Distance Education Systems

UNIVERZITET “ SV. KIRIL I METODIJ ” - SKOPJE ELEKTROTEHNI^KI FAKULTET Trajkovi} T. Vladimir SISTEMI ZA DALE^INSKO U^EWE - doktorska disertacija - Skopje, 2003 Mentor: Prof. d-r Dan~o Dav~ev Elektrotehni~ki fakultet - Skopje Komisija za ocena i odbrana: Prof. d-r Dragan Mihajlov Elektrotehni~ki fakultet - Skopje Prof. d-r Dan~o Dav~ev Elektrotehni~ki fakultet - Skopje Prof. d-r Biqana Per~inkova Elektrotehni~ki fakultet - Skopje Prof. d-r Du{an ^akmakov Ma{inski fakultet - Skopje Doc. d-r. Georgi Stojanov Elektrotehni~ki fakultet - Skopje Datum na odbrana: Datum na promocija: LISTA NA SLIKI ime na slika strana Slika 1.1 Grafi~ki prikaz na karakteristikite na dale~inskoto obrazovanie .........6 Slika 3.1 Kategorizacija na instituciite {to ovozmo`uvaat obrazovanie na dale~ina ........38 Slika 3.2 Komparacija na vkupnite tro{oci na dale~inskoto i tradicionalnoto obrazovanie ........43 Slika 3.3 Komparacija na prose~nite tro{oci na dale~inskoto i tradicionalnoto obrazovanie ........44 Slika 4.1 Mo`nosti na internet baziranite tehnologii za primena vo obrazovanieto na dale~ina ........65 Slika 4.2 Sporedba na stepenite na interakcija na tehnologiite za poddr{ka na sistemite za obrazovanie na dale~ina ........67 Slika 4.3 Sporedba na cenata na razvoj na edukativniot materijal so negovata dostapnost do studentite ........68 Slika 4.4 [ematski prikaz na procesot na gradba na edukativniot materijal ........75 Slika 4.5 Internet stranicite za predmetot “Strukturi i bazi na podatoci” ........81 Slika 4.6 Internet stranica za predmetot “Distribuirani kompjuterski sistemi” ........81 Slika 4.7 Naslovna strana od edukativniot materijal za “UML” ........82 Slika 4.8 Edukativni materijali razvieni za kursot “Voved vo informati~ka tehnologija” ........84 Slika 4.9 Hardverski resursi na centar za obrazovanie na dale~ina ........85 Slika 5.1 Grafi~ki prikaz na modulite na informacioniot sistem za poddr{ka na obrazovanieto na dale~ina ........95 Slika 5.2 Podatoci koi se ~uvaat vo modulot za studentska slu`ba ........99 Slika 5.3 Del od ekranite na terminalskiot del na aplikacijata za studentska slu`ba ......100 Slika 5.4 Del od korisni~kiot interfejs na studentite na internet delot od modulot za studentska slu`ba ......101 Slika 5.5 Modelot na podatoci na bibliote~niot sistem ......104 Slika 5.6 Izgled na interfejsot za vnesuvawe, promena i bri{ewe na multimediskite podatoci za knigite ......105 Slika 5.7 Dijagram na koristewe na virtuelnata tabla ......109 Slika 5.8 Klasen dijagram na serverskiot del od virtuelnata tabla ......111 Slika 5.9 Sekvencijalen dijagram na serverskiot del od virtuelnata tabla ......112 Slika 5.10 Dijagram na sostojbi na serverskiot del od virtuelnata tabla ......113 Slika 5.11 Klasen dijagram na klientskiot del od virtuelnata tabla ......114 Slika 5.12 Kolaboraciski dijagram na klientskiot del od virtuelnata tabla ......115 Slika 5.13 Dijagram na sostojbi na klientskiot del od virtuelnata tabla ......116 Slika 5.14 Izgledot na korisni~kata okolina na virtuelnata tabla ......118 Slika 5.15 Klasen dijagram na serverskiot del od virtuelniot razgovornik ......119 Slika 5.16 Sekvencijalen dijagram na serverskata aplikacija na virtuelniot razgovornik ......121 Slika 5.17 Klasen dijagram na klientskiot aplet na virtuelniot razgovornik ......122 Slika 5.18 Kolaboraciski dijagram na klientskiot aplet na virtuelniot razgovornik ......123 Slika 5.19 Korisni~kiot interfejs na klientskiot aplet na virtuelniot razgovornik ......124 Slika 5.20 Logi~ki model na virtuelnata laboratorija ......127 Slika 5.21 Dijagram na sorabotka na virtuelnata laboratorija ......129 Slika 5.22 Glavni komponenti na virtuelnata laboratorija ......133 Slika 5.23 Virtuelnata laboratorija na delo (resurs: avtomobilrobot) ......135 Slika 5.24 Virtuelnata laboratorija na delo (resurs: validator na XML kod) ......136 Slika 5.25 Del od korisni~kite ekrani na modulot za samoproverka na znaeweto ......137 Slika 5.26 Grafi~ka reprezentacija na funkciite na pripadnost low, satisfactory, high i excellent za fazi promenlivata LEVEL ......145 Slika 5.27 Interakcijata pome|u dvata fazi ekspertski sistemi ......147 Slika 5.28 Prikaz na korisni~kiot interfejs na edna iteracija od algoritmot za samotestirawe ......149 Slika 5.29 Dijagram na korisni~ki scenarija za WebMail aplikacijata ......156 Slika 5.30 Dijagram na komponenti na webmail modulot ......157 Slika 5.31 Korisni~ki interfejs na aplikacijata za proverka na elektronska po{ta ......158 Slika 5.32 Korisni~ki interfejs na diskusionata grupa ......159 Slika 5.33 Korisni~ki interfejs na opcijata kalendar ......160 Slika 5.34 Del od korisni~kiot interfejs za administratorot na webmail modulot ......161 Slika 5.35 Razvoen dijagram za webmail modulot kade potrebnoto opkru`uvawe e postaveno na eden kompjuter ......162 Slika 5.36 Razvoen dijagram za webmail modulot kade potrebnoto opkru`uvawe e postaveno na tri kompjuteri ......163 Slika 5.37 Asocijacii pome|u klasite na podatoci vo webmail modulot ......164 С lika 5.38 Кorisni~ki scenarija vo modulot za upravuvawe so proekti ......168 Слика 5.39 Аrhitektura na modulot za upravuvawe so proekti ......171 Slika 5.40 Del od korisni~kiot interfejs na modulot za upravuvawe so proekti ......172 Slika 5.41 Relacii potrebni za korisni~kite profili ......175 Slika 5.42 Dijagram na aktivnosti na algoritmot za preporaka na edukativni materijali (prv del) ......183 Slika 5.43 Dijagram na aktivnosti na algoritmot za preporaka na edukativni materijali (vtor del) ......184 Slika 5.44 Del od korisni~kiot interfejs na bibliote~niot modul ......186 Slika 5.45 Klasen dijagram na elementite na edukativniot materijal ......190 Slika 5.46 Klasen dijagram na serverskiot del od modulot za kreirawe na edukativniot material ......191 Slika 5.47 Klasen dijagram na klientskiot del od modulot za kreirawe na edukativniot materijal ......192 Slika 5.48 Korisni~ki interfejs na klientskiot del od modulot za poddr{ka na kreirawe na edukativni materijali ......193 Slika 5.49 Internet prezentacija na edukativniot materijal ......194 Slika 6.1 Sporedba na ocenkite na studentite ......207 Slika 6.2 Hronolo{ki prikaz na brojot na studenti koi go polo`ile ispitot po predmetot “Strukturi i bazi na podatoci” ......214 Slika 6.3 Hronolo{ki prikaz na brojot na studenti koi go polo`ile ispitot po predmetot “Distribuirani kompjuterski sistemi” ......214 Slika 6.4 Hronolo{ki prikaz na brojot na studenti koi go polo`ile ispitot po predmetot “Strukturi i bazi na podatoci” vo prviot ispiten rok ......215 Slika 6.5 Hronolo{ki prikaz na brojot na studenti koi go polo`ile ispitot po predmetot “Distribuirani kompjuterski sistemi” vo prviot ispiten rok ......215 Slika 6.6 Hronolo{ki prikaz na brojot na studenti koi go izbrale predmetot “Informacioni sistemi” ......217 LISTA NA TABELI ime na tabela strana Tabela 5.1 Primer na XML poraki koi se razmenuvaat me|u agentite od tip Container Agent i Resource Selector Agent pri protokolot za prika`uvawe na raspolo`ivi resursi ......130 Tabela 5.2 Primer na XML poraki koi se razmenuvaat me|u agentite od tip View Agent i Resource Selector Agent pri protokolot za opslu`uvawe na barawe do resurs ......131 Tabela 6.1 Ocenetite nivoa za korisnicite na modulot za samotestirawe ......206 Tabela 6.2 Sporedba na funcionalnostite na sistemite za poddr{ka na obrazovanieto na dale~ina ......212 Abstract Development of technology and world’s social movements emphasise the continual need for additional knowledge. The knowledge becomes the most valuable investment in the modern world. This study represents the research in the field of internet based systems for the support of distance education. Those systems support the exchange of different kinds of educational materials as well as different forms of synchronous and asynchronous interaction among the participants of the educational process. Performed comparative analyses of the existing educational methods resulted with definition