jiddiy ijtimoiyiqtisodiy muammolardan biriga aylandi. Birlashgan Millatlar Tashkiloti ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yilda dunyo bo‘yicha 700 milliondan ortiq inson yetarli darajada oziq-ovqat iste’mol qila olmagan. Mazkur ko‘rsatkichning asosiy qismini Afrika, Janubiy Osiyo va Lotin Amerikasining ayrim hududlaridagi rivojlanayotgan mamlakatlar tashkil etadi. Rivojlanayotgan mamlakatlarda oziq-ovqat tanqisligi iqtisodiy, ekologik, demografik hamda siyosiy omillar ta’sirida shakllanadi. Ushbu maqolada ana shu omillar ilmiy tahlil qilinadi. 1. Demografik bosim va resurslar tanqisligi Aholi sonining tez sur’atlarda o‘sishi oziq-ovqat talabining ortishiga sabab bo‘lmoqda. Rivojlanayotgan mamlakatlarda ishlab chiqarish hajmi demografik o‘sish sur’atiga nisbatan sekin rivojlanmoqda. Natijada oziq-ovqat mahsulotlari ta’minotida uzilishlar yuzaga keladi. Jahon banki ma’lumotlariga ko‘ra, Afrikaning Sahroi Kabir janubidagi hududlarda har yili ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI OKTABR ANDIJON,2025 1141 o‘rtacha 2,7% aholining o‘sishi qayd etiladi, bu esa mavjud qishloq xo‘jalik resurslariga ortiqcha bosim yuklaydi. 2. Qishloq xo‘jaligi samaradorligining pastligi Ko‘pgina rivojlanayotgan mamlakatlarda agrar sektor texnologik modernizatsiyadan ortda qolmoqda. Zamonaviy texnika, sifatli urug‘lar va mineral o‘g‘itlardan yetarlicha foydalanilmaydi. Bundan tashqari, infratuzilmaning sust rivojlanganligi va moliyaviy resurslarning cheklanganligi hosildorlikni pasaytiradi. Bu holat oziq-ovqat importiga qaramlikni kuchaytiradi va ichki iqtisodiy barqarorlikka xavf soladi. 3. Iqlim o‘zgarishi va ekologik inqirozlar Iqlim o‘zgarishlari rivojlanayotgan mamlakatlar uchun eng jiddiy tahdidlardan biridir. Qurg‘oqchilik, suv tanqisligi, cho‘llanish va tuproq degradatsiyasi kabi jarayonlar qishloq xo‘jalik ishlab chiqarishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. BMT Oziq-ovqat va qishloq xo‘jaligi tashkiloti (FAO) ma’lumotlariga ko‘ra, iqlim o‘zgarishlari tufayli har yili global miqyosda 3– 5% hosil yo‘qotilmoqda. Bu esa oziq-ovqat narxining oshishiga va aholining zaif qatlamlariga qo‘shimcha iqtisodiy bosim paydo bo‘lishiga olib keladi. 4. Iqtisodiy tengsizlik va qashshoqlik Rivojlanayotgan mamlakatlarda aholining katta qismi past daromadli qatlamni tashkil etadi. Hatto oziq-ovqat yetarli bo‘lgan taqdirda ham, ularning xarid qobiliyati pastligi sababli iste’mol darajasi yetarli emas. Bu holat oziq-ovqat muammosining ijtimoiyiqtisodiy ildizlarini ko‘rsatadi. Oziq-ovqat taqchilligi ko‘pincha ishlab chiqarishdan ko‘ra, adolatsiz taqsimot natijasida yuzaga keladi. 5. Siyosiy beqarorlik va institutsional zaiflik Ko‘plab rivojlanayotgan mamlakatlarda siyosiy beqarorlik, urushlar va korrupsiya kabi omillar oziq-ovqat tizimini izdan chiqaradi. Qishloq xo‘jaligi siyosatining barqaror emasligi, resurslardan noto‘g‘ri foydalanish va xalqaro yordam mablag‘larining samarali yo‘naltirilmasligi oziq-ovqat xavfsizligini yanada murakkablashtiradi. Xulosa Yuqoridagi tahlillardan ko‘rinib turibdiki, rivojlanayotgan mamlakatlarda oziq-ovqat muammosi kompleks xususiyatga ega bo‘lib, iqtisodiy, ijtimoiy va ekologik omillar bilan uzviy bog‘langan. Ushbu muammoni hal etish uchun quyidagi chora-tadbirlarni amalga oshirish maqsadga muvofiq: 1. Qishloq xo‘jaligida innovatsion texnologiyalarni joriy etish; 2. Suv resurslaridan oqilona foydalanish va ekologik barqarorlikni ta’minlash; 3. Ijtimoiy tengsizlikni kamaytirish orqali aholining xarid qobiliyatini oshirish; 4. Siyosiy barqarorlikni mustahkamlash va institutsional islohotlarni kuchaytirish; 5. Mintaqaviy va xalqaro hamkorlikni rivojlantirish. Ushbu chora-tadbirlar amalga oshirilgan taqdirda, rivojlanayotgan mamlakatlarda oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash hamda barqaror iqtisodiy o‘sishga erishish imkoniyati oshadi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. FAO (2023). The State of Food Security and Nutrition in the World. Rome: United Nations. 2. World Bank (2023). Global Economic Prospects. Washington, D.C. 3. BMT (2022). Sustainable Development Goals Report. New York: United Nations. 4. Nurmanova, I., & Mahammadiyev, J. (2023). APPLICATION OF MICROENCAPSULATION TECHNOLOGY IN THE FIELD OF TEXTILES. International Bulletin of Applied Science and Technology, 3(6), 712-715. 5. Sen, A. (1981). Poverty and Famines: An Essay on Entitlement and Deprivation. Oxford: Oxford University Press. ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI OKTABR ANDIJON,2025 1142 6. O‘zbekiston Respublikasi Qishloq xo‘jaligi vazirligi (2024). Oziq-ovqat xavfsizligi bo‘yicha milliy hisobot. Toshkent. 7. Mahammadiyev, J. N., Raxmonov, V. N., Amonov, B. S., Abduqahhorov, J. M., & Maxammadiyev, M. N. (2021, December). MICROCAPSULATION COATING MATERIALS AND ITS APPLICATION IN FOOD TECHNOLOGY. In Archive of Conferences (pp. 58-60). 8. Yoqubov, M., Mahammadiyev, J., & Eshonqulova, A. (2023). SABZI VA OLMADAN TAYYORLANGAN MAHSULOTLARNING TARKIBINI O ‘RGANISH. In Academic research in educational sciences, 4 (SamTSAU Conference 1) (pp. 872-876).