MAKTABGACHA TA'LIM TARBIYALANUVCHILARIDA SENSAMATORIKA RIVOJLANISHIDA MENTAL ARIFMETIKANING AHAMIYATI

“INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 184 DOI: https://10.5281/zenodo.17503120 MAKTABGACHA TA’LIM TARBIYALANUVCHILARIDA SENSAMATORIKA RIVOJLANISHIDA MENTAL ARIFMETIKANING AHAMIYATI Sharopova Amira Muzaffarovna ANNOTATSIYA Ushbu tezisda maktabgacha ta’lim yoshidagi bolalarda sensomotorika rivojlanish jarayonida mental arifmetika mashg‘ulotlarining o‘rni va ahamiyati tahlil qilingan. Mental arifmetika orqali bolalarda nafaqat hisoblash ko‘nikmalari, balki e’tibor, tez fikrlash, xotira va qo‘l-harakat koordinatsiyasi kabi psixomotor qobiliyatlar rivojlanishi ko‘rsatilgan. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, mental arifmetika mashg‘ulotlari bolalarning sezgi va harakat tizimini uyg‘unlashtirib, ularning intellektual hamda motor rivojlanishiga samarali ta’sir ko‘rsatadi. Kalit so‘zlar: mental arifmetika, sensomotorika, maktabgacha ta’lim, kognitiv rivojlanish, motor ko‘nikmalar, bolalar psixologiyasi. KIRISH Bugungi kunda maktabgacha ta’lim tizimida bolalarning intellektual, hissiy va jismoniy rivojlanishini uyg‘unlashtirish masalasi dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Shu nuqtai nazardan, bolalarda sensomotorika – ya’ni sezgi va harakat faoliyatining o‘zaro uyg‘un rivojlanishi — ularning kelajakdagi o‘quv faoliyatiga tayyorgarlik darajasini belgilovchi muhim omil hisoblanadi. So‘nggi yillarda mental arifmetika uslubi maktabgacha ta’lim muassasalarida keng qo‘llanilmoqda. Bu metodika yordamida bola nafaqat tez hisoblashni, balki tasavvur, diqqat, xotira va koordinatsiya jarayonlarini ham rivojlantiradi. Ayniqsa, mental arifmetika jarayonida qo‘l barmoqlari harakati bilan aqliy faoliyat o‘rtasidagi bog‘liqlik sensomotor rivojlanishga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli, mental “INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 185 arifmetika mashg‘ulotlarini sensomotor rivojlanish bilan integratsiyalash maktabgacha yoshdagi bolalar rivojini kompleks tarzda qo‘llab-quvvatlashning samarali vositasidir. ADABIYOTLAR TAHLILI Maktabgacha yoshdagi bolalarda sensomotor rivojlanish masalasi psixologiya, pedagogika va defektologiya sohalarida ko‘plab olimlar tomonidan o‘rganilgan. L.S. Vygotskiy, A.N. Leontyev, J. Piaget, D.B. Elkonin kabi tadqiqotchilar bolalarda harakat faoliyati, sezgi organlari va aqliy jarayonlar o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni tahlil qilganlar. Ularning tadqiqotlarida sensomotor rivojlanish bolaning tafakkur, nutq va bilish jarayonlarining shakllanishida asosiy o‘rin tutishi ta’kidlanadi. Mahalliy olimlardan N. Azizxo‘jayeva, Z. Rahmonqulova, M. Jo‘raeva va boshqalar maktabgacha ta’limda bolalarning psixomotor va kognitiv rivojlanishini uyg‘unlashtirish metodikasiga e’tibor qaratganlar. Ularning ilmiy ishlari sensomotor mashqlar orqali bola tafakkurining faollashuvi va idrok jarayonining chuqurlashuvini isbotlaydi. Mental arifmetika metodikasi bo‘yicha xorijiy olimlar — H. Takashi, J. Stigler, A. Hatano, shuningdek, o‘zbek tadqiqotchilari M. Karimova va D. Matkarimovalar — bu usul bolalarning e’tibor, xotira, tasavvur, analitik fikrlash hamda barmoqlar harakati orqali miyaning ikki yarim sharini faol ishlashiga yordam berishini qayd etadilar. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, mental arifmetika nafaqat hisoblash ko‘nikmalarini, balki bolaning sensomotorik rivojlanishini ham jadallashtiradi. Shuningdek, UNESCO (2021), OECD (2020) hamda UNICEF (2022) tomonidan e’lon qilingan ta’lim bo‘yicha xalqaro hisobotlarda maktabgacha yoshdagi bolalarning erta kognitiv va motor rivojlanishini qo‘llab-quvvatlashning innovatsion metodlari qatorida mental arifmetika, sensor o‘yinlar va noan’anaviy pedagogik yondashuvlar alohida e’tirof etilgan. Umuman olganda, tahlil qilingan manbalar mental arifmetika mashg‘ulotlari orqali bolalarda sezgi-harakat faoliyatining uyg‘un rivojlanishi, bu esa ularning intellektual va psixomotor tayyorgarligini oshirishda samarali omil ekanligini ko‘rsatadi. “INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 186 XULOSA VA TAVSIYALAR Yuqoridagi tahlillar shuni ko‘rsatadiki, mental arifmetika maktabgacha yoshdagi bolalar uchun nafaqat matematik tafakkurni, balki sensomotor rivojlanishni ham qo‘llab-quvvatlaydigan samarali metodika hisoblanadi. Mental arifmetika mashg‘ulotlari davomida bola barmoqlar harakatini aqliy faoliyat bilan uyg‘unlashtiradi, bu esa markaziy asab tizimi, idrok, e’tibor, xotira va harakat koordinatsiyasining birgalikda rivojlanishiga olib keladi. Sensomotorika bolaning atrof-muhitni anglash, idrok etish va unga faol ta’sir ko‘rsatish jarayonida muhim rol o‘ynaydi. Shu boisdan mental arifmetika mashg‘ulotlarini sensomotor rivojlanish bilan integratsiya qilish maktabgacha ta’lim muassasalarida bolalarning intellektual va jismoniy faolligini oshiruvchi innovatsion yondashuv sifatida e’tirof etiladi. Umuman olganda, mental arifmetika dasturlari maktabgacha yoshdagi bolalarda o‘qishga psixologik tayyorgarlikni shakllantiradi, ularning tafakkur, tasavvur va ijodiy fikrlash salohiyatini rivojlantirishga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Tavsiyalar: 1. Mental arifmetika mashg‘ulotlarini maktabgacha ta’lim muassasalarining o‘quv dasturlariga bosqichma-bosqich integratsiya qilish tavsiya etiladi. 2. Tarbiyachilar va psixologlar uchun sensomotorika va mental arifmetika mashg‘ulotlarini uyg‘unlashtirishga oid maxsus metodik qo‘llanmalar ishlab chiqilishi lozim. 3. Mashg‘ulotlarda o‘yinli, musiqali va harakatli faoliyat elementlaridan foydalanish orqali bolalarning diqqat va motor koordinatsiyasini yanada rivojlantirish mumkin. 4. Ota-onalar bilan hamkorlikni kuchaytirish, ularga mental arifmetika mashqlari va sensomotor o‘yinlarning foydasi haqida ma’lumot berish zarur. 5. Ilmiy-tadqiqot ishlarida mental arifmetikaning sensomotorika rivojiga ta’sirini eksperimental asosda chuqur o‘rganish va milliy metodik tizimga moslashtirish maqsadga muvofiqdir.Kelgusida ta’lim sohasida zamonaviy “INTERNATIONAL CONFERENCE ON INNOVATIVE DEVELOPMENT OF EDUCATION” 2025/1 187 texnologiyalarning samaradorligini oshirish uchun ilmiy-tadqiqot ishlari va amaliyotlarni yanada rivojlantirish tavsiya etiladi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: (REFERENCES) 1. Leontyev, A. N. (1975). Deiatelnost. Soznanie. Lichnost. Moskva: Nauka. 2. Piaget, J. (1969). The Psychology of the Child. New York: Basic Books. 3. Elkonin, D. B. (1989). Psixologiya igrovoy deyatelnosti rebenka. Moskva: Pedagogika. 4. Azizxo‘jayeva, N. N. (2006). Pedagogik texnologiyalar va pedagogik mahorat. Toshkent: TDPU nashriyoti. 5. Rahmonqulova, Z. (2020). Maktabgacha ta’limda bolalarning kognitiv va sensomotor rivojlanishi. Toshkent: Fan va texnologiya. 6. Jo‘raeva, M. (2021). “Maktabgacha yoshdagi bolalar faoliyatida sensomotor ko‘nikmalarni rivojlantirish yo‘llari.” Ta’lim va innovatsiya jurnali, №4, 112–117-b.