of several educational principles that need to be incorporated within the system for the support of distance education. Several educational materials aimed for distance students were created and the influence of different media in the learning process was investigated. Different internet based modules for the support of student activities and educational process within the distance educational systems were developed during this study. These implementations represent the attempt for transferring the infrastructure of traditional educational systems (classroom, library, laboratory, student services) into digital world. The possibilities of current trends of internet based technology (agents, XML, user profiles), were used in order to increase the efficiency and usability of developed system. The system usability and its influence on the efficiency of the learning process were evaluated. The evaluation confirmed the usability of the system for both distance and traditional forms of education. Rezime Socijalnite dvi`ewa i razvojot na tehnologijata gi tera lu|eto na postojano obnovuvawe na sopstvenoto znaewe. Znaeweto postepeno stanuva najskapocena investicija vo sovremeniot svet. Objekt na istra`uvawe na ovaa doktorska disertacija se internet baziranite sistemi za poddr{ka na obrazovanieto na dale~ina. Tie sistemi ovozmo`uvaat razmena na razli~ni tipovi na edukativni materijali kako i razli~ni vidovi na asinhrona i sinhrona komunikacija pome|u profesorot i studentite. Napravena e komparativna analiza na edukativnite metodi primeneti vo sistemite za obrazovanie od kade se dobieni edukativnite principi koi treba da se opfateni so sistemot za poddr{ka na obrazovanieto na dale~ina. Kreirani se nekolku probni edukativni materijali prilagodeni na potrebite na studentite na rastojanie. Izvr{ena e analiza, kako definiraweto na sodr`inata i koristeweto na razli~ni mediumi vo procesot na u~eweto vlijaat vrz kvalitetot na edukativniot materijal. Vo ramkite na ova istra`uvawe, izraboteni se internet bazirani moduli za poddr{ka na studentskite aktivnosti i obrazovniot proces. Napraven e obid za preslikuvawe na fizi~kata infrastruktura potrebna za klasi~noto obrazovanie (u~ilnica, biblioteka, laboratorija, studentska slu`ba) vo elektronskiot svet, pri toa zbogatuvaj}i ja taa okolina so site mo`nosti {to gi nudat sovremenite internet tehnologii. Prou~eni se mo`nostite na momentalnite trendovi vo internet tehnologiite (agenti, korisni~ki profili) za nivno efikasno iskoristuvawe vo sistemot za poddr{ka na obrazovanieto na dale~ina. Razvieniot sistem e testiran od aspekt na negovata upotreblivost i pomo{ pri zgolemuvaweto na efikasnosta na obrazovanieto. Evaluacijata na zgolemuvaweto na efikasnosta na obrazovanieto dade eksperimentalna potvrda na korisnosta na razvieniot sistem i vo ramkite na tradicionalnoto obrazovanie. Sistemi za dale~insko u~ewe: Voved 4 1.2 Definicija na dale~inskoto obrazovanie Pred da bide iznesena osnovanata cel na ova istra`uvawe od osobena korist }e bide obrazlo`uvawe na samiot termin - obrazovanie na dale~ina. Postojat pove}e definicii na terminot dale~insko obrazovanie koi se izneseni od eminentni avtori vo ovaa oblast vo razli~ni vremenski periodi. Spored G. Dohmen, direktorot na Germanskiot institut za obrazovanie na dale~ina, (1967) Dale~inskoto obrazovanie e sistematski organizirana forma na samou~ewe vo koja konsultaciite so studentot, materijalot za u~ewe kako i supervizijata nad studentot se izvr{uva od tim od nastavnici koj imaat razli~ni obvrski. Pri toa se koristat mediumi koi ovozmo`uvaat toj proces da se odviva na dale~ina. Obraten proces od obrazovanieto na dale~ina e direktnoto obrazovanie ili obrazovanieto “ lice vo lice ” koe ovozmo`uva direkten kontakt pome|u nastavnicite i u~enicite [2] . Spored O. Peters od Hagen Univerzitetot vo Germanija, (1973) Dale~inskoto obrazovanie e metoda na predavawe na znaewe, ve{tini i odnesuvawe koja e racionalizirana so primenata na podelbata na trudot i {irokoto koristewe na tehni~ki sredstva osobeno za kreirawe na visoko kvalitetni materijali za u~ewe so {to se ovozmo`uva da se davaat instrukcii na golem broj na studenti bez ogled na nivnoto mesto na `iveewe. Toa e industrijalizirana forma na predavawe i u~ewe [3] . Spored M. Moore, urednik na Amerikanskoto spisanie za dale~insko obrazovanie, (1973) Obrazovanieto na dale~ina mo`e da se definira kako familija na instrukciski metodi vo koi predavawata se oddeleni od u~eweto poradi {to komunikacijata pome|u predava~ot i u~enikot mora da se odviva preku pe~ateni, elektronski, mehani~ki ili drugi sredstva [4] . Vo 1990 godina Moore ja nadopolnuva ovaa definicija na sledniot na~in: Obrazovanieto na dale~ina se site dejstivija so koi se obezbeduvaat instrukcii vo pe~atena ili Sistemi za dale~insko u~ewe: Voved 5 elektronska forma na li~nosti vklu~eni vo planiran obrazoven proces na mesto ili vreme razli~ni od tie na instruktorot ili instruktorite [5] . P. Portway i C. Lane, avtori na pove}e u~ebnici, vo nivnata kniga za dale~inskoto obrazovanie i telekomunikaciite vo 1994 ja davaat slednata definicija: Obrazovanieto na dale~ina se odnesuva na predavaweto i u~eweto vo situacii vo koi instruktorot i studentite se geografski oddale~eni i zatoa se primorani da koristat elektronski sredstva i pe~ateni materijali za prenesuvawe na instrukciite. Obrazovanieto na dale~ina gi sodr`i dale~inskoto predavawe {to e uloga na instruktorot vo ovoj proces i dale~inskoto u~ewe {to pretstavuva uloga na studentot [6] . Postojat i pospecifi~ni definicii koi proizleguvaat od razvojot na telekominikaciskite tehnologii. Taka na primer B. Barker vo 1989 godina go dava slednato viduvawe: So koristewe na audio i video linkot se ovozmo`uva realno vremenska razmena na informacii pome|u studentot i instruktorot so {to se davaat osnovi za momentalni pra{awa i doobjasnuvawe sli~no kako i vo klasi~nata u~ilnica [7] . Mo`ebi najkompletna definicija na obrazovanieto na dale~ina dava D. Keegan (1986). Toj uka`uva deka obrazovanieto na dale~ina gi ima slednite ~etiri karakteristiki: Instruktorot i studentot se odvoeni vo najgolem del od obrazovniot proces, programata na kursot e kontrolirana od organizirana obrazovna institucija, se koristat odredeni mediumi za da se nadmine fizi~kata razdvoenost i da se prenesat razli~nite sodr`ini pome|u instruktorot i studentot, i kone~no mora da se obezbedi nekakva dvonaso~na forma na komunikacija pome|u instruktorot i studentot [8] . Od pogore napi{anoto e jasno deka ne postoi kratka i ednozna~na definicija na terminot dale~insko obrazovanie. Karakteristikite na terminot obrazovanie na dale~ina grafi~ki se prika`an na slikata 1.1. Sistemi za dale~insko u~ewe: Voved 6 Slika 1.1 Grafi~ki prikaz na karakteristikite na dale~inskoto obrazovanie Obrazovanie na dale~ina e generi~ki termin i toj opfa}a po{irok rang na obrazovni strategii koi se koristat od pove}e razli~ni tipovi na institucii ({koli so dopi{uvawe, centri formirani pri tradicionalni univerziteti, sektori za doobuka na kadri vo golemi kompanii i t.n.). Terminot se odnesuva na onie studenti koi namesto da gi posetuvaat obrazovnite institucii, u~at od doma ili od nivnoto rabotno mesto. U~eweto na dale~ina pretstavuva samo edna polovina od obrazovanieto na dale~ina. Vtorata, ednakvo va`na komponenta e predavaweto na dale~ina. Pri toa, komunikacijata pome|u ovie dve komponenti se odviva po utvrdeni pravila so koristewe na razli~ni medii. Za potrebite na ova istra`uvawe dopolnitelno }e se podrazbira deka primaren komunikacionen kanal za taa komunikacija }e bide internet mre`ata. internet OBRAZOVNA INSTITUCIJA edukativni materijali interakcija Student obrazovni strategii Profesor (instruktor) Sistemi za dale~insko u~ewe: Voved 7 1.3 Istoriski razvoj na dale~inskoto obrazovanie Korisnicite na dale~inskoto obrazovanie sekoga{ se trudat da gi inkorporiraat najnovite tehnolo{ki trendovi vo obrazovanieto. Za podobro da se razbere idninata i pove}e da se ceni sega{nata sostojba na bilo koj proces ili institucija, potrebno e da se prou~i negovata istorijata. Za najrani formi na dale~insko u~ewe mo`e da se smetaat pe{terskite crte`i, prenesuvaweto na informacii so pomo{ na tapani vo plemenskite zaednici ili pak pismata na Sveti Pavle do Kartagincite. Formalno, obrazovanieto na dale~ina svoite koreni gi ima vo razmenata na pisma pome|u mentorot i negovite {titenici, forma na korespodencija osobeno popularna vo 19-tiot vek. U~eweto so dopi{uvawe najpove}e se praktikuvalo vo Anglija i Germanija, a vo pomal obem i vo Francija i [panija. Bitno e da se napomene deka ovaa forma na obrazovanie imala va`en tehni~ki preduslov: redovna i poverliva po{tenska slu`ba. Ovaa idea ponatamu evaluirala vo postavuvawe na takanare~eni dopisni {koli [9] [10] [11]. Eden od prvite evidentirani slu~ai na vakvo obrazovanie datira od 20-ti mart 1728 godina koga vo Bostonskiot vesnik “Gazeta” izvesen u~itel Caleb Philips nudel da pra}a nedelni lekcii na zainteresirani studenti. Vo sredinata na 19-tiot vek se pojavuvaat prvite institucii vo Obedinetoto Kralstvo (Oksford i Kembrix) [12] i SAD (dvi`ewata Luceum i Chautauquas) [13] koi nudat kursevi po pat na korespodencija kako dopolnitelna dejnost. Poradi vremenski neefikasnite na~ini na prenos na pisma, jasno e deka vakvoto u~ewe ne obezbeduvalo kvalitetno obrazovanie. Sepak, ovoj na~in na u~ewe ostanuva aktuelen za lu|eto koi od razli~ni pri~ini ne se vo sostojba da go koristat tradicionalniot pristap vo obrazovanieto koj podrazbira posetuvawe na obrazovnite institucii vo odnapred odredeni termini. Vo sedumdesetite godini od minatiot vek, obrazovanieto na dale~ina stana posebna granka vo obrazovanieto. Iako postojat pove}e istra`uva~i koi pridonesoa za ova ozvani~uvawe na dale~inskoto obrazovanie, mora da se spomenat Chields [14], Wedemeyer [11], Holmberg [15], Dohmen [2], Graff [16], Peters Sistemi za dale~insko u~ewe: Voved 8 [17], Delling [18] i Rebel [19] koi zaedno imaat objaveno stotina statii so koi se definirani mo`nostite, na~inot i istorijata na ovoj tip na obrazovanie so {to doprinesoa za dene{niot tretman na obrazovanieto na dale~ina. Vo toj period bea formirani pogolem broj na obrazovni institucii koi go napu{tija klasi~noto “lice vo lice” obrazovanie so odredena grupa na studenti. Me|u pova`nite mo`e da se spomenat: Nacionalniot centar za dale~insko predavawe vo Francija, Kineskata radio i televiziska univerzitetska mre`a, Centarot za dale~insko obrazovanie vo Univerzitetot na nova Anglija vo Avstralija, Otvoreniot Univerzitet vo Obedinetoto Kralstvo, Fern Univerzitetot vo Germanija, kako i pove}e centri vo re~isi site pogolemi amerikanski univerziteti [20] [21]. Osumdesetite godini od minatiot bea razvieni golem broj na kursevi za ovie institucii i po~na da se eksperimentira so koristeweto na razli~ni medii za potrebite na ovoj na~in na obrazovanie. Istoremeno bea izvr{eni i prvite analizi na efikasnosta i ekonomskite mo`nosti na ovoj tip na obrazovanie. Se pojavija pogolem broj zdru`enija i spisanija koi ja tretiraat ovaa nau~na oblast. Vo sredinata na osumdesetite se pojavija i prvite univerzitetski priznaeni kursevi koi se izveduvaa na dale~ina. Neverojatno brziot razvoj na informati~kata tehnologija, posebno na internetot ovozmo`uva brz prenos na site oblici na informacijata so {to go izdignuva dale~inskoto u~ewe na edno sosema novo, povisoko nivo. Tehni~kite instituti {irum svetot sozdavaat posebni aplikativni re{enija koi vo sebe go sodr`at procesot na edukacija bez ogled na tipot i poleto na interesot za koe e taa nameneta. Ovie re{enija, poneseni od moderniot `argon vo svetot na informati~kata tehnologija se narekuvaat virtuelni univerziteti. Virtuelnite univerziteti [22] pretstavuvaat primena na moderen koncept na dale~inskoto obrazovanie. Tie se obiduvaat vo sebe da go opfatat i pro{irat svetot i aktivnostite na klasi~nite obrazovni ustanovi. Tie se zamisleni kako nezavisni mre`ni re{enija koi im ovozmo`uvaat na profesorite i studentite da komuniciraat pome|u sebe asinhrono i sinhrono, kako i da razmenuvaat sekakov oblik na informacii i so toa da go zbogatat procesot na edukacija i vrednuvawe na znaeweto. Pri toa ovie re{enija ovozmo`uvaat fizi~ko - vremenska nezavisnost. Treba da se spomene deka mo{ne ~esto se pojavuvaat i hibridni formi na obrazovanie razli~no narekuvani vo razli~ni regioni vo koi studentot treba da posetuva del od nastavata za da dobie pravo na oficijalna proverka na dobienoto znaewe. Iako i ovie hibridni formi na obrazovanie go nosat Sistemi za dale~insko u~ewe: Voved 9 epitetot dale~insko u~ewe, mora da se naglasi deka tie vo svojata osnova gi koristat istite resursi (infrastruktura, edukativni materijali, nastaven kadar) kako i tradicionalnoto u~ewe ne vodej}i pri toa smetka za potrebite na studentite koi u~at na dale~ina. Takvite studenti ne mo`at redovno da gi posetuvaat predavawata poradi privatni vemenski ograni~uvawa ili nemo`nost za patuvawe do mestoto kade {to tie se odr`uvaat. I vo dvata slu~aja jasno e deka tie }e bidat onevozmo`eni da go konsultiraat profesorot za odredeni nejasnotii vo materijalot. Sistemi za dale~insko u~ewe: Voved 10 1.4 Osnovna cel i sodr`ina na tezata Osnovna cel na ova istra`uvawe e da se predlo`i sistem za poddr{ka na dale~inskoto obrazovanie baziran na originalno razvieni komponenti na virtuelniot univerzitet: virtuelna u~ilnica i virtuelna laboratorija podr`ani so neophodnite administrativni re{enija za poddr{ka na studentite i profesorite. Tie }e treba da ovozmo`at razmena na razli~ni tipovi na edukativni materijali kako i razli~ni vidovi na asinhrona i sinhrona komunikacija pome|u profesorot i studentite vo sistemot. Toa }e bide ovozmo`eno preku izrabotka na internet bazirani moduli za kooperativno rabotewe (forum, bibliote~en sistem, digitalen bibliote~en sistem, internet bazirani servisi za poddr{ka na studenti, razgovornik, konferenciski sitemi i t.n.) i so kreirawe na novi specijalizirani moduli kako virtuelna tabla, ekspertski sistem za testirawe, rakovodewe so proekti i dale~insko rakovodewe so laboratoriski resursi. Vo ramkite na prvoto poglavje od ova istra`uvawe izvr{ena e komparativna analiza na edukativnite metodi primeneti vo sistemite za dale~insko u~ewe pri {to }e se predlo`i edukativen metod primenliv vo internet bazirani aplikacii za poddr{ka na dale~inskoto u~ewe. Za taa cel }e bidat opi{ani nekolku realizirani kursevi prilagodeni na potrebite na studentite na rastojanie. Izvr{eno e ispituvawe, kako definiraweto na sodr`inata i koristeweto na razli~ni mediumi vo procesot na u~eweto vlijaat vrz kvalitetot na edukativniot materijal. Vtoroto poglavje gi diskutira socijalnite, ekonomskite i institucionalnite preduslovi za vospostavuvawe na dale~insko obrazovanie. Posebno vnimanie e posveteno na potrebnite resursi neophodni za vospostavuvawe na sistem za poddr{ka na obrazovanieto na dale~ina. Kone~no }e bidat pretstaveni nekolku uspe{ni primeri za vospostavuvawe na dale~insko obrazovanie. Tretoto poglavje }e dade kriti~ki pregled na tehnolo{kite re{enija za gradba na sistemite za poddr{ka na obrazovanieto na dale~ina, posebno od Sistemi za dale~insko u~ewe: Voved 11 aspekt na principite za gradba na edukativni materijali vo takva okolina. Postojat razli~ni pristapi vo gradbata na edukativniot materijal, no site tie sodr`at definirawe na soodvetni porcii na znaewe koi treba da mu se prenesat na studentot, na~ini na referencirawe na literatura za prodlabo~uvawe na znaewata, kako i sistemi za pottiknuvawe na samotestirawe na studentite. Vaka izgradeniot edukativen materijal bitno se razlikuva od tradicionalniot u~ebnik, iako ja tretiraat istata edukativna sodr`ina. Koristeweto na sovremenite mediumi u{te pove}e gi zbogatuva mo`nostite za voveduvawe na interaktivnost pome|u studentot i edukativniot materijal. Vo ramkite na ova poglavje }e bide diskutirana i gradbata na mre`a od ~ove~ki resursi pogodni za razli~ni formi na lokalna i me|unarodna sorabotka. Slednoto, ~etvrtoto poglavje, gi obrabotuva komponentite na sistemot za poddr{ka na obrazovanieto na dale~ina po~nuvaj}i od administrativna poddr{ka na studentite i profesorite, preku poddr{ka na samite procesi na predavawe i u~ewe so pomo{ na modulite za poddr{ka na sinhrona i asinhrona komunikacija. Pri toa }e bidat diskutirani i izrabotenite algoritmi koi ja zgolemuvaat efikasnosta na rabotata na gorenavedenite moduli (algoritam za preporaka na kniga vo digitalna biblioteka, algoritam za odreduvawe na nivoto na ekspertiza na korisnikot za daden kurs vo sistemot, protokol za rakovodewe so proizvolen laboratoriski resurs, protokol za efikasen prenos na crte` pri sinhrona komunikacija). Pettoto poglavje dava eksperimentalna potvrda na korisnosta na razvieniot sistem. Izvr{ena e sporedba na efikasnosta na u~ewe preku razli~ni metodi na dale~inskoto u~ewe. Isto taka, izvr{ena e sporedba na dale~inskoto i tradicionalnoto u~ewe pri {to se istaknati prednostite i nedostatocite na dvata tipa na obrazovanie vo zavisnost od razli~nite grupi na korisnici. Istra`uvaweto e zaokru`eno so zaklu~ok i spisok na koristena literatura i objaveni trudovi od potesnata oblast na istra`uvaweto. Sistemi za dale~insko u~ewe: Voved 12 1.5 Referenci [1] “Strategija za obrazovanie i nauka na R. Makedonija”, Skopje, Ministerstvo za obrazovanie i nauka na R.Makedonija, 2001; [2] Dohmen, G.”Das Fernstudium. Ein neues padagogisches Forschungsund Arbeitsfeld”, Tubingen, DIFF, 1967; [3] Peters, O. “Die didaktische Struktur des Fernunterrichts”, Weinheim,Beltz, 1973; [4] Moore, M. “Toward a theory of independent learning and teaching”, Journal of Higher Educaion 44, pp 661-679, 1973; [5] Moore, M. “Background and overview of contemporary American distance education”, in M. Moore (ed) Contemporary Issues in American distance education, New York, Pergamon, pp 12-26, 1990; [6] Portway, P. and Lane, C. (eds) “Guide to Teleconferencing and Distance Learning”, San ramon, Calif.,Applied Business Communication, 1994; [7] Barker, B. et al “Broadening the definition of distance education in the light of the new telecommunications technologies”, The American Journal of Distance Education, 3(1), pp. 20-29, 1989; [8] Keegen, D. “Foundations of Distance Education”, New York, Routledge, 1996; [9] Holmberg, B. “Growth and Structure of Distance Education”, Beckenham, UK, Cromhelm, 1986; [10] MacKenzie et al, “ The Changing World of Correspondence Study”, International Readings, University Park,Pensulvania State University Press, 1971; Sistemi za dale~insko u~ewe: Voved 13 [11] Wedemeyer, C. (ed) “The Brandenburg Memorial Essays on Correspondence Instruction”, Medison,University of Wisconsin, 1963; [12] Marriott, S. “A backstairs to a Degree: The Demands for an Open University in Late Victorian England”, University of Leeds, 1981; [13] Noffsinger, S. “Correspondence Schools, Lyceums, Chautauquas”, New York, Macmillan, 1926; [14] Childs, G. “Supervised correspondence Instruction”, “The Brandenburg Memorial Essays on Correspondence Instruction”, Medison, University of Wisconsin, 1963; [15] Holmberg, B. “On the Methods of Teaching by correspondence”, Lund, Gleerup, 1960; [16] Graff, K. “Brief Wechsel und soziale Distanz”, Epistolodidaktika, 1(1), pp. 30-35, 1964; [17] Peters, O. “Der Fernunterricht”, Basel, Weinheim, 1965; [18] Delling, R. “Wersuch der Grundlegung zu einer systematischen Theorie des Fernunterrichts”, In Fernunterricht, Hamburg, Hamburger Fernlehrinstitut, 1966; [19] Rebel, K, “Die Funkkollegs der Quadriga”, Fernsehen und Bildung , 3, pp 185-194, 1971; [20] Keegan, D. and Rumble, G. “The DTUs: an appraisal” In the Distance Teaching Universities, London, Croom Helm, pp. 222 -250, 1982; [21] Wei, R. and Tong, Y. “Radio and TV Universities: The Mainstream of China’s Adult and Distance Higher Education”, Nanjing, Yilin Press, 1994; [22] Chellappa, R. et al “An Electronic Infrastructure for a Virtual University”, Communication of the ACM 40 (9), pp 5658, 1997; Sistemi za dale~insko u~ewe: Teorii na u~ewe 21 integrirano izu~uvawe na razli~ni oblasti koi imaat nekoi zaedni~ki karakteristiki. Na toj na~in znaeweto od ednata oblast pridonesuva kon izu~uvaweto na drugata i obratno. Na primer, vo ramkite na osnovnoto obrazovanie za sedmo oddelenie, sovladuvaweto na temata presmetuvawe brzina po predmetot fizika mo`e da se objasni preku primerot na gradovite Skopje i Bitola. Istovremeno po predmetot makedonski jazik mo`e da se obrabotuva temata patepis, a po predmetot geografija skopskata i pelagoniska kotlina. Kreiraweto na grupi na dokumenti koi se povrzani spored odredeno koncepcisko zna~ewe e u{te edna primena na konstruktivizmot vo obrazovanieto. So tek na vreme, kako {to se promenuva znaeweto za konceptite, se menuva i strukturata na organizacija na dokumentite. Na toj na~in, studentot, sam mo`e da zaklu~i i direktno da go sogleda znaeweto {to go dobiva. Poednostavna forma na predhodnata konstruktivisti~ka tehnika e vodewe na dnevnik za vreme na procesot na u~ewe. Vo dnevnikot studentot gi zapi{uva refleksiite od samiot edukativen proces. Na toj na~in, so tek na vremeto, studentot osoznava kako se gradi negovoto li~no znaewe! Vo prodol`enie }e bidat pretstaveni pove}e teorii i formi na u~ewe koi se kompatibilni ili vo svojata osnova ja imaat teorijata na konstruktivizam. ACT ( Odnesuvawe) ACT [31] [32] e generalna kognitivna teorija razviena od Anderson koja se fokusira na memoriskite procesi. Taa pravi razlika pome|u tri tipa na memoriski strukturi: deklarativni, proceduralni i rabotni. Deklarativnata memorija vodi smetka za semanti~ko asocijativno povrzuvawe na sekvenci od akcii so koncepti i sliki. Proceduralnata ili dolgotrajna memorija se karakterizira so parovi na uslovi za akcii i akcii vrz osnova na deklarativnata memorija. Rabotnata memorija pretstavuva del od memorijata koja vo daden moment gi sodr`i parovite uslovi i akcii od deklarativnata memorija. Spored ovaa teorija, u~eweto po~nuva so smestuvawe na znaeweto vo deklarativniot del od memorijata, koj ovozmo`uva aktivirawe na proceduralnata memorija. Koristeweto na rabotnata memorija gi zacvrstuva semanti~kite vrski od deklarativnata memorija. Ona {to e interesno za ovaa teorija e faktot {to e lesno implementirliva so primenata na softverski tehnologii. Sistemi za dale~insko u~ewe: Teorii na u~ewe 22 Andragogy i teorija za u~ewe na vozrasni lica Andragogy [33] pretstavuva prv zna~aen obid za teorija za u~ewe nameneta specijalno za vozrasnite lica. Nejzina osnovna primesa kon teorijata na konstruktivizmot e deka vozrasnite lica se samostojni i spremni da podnesat odgovornost za svoite odluki. Od tuka sleduva deka vozrasnite lica moraat: da znaat zo{to ja u~at konkretnata materija, da u~at vrz baza na eksperimentirawe i da imaat vedna{ primenlivi rezultati. Vo prakti~na smisla, spored ovaa teorija, vozrasnite lica pri u~eweto treba da se fokusiraat na procesite, a ne na sodr`inata. Kako rezultat na predhodnata teorija i formata na eksperimentalno u~ewe (vidi podolu), Cross [34] ja predlo`i teorijata za u~ewe na vozrasni lica. Teorijata za u~ewe na vozrasni lica raboti vrz osnova na dve klasi na promenlivi: karakteristiki na li~nosta i karakteristiki na situacijata. Karakteristikite na li~nosta sodr`at informacii za vozrasta i `ivotnata sostojba. Vozrasta vlijae na namaluvawe na psihomotori~kite i zgolemuvawe na intelektualnite svojstva na studentite, dodeka `ivotnata sostojba (bra~en `ivot, raboten status i sl) vlijae na socijalnite aspekti na obrazovniot proces. Karakteristikite na sostojbata uka`uvaat na raspolo`livosta i spremnosta na kandidatot za u~estvo vo obrazovniot proces {to vlijae na negovoto administrirawe i na~in na izvedba. Teorija na aktivno u~ewe Teorijata na aktivno u~ewe za svoja osnova ja ima teorijata na konstruktivizam. Koga lu|eto u~at novi ne{ta vo realniot svet (von edukativnite institucii), tie gi prilagoduvaat celite na situacijata vo koja se nao|aat, generiraat pra{awa {to treba da se odgovorat i gi odgovaraat istite. So toa tie ostvaruvaat aktiven odnos so edukativnata materija i edukativniot proces. Takviot tip na u~ewe se narekuva aktivno u~ewe [35]. Multimediskite i komunikacioni mo`nosti na sovremenata tehnologija go zgolemuvaat zna~eweto na ovoj tip na u~ewe. Postojat pove}e tipovi na u~ewe koi mo`at da se smestat vo predhodnata definicija. Vo prodol`enie }e bidat opi{ani nekolku od niv. U~ewe so srabotuvawe Sistemi za dale~insko u~ewe: Teorii na u~ewe 23 Procesot so koj lu|eto u~at gi opfa}a slednite fazi: obid ne{to da se sraboti, uspeh ili neuspeh, sporedba so rezultatite od drugi lu|e {to probale da srabotat ne{to sli~no, eventualno kopirawe na nivnite postapki. Ovaa teorija opi{ana od John Dewey [36] i nare~ena u~ewe so rabota (izvr{uvawe), nao|a potvrda vo odnesuvaweto na decata. Decata poprvo sakaat ne{to da probaat otkolku da slu{nat ili vidat kako toa funkcionira. Probuvaweto za srabotuvawe e vgradeno vo detskiot instinkt za zapoznavawe so novi ne{ta. Ovoj instinkt postoi kaj site lu|e i treba da bide iskoristen. Incidentno u~ewe Ne site raboti se interesni za u~ewe. Nekoi raboti sepak se poznati poradi pristapnosta na informacijata, ili poradi potrebata taa da se znae, no vo sosema poinakov koncept [37]. Primer za vakvo u~ewe e u~eweto na geografski informacii preku detektivska igra vo koja detektivot dobiva geografski informacii za mestoto kade se kriminalcite (naselenie, glavna industrija, reka {to pominuva niz nego i sl). Eksperimentalno u~ewe Eksperimentalnoto u~ewe treba da gi adresira potrebite i `elbite na korisnikot. Ovaa teorija e predlo`ena od Rogers [38], i spored nea u~eweto treba: da ovozmo`i direktno involvirawe i kontrola na studentot vo procesot na u~ewe i da se bazira na konfrontacija na u~enikot so realni problemi. Procesot na samoevaluacija e va`na komponenta na ovaa forma na u~ewe. Ulogata na instruktorot e da obezbedi pozitivna klima za u~eweto, da gi razjasni celite na u~eweto, da gi organizira edukativnite resursi i da gi balansira intelektualnite i emotivnite komponenti na u~eweto. U~ewe so refleksija Ponekoga{ instruktorot na studentot ne mora da mu go prenesuva znaeweto, tuku treba da mu go poka`e na~inot kako samiot da gi postavi vistinskite pra{awa za dadena oblast. Na toj na~in studentot sam na sebe mo`e da si bide instruktor, so pomo{ na ednostavno facilitirawe na ideite {to toj gi generira (preku uka`uvawe na bitnite elementi od zaklu~ocite, naso~uvawe na pravilniot pat na razmisluvawe i motivirawe na samoistra`uvaweto). No ovoj na~in dopolnitelno se razviva imaginacijata i kreativnosta na studentite. Sistemi za dale~insko u~ewe: Teorii na u~ewe 24 U~ewe so slu~ai Ova u~ewe se bazira na dva fakti: postoi ekspertsko znawe za golem broj na primeri i postoi sposobnost da se napravi interesna prikazna od primerite [39]. Dokolku ovie preduslovi se ispolneti, studentite se stavaat vo odredena rolja i na studentite mo`e da im bide preneseno potrebnoto znaewe za dadena situacija vo momentot koga tie }e se najdat vo nea. U~ewe so istra`uvawe Ovoj tip na u~ewe treba se bazira na dijalog pome|u instruktorot (sistemot) i studentot. Dodeka studentot navleguva vo odredena materija, prirodo e da se o~ekuva toj da generira pra{awa vo vrska so nea! Instruktorot treba da bide spremen da dade odgovor na tie pra{awa ili upatstvo kako mo`e da se najde odgovorot! Pri toa studentite mora da imaat sloboda sami da go izbiraat patot po koj }e se odviva u~eweto! Ova mo`e da se ostvari samo so poddr{ka od sistem od pove}e eksperti koi komuniciraat preku edinstven komunikaciski kanal so studentot. U~ewe orientirano kon re{avawe na problemi Dvi`e~ka sila na ova u~ewe e ostvaruvaweto na zadadenata cel, pri {to treba da se davaat informacii samo na barawe od studentite, a od niv da se bara refleksija za nivnite zaklu~oci i akciite koi gi izvr{ile za da dojdat do tie zaklu~oci [40]! Za vakviot tip na u~ewe mora da se pronajdat problemi, odnosno celi na u~eweto koi }e bidat prifateni od studentite. Isto taka, studentite treba da imaat kontrola nad obrazovnata okolina za da mo`e da gi adaptiraat prenesenite informacii na nivnite potrebi (primer za primena na vakvoto u~ewe e primena na modelot na davawe na medicinski informacii, turisti~ki informacii, tehni~ki informacii i sl.). U~ewe preku proekti Sistemi za dale~insko u~ewe: Teorii na u~ewe 25 U~eweto preku proekti gi kombinira u~eweto orientirano kon re{avawe na problemi, u~eweto so srabotuvawe i kolaborativnata rabota na studentite. Studentite imaat odredena zada~a (~esto pati pretstavena kako niza od aktivnosti) ~ii detali se utvrduvaat niz dijalog so instruktorot. Zada~ata treba da se realizira vo odreden vremenski rok. Instruktorot e zadol`en da gi naso~uva studentite kon potrebnite resursi za izrabotka na proektot preku evaluacija na nivniot progres. Na kraj studentite treba da gi prezentiraat rezultatite od zada~ata, li~nite i generalnite pridobivki steknati vo proektniot proces. Poseben slu~aj na u~ewe preku proekti e koga za proektot e zadol`en samo eden student. Vo toj slu~aj kolaboracijata se izrazuva preku komunikacija i konsultacii so instruktorot. U~eweto preku proekti ovozmo`uva jasno izrazena produkcija na znaewa primenlivi vo realniot `ivot. Toa dopolnitelno mo`e da se kombinira so u~eweto preku istra`uvawe, a vo zavisnost od problemot {to se re{ava i so u~eweto so eksperimentirawe. Zna~eweto na primenata na ovoj na~in na u~ewe e osobeno golemo za povozrasni studenti, zatoa {to istite, vo ovaa forma na u~ewe, ~esto se nao|aat vo sostojba koga treba da donesat nekakva odluka i da ja prevzemat odgovornosta za nea. Sistemi za dale~insko u~ewe: Teorii na u~ewe 26 2.3 Principi na sozdavawe na pottiknuva~ka okolina Pod terminot pottiknuva~ka okolina vo ramkite na sistemot za poddr{ka na obrazovanie se podrazbira okolina koja ovozmo`uva koristewe i praktikuvawe na site tehniki prepora~ani so teoriite za humano u~ewe. Toa podrazbira infrastruktura koja ovozmo`uva razli~ni formi na komunikacija, diskusija, rabota preku proekti, vodewe na dnevnici na rabotata, vodewe i organizacija na dokumentite sozdadeni vo procesot na u~ewe, poddr{ka na samostojno istra`uvawe, i t.n. Pottiknuva~kata okolina za procesot na edukacija treba da ovozmo`i izbor na aktivnosti za studentite. U{te pove}e taa treba da sodr`i mehanizmi za preporaka na aktivnostite koi se prilagodeni na nivoto na znaewe na studenite i soodvetstvuvaat so negovite interesi i afiniteti. Dopolnitelno, pottiknuva~kata okolina treba da bide relaksirana i prijatelska, ovozmo`uvaj}i na u~esnicite na obrazovniot proces formi na komunikacija koi ne se nu`no vrzani za konkretniot edukativen proces, stimuliraj}i ja na toj na~in gradbata na mre`i od ~ove~ki resursi koi }e bidat spremni da zemat aktivno u~stvo vo odredena debata. Sistemite za poddr{ka na obrazovanie na dale~ina treba da ovozmo`at intuitivna i lesna za koristewe rabotna okolina, koja }e se bazira na paradigmite ve}e poznati na studentite. Toa vsu{nost pretstavuva i osnoven princip na konstruktivizmot. Vo slu~aj na sistemi za poddr{ka na obrazovanie na dale~ina realizirani so pomo{ na internet tehnologiite, takvi paradigmi bi bile: virtuelna ili elektronska u~ilnica, virtuelna tabla, virtuelen hodnik i sli~no. Funkciite i na~inot na koristewe na vakvite aplikaciski re{enija bi trebale da imaat jasna asocijacija so soodvetnite realni koncepti. Na primer, virtuelnata tabla bi trebala da ima funkcionalnost na kreda, na bri{alka, i na kontrola na toa koj mo`e da dojde do tablata. Sistemi za dale~insko u~ewe: Teorii na u~ewe 27 Sistemi za dale~insko u~ewe: Teorii na u~ewe 28 2.4 Principi za poddr{ka za procesot na u~ewe Kako rezultat na analizata na razli~nite teorii za u~ewe, mo`e da se izvedat slednite edukativni principi koi treba da bidat podr`ani so koristewe na sistemot na poddr{ka na obrazovniot proces: Studentot e centar na obrazovniot proces: Instruktorot preku sistemot za poddr{ka na obrazovanieto treba da ovozmo`i sozdavawe na rabotna atmosfera, kanalizira informacii i vr{i evaluacijata na znaeweto! Prefrluvawe na kontrolata na edukativniot proces kaj studentite: Sekoga{ koga e toa mo`no, na studentite treba da im se dade {ansa da ja nosat inicijativata vo edukativniot proces! Na toj na~in, generalnite koncepti {to se izu~uvaat stanuvaat del od sopstvenoto iskustvo! U~ewe preku rabota: U~eweto treba da bide koncentrirano na barawe za izvr{uvawe aktivnosti za koi e potrebno znaewe i ve{tini od konkretnata materija. Aktivnostite treba da bidat predizvikuva~ki, no vo ramkite na mo`nostite na studentot! Pri toa, treba da se potiknuvaat site formi na komunikacija i kolaboracija pome|u studentite! Prvo odreduvawe na problemite, a potoa davawe instrukcii: Studentite najdobro go prifa}aat znaeweto koga mo`at da go povrzat so konkreten problem so koj se soo~uvaat! Na ovoj na~in se potiknuva i sposobnosta za asocijacija na srodni znaewa kako re{enija na srodni problemi! Koristewe na mno`estvo na primeri: Sozdavaweto na baza na primeri direktno go pretvara znaeweto na u~enikot vo odredeno konkretno iskustvo! Sistemi za dale~insko u~ewe: Teorii na u~ewe 29 Odreduvawe na istra`uva~ki prostor: Studentite treba da imaat mo`nost za samostojno nao|awe na faktite potrebni vo odreden edukativen proces! Pri toa potrebno e da se nagovestat lokaciite i na~inot na koj mo`e da se dojde do tie fakti! U~eweto treba da bide zabavno: Dokolku u~eweto e zabavno, studentite pove}e }e sakaat da u~estvuvaat vo edukativniot proces! Sistemi za dale~insko u~ewe: Teorii na u~ewe 30 2.5 Referenci [23] Baza na podatoci za teoriite na u~ewe, http://www.gwu.edu/~tip/theories.html; [24] Tehnologii na otvoreno u~ewe, http://www.oltc.edu.au/cp/04.html; [25] Skinner, B.F, “Teaching Machines”, InTeaching Machines and Programmed Learning” A. Lumbsdain and R. Glaser (eds),Net’l Ed Assoc. Washington DC, pp. 137-158; 1960; [26] Thorndike, E., et al, “Adult Learning”, NY, Macmillian, 1928; [27] Bruner, J. “The Process of Education”, Cambridge, MA, Harvard University Press, 1960; [28] Brunner, J. “Acts of Meaning”, Cambridge, MA, Harvard University Press, 1990; [29] Vygotsky, L.S., “Mind in Society”, Cambridge, MA, Harvard University Press, 1978; [30] Jean Piaget Society, http://www.piaget.org; [31] Anderson, J., “Language, Memory and Thought”, Hillsdale, NJ, Erlbaum Associates, 1976; [32] Anderson, J., “The Architecture of Cognition”, Cambridge, MA, Harvard University Press, 1983; [33] Knowles, M. “Self Directed Learning”, Chicago, Follet, 1975; [34] Cross, K. P., “Adults as Learners”, San Francisco, Jossey-Bass, 1981; [35] Schank, R.C., “Active Learning through Multimedia”, IEEE Multimedia 1(1), pp. 69-78, 1994; [36] Dewey, J. “Democracy and Education: An Introduction to the Philosophy of Education”, Macmillan, New York, 1916; [37] Kass, A and Guralnick, D., “Environments for Incidental Learning: Taking Road Trips Instead of Memorazing State Capitals”, In Proc. of Int. Conf on the Learning Sciences, Sistemi za dale~insko u~ewe: Preduslovi 38 3.2 Tipovi na institucii koi nudat obrazovanie na dale~ina Postojat pove}e tipovi na institucii koi nudat razli~ni formi na obrazovanie na dale~ina. Nivnata klasifikacija e dadena od pove}e avtori [61] [62] [63], no za potrebite na ova istra`uvawe }e ja prifatime klasifikacijata spored Keegan i Rumble [64]. Spored ovie avtori klasifikacijata treba da gi obedini zaedni~kite karakteristiki na razli~ni grupi na institucii {to nudat obrazovanie na dale~ina, pri {to vo sekoja grupa }e ima barem stotina reprezenti na institucii koi kumulativno imaat iljadnici studenti i poedine~no postojat najmalku desetina godini bez razlika na stepenot na obrazovanie {to go nudat. Slika 3.1 Kategorizacija na instituciite {to ovozmo`uvaat obrazovanie na dale~ina Vrz osnova na avtonomijata vo finansiraweto, na~inot na ispituvawe (akreditacija) na edukativnite sodr`ini, kurikulumot, i tipovite na studentska poddr{ka postojat dve glavni kategorii: institucii koi se avtonomni i institucii koi se proizlezeni od tradicionalnite obrazovni institucii. Podelbata na instituciite e dadena na slika 3.1. institucii {to ovozmo`uvat obrazovanie na dale~ina avtonomni institucii vo sklop na tradicionalnite inst. {koli univerziteti konzorciumi centri vo sklop na institucijata avstraliski model Sistemi za dale~insko u~ewe: Preduslovi 39 Spored kompleksnosta na edukativnite materijali, na~inot i obemot na interakcija so studentite, avtonomnite institucii ponatamu se delat na dve grupi: {koli i univerziteti. Instituciite proizlezeni od tradicionalnite obrazovni institucii se delat na tri grupi: nezavisni centri za dale~insko obrazovanie vo ramki na institucijata, konzorciumi od pove}e institucii (pretprijatija za prenos na medii, po{ta, televiziski ku}i i sl.) koi zaedni~ki nudat mo`nost za obrazovanie na dale~ina, i takanare~en avstraliski model na dale~insko obrazovanie [65] [66]. Avstraliskiot model na dale~insko obrazovanie nastanal poradi specifi~nite istoriski i geografski uslovi vo Avstralija i vo sebe gi kombinira tradicionalnoto i dale~inskoto obrazovanie. Site edukativni materijali se pravat vo dvojna forma, se dokumentiraat na pove}e medii (audio i video kaseti, pismena forma, interaktivni i multimediski CD ROM-ovi i INTERNET stranici). Osoben akcent se dava na administracijata na studentite koja se gri`i {to e mo`no pove}e studenti da dobijat {to e mo`no posodvetno vnimanie i edukativni materijali. Vakvata kategorizacija na instituciite {to ovozmo`uvaat obrazovanie na dale~ina dava osnova za planirawe na pristapot kon sozdavawe na nova institucija i odreduvawe na administrativnata poddr{ka {to taa }e treba da ja ponudi na studentite i vrabotenite. Imaj}i gi vo predvid momentalnite ekonomski sostojbi vo Makedonija, se ~ini deka najbrzo i najednostavno za realizacija i najprifatlivo spored obemot na potencijalni studenti e formirawe na nezavisen centar vo ramkite na tradicionalna vospitna institucija. Re{enijata od prvata grupa baraat golemi investicii. Formiraweto na konzorcium bara visok stepen na koordinacija i involvirnast na dr`avata, dodeka avstraliskiot model ne e kompatibilen so postoe~kata zakonska legislativa. Sistemi za dale~insko u~ewe: Preduslovi 40 3.3 Potrebni resursi i ekonomsko planirawe Mnogu va`en element vo gradeweto na eden sistem {to }e nudi obrazovanie na dale~ina e odreduvaweto na potrebnite resursi za realizacija na sistemot za poddr{ka na obrazovniot proces i nivno planirawe od aspekt na funkcionalnosti, razvojno vreme i cena na ~inewe. Kako po~eten ~ekor treba da se napravi odredena analiza na pazarot. Pra{awata {to treba da se odgovorat so taa analiza mo`e da se svedat na: Koi se potencijalnite studenti? Za {to sakaat tie da se osposobat? Kolku dolgo }e trae pobaruvaweto za takov tip na usluga? Dali }e mo`at da se najdat finansieri (privatni lica, kompanii, ministerstvo) za poddr{ka na razvojot na edukativni materijali i sistem za poddr{ka ili }e treba da se napravi interna investicija? Dali ve}e postojat moduli i komponenti od sistemot za poddr{ka razvieni za drugi celi? Otkako }e se dobijat odgovorite na ovie pra{awa (vidi poglavje 3.1), treba da se napravi finansiska analiza za razvoj na kursot ili generalno sistemot za poddr{ka na obrazovanieto na dale~ina i toa pred se od aspekt na razvojna cena i nivo na zgolemuvawe na efikasnosta na obrazovniot proces (kolkav e potencijalot za dolgoro~no vra}awe na vlo`enite sredstva). Odreduvaweto na ovie karakteristiki zavisi od na~inot na koj }e se pristapuva do edukativniot materijal, na~inot na koj }e se poddr`uvaat studentite vo tekot na u~eweto, kako i na~inot na koj }e se izvr{uva validacija na steknatite znaewa. Direktnite prihodi doa|aat od uplatite na zainteresiranite studenti. Dopolnitelno finansiska poddr{ka mo`e da dadat odredeni zainteresirani institucii i kompanii bilo kako direktna pomo{ ili preku zaedni~ki proekti. Na~inot na koj se pristapuva do edukativniot materijal i na~inot na interakcija zavisi od izborot na komunikaciski medium. Toj medium mo`e da bide: hartija, faksimil, audio lenta, video lenta, telefon, radio prenos, televiziski prenos, multimediski CD ROM ili Internet i srodni tehnologii. Sistemi za dale~insko u~ewe: Preduslovi 41 Vo toj kontekst bitno e da se znae dali studenot }e koristi sopstvena potrebna hardverska poddr{ka ili pak }e ima pristap do nekoi hardverski resursi obezbedeni od institucijata {to go nudi obrazovanieto. Proverkata na znaeweto mo`e da bide vo forma na ispituvawe ili realizacija na odredena proektna zada~a. Vo slu~aj da e potreben visok stepen na osiguruvawe na kvalietot na znaeweto, potrebno e involvirawe na nezavisni strukturi koi }e go ocenuvaat kvalitetot na edukativniot materijal i na~inot (efikasnosta) na komunikacija pome|u instruktorite i studentite. Istovremeno, proverkata na znaewata na studentot }e mora da se izvr{i vo prisustvo na ovlasteno lice od obrazovnata institucija (nezavisno od lokacijata ili na~inot na komunicirawe so institucijata za vreme na validacijata na znaewata). Neophodnata organizacija na ovie dejstvija dopolonitelno ja optovaruva cenata na ~inewe na razvojot na sekoj od edukativnite materijali i komponentite na sistemot za poddr{ka na obrazovanieto na dale~ina. Tro{ocite koi treba da se zemat vo predvid pri ovozmo`uvawe na obrazovanie (bez razlika dali toa obrazovanie e na dale~ina ili tradicionalno) se tro{ocite za dizajn i razvoj na edukativnite materijali i sistemite za poddr{ka na obrazovanieto (komunikacija i administracija na studenti), tro{oci za publikuvawe (pe~atewe ili prostor na WEB server), komunikaciski tro{oci (telefon, faks, internet konekcija), kancelariski tro{oci (fotokopirawe, pe~atewe), tro{oci za potro{ni sredstva (hartija, disketi, kancelariski pribor), tro{oci za instruktorite i administracijata, kako i tro{oci za prostorot, greeweto, elektri~nata energija i sli~no. Pri toa bitno e da se napomene deka institucionalnata poddr{ka osven vo akademska smisla se izrazuva i vo ekonomska smisla so pokrivawe na odreden del od gorenavedenite tro{oci! Ovie tro{oci spored [67] mo`e da se kategoriziraat vo fiksni tro{oci (plati, potro{ni sredstva, komunalni tro{oci, tro{oci za razvoj na edukativni materijali i sistemi za poddr{ka na obrazovanieto) i varijabilni tro{oci (tro{oci koi zavisat od brojot na studentite komunikaciski, administratorski tro{oci i komunalni tro{oci za u~ilnicite). Vo toj slu~aj, matemati~ki izrazeno, vkupnite tro{oci (T) se ednakvi na zbirot od fiksnite tro{oci (FT) i varijabilnite tro{oci (VT). Varijabilnite tro{oci mo`e da se pretstavat kako proizvod na varijabilni tro{oci po student(Vs) i brojot na studenti (Bs). Ili pretstaveno so formula: T=FT + Vs*Bs (3.1) Sistemi za dale~insko u~ewe: Preduslovi 42 Prose~nite tro{oci po student (Ts ) toga{ se ednakvi na: Ts = T/Bs = FT/Bs + Vs (3.2) Razlikata vo tro{ocite pome|u tradicionalnoto i obrazovanieto na dale~ina e vo toa {to obrazovanieto na dale~ina ima pove}ekratno pogolemi fiksni tro{oci od edna strana, i zna~itelno poevtini varijabilni tro{oci po student od druga strana. Zgolemenite fiksni tro{oci proizleguvaat od kompleksnosta na sistemite za poddr{ka na takviot vid na obrazovanieto i kompleksnosta na samite edukativni materijali. O~igleden i dovolen primer za namaleni varijabilni tro{oci na obrazovanieto na dale~ina e faktot deka ne se potrebni komunalni tro{oci za pove}e paralelki. Dokolku se pretpostavi deka fiksnite tro{oci na obrazovanieto na dale~ina se za daden faktor (na primer 3) pati pogolemi od fiksnite tro{oci na tradicionalnoto obrazovanie, a varijabilnite tro{oci se za daden faktor (na primer 2) pati pomali od varijabilnite tro{oci na tradicionalnoto obrazovanie, se dobiva grafikot od slika 3.2. Slika 3.2 Komparacija na vkupnite tro{oci na dale~inskoto i tradicionalnoto obrazovanie vkupni tro{oci (T) broj na studenti (Bs) FTd = 3*FTk VSd = VSk/2 tro{oci na obrazovanie na dale~ina tro{oci na tradicionalnoto obrazovanie B Sistemi za dale~insko u~ewe: Preduslovi 43 Kako {to se gleda od slika 3.2, posle odreden broj na studenti (ozna~en so B), tro{ocite na obrazovanieto na dale~ina se pomali od tro{ocite na tradicionalnoto obrazovanie! Za to~no da se odredi ovoj broj, potrebno e da se odredat to~nite vrednosti na fiksnite i varijabilnite tro{oci na dvata tipa na obrazovanie vo ramkite na dadena institucija. So sli~na analiza se doa|a do faktot deka posle odreden broj na studenti prose~nite tro{oci po student vo obrazovanieto na dale~ina stanuvaat skoro konstantni i za soodvetniot faktor (vo na{iot primer 2) pomali od prose~nite tro{oci po student vo tradicionalnite sistemi za obrazovanie (vidi slika 3.3)! Spored soznanijata od zapadnoevropskite institucii so vrvno renome vo oblasta na obrazovanieto na dale~ina (Otvoreniot univerzitet vo Obedinetoto Kralstvo i Fern Univerzitetot vo Germanija), pri ekonomski uslovi {to va`at vo nivnite zemji, za prose~no vremetraewe na razvoj na kurs se smeta tri ~ovek godini, za prose~na aktuelnost na kurs se zema vremetraewe od {est godini, dodeka potrebniot broj na studenti koi treba da go posetat za toj da stane ekonomski isplatliv e 600. Sporedbata na tro{ocite i efikasnosta (odreduvaweto na varijabilnite tro{oci) e generalen problem vo obrazovnite institucii. ^ove~kiot faktor (izrazen preku vrabotenite vo instituciite) zazema mnogu golemo vlijanie za da mo`e da se dobie egzaktna analiti~ka formula. Obrazovanieto na dale~ina, osobeno so voveduvawe na visoko razvienite tehnologii, te`nee da go namali ~ove~kiot faktor vo obrazovanieto. Mnogu ~esta e konstatacijata deka obrazovanieto na dale~ina pretstavuva svoevidna industrijalizacija na obrazovanieto [68]. Vo takov slu~aj e polesno da se napravat studii za tro{ocite i efikasnosta na obrazovanieto, poradi toa {to tie se pribli`uvaat (iako ne se isti) do analizite za rabotata na kompaniite koi nudat servisi do odredeni korisnici (telekom, softverski i sli~ni kompanii). Sistemi za dale~insko u~ewe: Preduslovi 44 Slika 3.3 Komparacija na prose~nite tro{oci na dale~inskoto i tradicionalnoto obrazovanie So vkupnata predhodna analiza se potvrduva deka voveduvaweto na obrazovanie na dale~ina mo`e da bide i ekonomski poisplatlivo za instituciite koi se vklu~eni vo obrazovniot proces, pod uslov tie i nivniot re`im na studii da bidat interesni za odreden broj na potencijalni studenti. So toa se poka`uva deka osven socijalni preduslovi, postojat i ekonomski preduslovi za voveduvawe na institucii koi }e ovozmo`uvaat obrazovanie na dale~ina! prose~ni tro{oci (Ts) broj na studenti (Bs) FTd = 3*FTk VSd = VSk/2 prose~ni tro{oci na obrazovanie na dale~ina prose~ni tro{oci na tradicionalnoto obrazovanie B Sistemi za dale~insko u~ewe: Preduslovi 45 3.4 Primeri za dale~insko obrazovni institucii Najpoznat univerzitet vo Evropa (spored nekoi avtori i vo svetot) koj nudi edinstevno programi spored re`imot na obrazovanie na dale~ina e “Open University” [69], vo Obedinetoto Kralstvo. Ovoj univerzitet e formiran vo 1969 godina. Ima ogromno vlijanie vo razvojot na dale~inskoto obrazovanie. Na nego studiraat okolu 210 000 studenti i gi poddr`uva re~isi site mediumi na komunikacija pome|u instruktorite i studentite kako i na~ini na pristap do edukativnite materijali. Sepak, preovladuvaat materijali vo pe~atena forma. “Fern Univerzitat” [70] vo Germanija e isto taka univerzitet od najvisok rang koga stanuva zbor za dale~inskiot re`im na obrazovanie. Formiran e vo 1974 godina. Kofinansiran e od dr`avata i negoviot godi{en buxet iznesuva nad 50 000 000,00 evra. Na nego studiraat okolu 70 000 studenti. Iako postoi stroga determiniranost za primena na novi tehnologii, sli~no kako i vo predhodniot primer, se u{te ne se koristat nekoi od mo`nite internet tehnologii (kako na primer internet razgovornikot). Zemjata so najgolem broj na `iteli vo svetot, Kina, go praktikuva obrazovanieto na dale~ina preku “Central Radio and Television University” [71]. Formiran e vo 1979 godina i ima nad 600 000 studenti {to go pravi eden od dvata univerziteti od vakov tip koi imaat najgolem broj na studenti. Vtoriot takov univerzitet e “Open University” vo Bankog [72], Tajland. Glaven na~in na prenos na edukativnite materijali e televiziskata programa. “NETUNO” konzorciumot pome|u fakulteti i televiziskata mre`a vo Italija go koristi istiot princip na distribucija na edukativni materijali. Univerzitetot na Ju`na Afrika (University of South Africa) [73] istoriski e prviot univerzitet koj nudi kursevi samo preku obrazovanie na dale~ina (po~etocite datiraat od 1950 godina). So okolu 130 000 studenti toj e eden od desette najgolemi univerziteti {to ovozmo`uvaat obrazovanie samo na dale~ina. Razmenata na materijali i komunikacijata se odviva glavno po pat na pi{ana korespondencija. Sistemi za dale~insko u~ewe: Preduslovi 46 “Empire State College” [74] e formiran vo SAD vo 1971 godina. Toj e eden od retkite univerziteti koi nudi edinstveno obrazovanie na dale~ina nameneto pred se za specijalni socijalni strukturi (pripadnici na etni~ki zaednici, doma}inki i sl). Ima nad 10 000 studenti. Koristi video i audio materijali, telefonska korespondencija i faks. Vo posledno vreme, vo ograni~en obem, gi koristi multimediskite i internet tehnologii. “American National University Teleconference Network” pretsavuva primer za konzorcium od pove}e univerziteti koi zaedni~ki delat mo{ne skapa infrastruktura. Ovoj konzorcium e formiran vo 1982 godina i ima nad 250 univerziteti - ~lenovi. Iako obrazovanieto na dale~ina se sveduva samo na odr`uvawe na telekonferencii pome|u ~lenovite na konzorciumot, ovaa institucija poka`uva kako so zdru`uvawe na sredstvata, mnogu skapata tehni~ka infrastruktura mo`e da stane dostapna do pogolem broj na edukativni institucii. Kanadskiot “Contact Nort” proekt zapo~nal vo 1986 godina so cel da ja zgolemi dostapnosta do univerzitetite od oddale~enite mesta vo Kanada (mestata bez razviena patna mre`a). Za potrebite na obrazovanieto se koristi kompjutersko komunikaciska audio i video konferencija. Za taa cel e instalirana specijalna oprema vo nad 100 u~ili{ta vo celniot region. Ne se koristi internet tehnologijata. Avstraliskiot tip na otvoren univerzitet, (vidi poglavje 3.2) pretstavuva poseben - hibriden tip na univerzitet {to nudi obrazovanie na dale~ina. Toj na~in na studirawe e prisaten vo re~isi site pogolemi univerziteti na kontinentot. Kone~no, vo ovaa lista treba da se spomene i PHARE [59] mre`ata na centri za dale~insko obrazovanie vo Evropa vo koi spa|a i centarot za obrazovanie na dale~ina pri Elektrotehni~kiot fakultet vo Skopje [75]. PHARE mre`ata e poddr`ana od Evropskata unija preku telata na evropskata komisija. Ovaa mre`a finansira proekti za otvarawe na centri za dale~insko obrazovanie vo golem broj na evropski zemji kako del od strategijata za zgolemuvawe na kvalitetot na obrazovanieto vo Evropa. Sistemi za dale~insko u~ewe: Preduslovi 47 3.5 Referenci [41] Corporation for Public Broadcasting, “Lifelines of Learning: Distance Education and America’s Rural Schools”, Washington DC, Corporation for Public Broadcasting, 1993; [42] Sponder, B. “Distance Education in Rural Alaska: An Overview of Teaching and Learning Practices in Audioconferencing Courses”, Alaska, University of Alaska, Center for Cross Cultural Studies, 1991; [43] Wall, D., Owen, M. at al “Distance Education and Sustainable Community Development”, Edmonton, Alberta, Canada, Canadian Circumpolar Institute with Athabasca University, 1992; [44] Burge, E et al, “Communications and Information Technologies and Distance Educatin in Canada”, Toronto, TV Ontario, 1984; [45] Taylor, P. and Tomlinson, D. “Primary Distance Education: Population, Problems and Prospects”, Nedlands, Western Australia, National Centre for Research on Rural Education, 1984; [46] Tomlinson, D. at al, “Teaching and Learning at Home: Distance Education and the Isolated Child”, Nedlands, Western Australia, National Centre for Research on Rural Education, 1985; [47] Asian Development Bank, “Distance Education in Asia and the Pacific”, Manila, Philippines, Asian Development Bank, 1987; [48] Osbat, L. “The Provision of Distance Learning in Italy (Summary)” Washington DC, CEDEFOP-The European Centre for the Development of Vocational Training, 1986; Sistemi za dale~insko u~ewe: Principi na gradba 56 4.1.2 Tehnolo{ki re{enija bazirani na razmena na hartieni materijali Kako {to ve}e be{e naglaseno vo vovednoto poglavje od ova istra`uvawe, formalniot po~etok na obrazovanieto na dale~ina e ovozmo`en so pojavata na prvite po{tenski servisi koi ja garantirale na visoko nivo dostavata na pratki vo odreden region. Toa bilo tehni~ki preduslov za pojavata na {koli so korespodencija (vidi poglavje 1.3). Osnoven problem na ovaa forma na obrazovanie na dale~ina e neefikasnosta na interakcijata. Vremetraeweto na patuvaweto na porakata od instruktorot do studentot, ili obratno, ponekoga{ mo`e da vlijae na rezultatot na celiot edukativen proces. Ponatamu, postojat golemi organizacioni problemi za da se vospostavi redovna komunikacija pome|u studentite, i sekako postojat ograni~uvawa koi proizleguvaat od samiot medium - hartijata koja, sama po sebe ima mo{ne mali tehni~ki mo`nosti za ovozmo`uvawe na interaktivna komunikacija so ~itatelot. Poradi toa, vakviot na~in na u~ewe od aspekt na studentot, vo svojata osnova pretstavuva samostojno u~ewe. Od toa proizleguva deka so vakov re`im na studii te{ko mo`e da se ovozmo`i grupna rabota na proekti, a prakti~no e nevozmo`no izveduvawe na laboratoriski ve`bi. Vakviot na~in na obrazovanie na dale~ina e te{ko prifatliv za tehni~kite i prirodnite nauki. Procesot na administrirawe na studenti gi optovaruva i studentite i vrabotenite vo institucijata koja ja nudi obrazovnata usluga. Prvite voobi~aeno treba da popolnat nekakvi formulari so li~ni podatoci, koi podocna povtorno se vnesuvaat vo administrativniot sistem. Postoi restrikcija do slobodniot pristap na materijali koi gi nudi obrazovnata institucija, poradi toa {to pogolem obem na materijali zna~i i pogolema te`ina na po{tenskata pratka {to direktno vlijae na cenata na studii. Glavna pridobivka na vakviot re`im na studii, se gleda vo oformuvaweto na principi za gradba na edukativni materijali koi ovozmo`uvaat odreden stepen na samostojno u~ewe (vidi poglavje 4.2). Tie principi se primenlivi i kaj posovremenite metodi na distribucija na edukativnite materijali, pred se poradi toa {to se temelat na edukativni principi, a ne na mo`nostite {to gi nudi mediumot za prenos. Razvojot na vakvi materijali e poskap od razvojot na edukativni materijali za klasi~noto obrazovanie. Toa se dol`i na potrebata da se vnesat elementi koi }e ja zgolemat mo`nosta za samostojno u~ewe nezavisno od obrazlo`enieto na materijata, {to zna~i deka osven anga`irawe na ekspert od oblasta na materijata, potrebno e dopolnitelno anga`irawe za sreduvawe na Sistemi za dale~insko u~ewe: Principi na gradba 57 taa materija vo forma prilagodena na konceptite na samostojno u~ewe. Razvojot na edukativni materijali vo pe~atena forma e poeftin vo odnos na razvojot na site materijali za obrazovanie na dale~ina koi se temelat na posovremeni tehnologii za nivna distribucija poradi potrebata od dopolnitelno anga`irawe na soodvetni tehni~ki i ~ove~ki resursi. 4.1.3 Tehnolo{ki re{enija bazirani na distribucija na audio i video materijali Ekspanzijata na audio i video tehnologiite kako i razvojot na radioto, i televizijata kon sredinata na minatiot vek ovozmo`ija tehni~ki mo`nosti za prvoto zna~ajno podobruvawe na distribucijata na edukativni materijali vo sistemite za podдr{ka na obrazovanieto na dale~ina. Pri toa se pojavija dve generalni formi na distribucija i dva generalni mediski kanali. Od aspekt na distribucija se pojavija radio odnosno televiziska distribucija na edukativni materijali [77] [78] od edna strana, i distribucija na edukativni materijali vo vid na audio ili video lenti preku po{tenskite servisi od druga strana. Od aspekt na medii na prenos se pojavija audio i video mediumot. Karakteristikite na ovie medii se jasni, pa nema da bidat predmet na diskusija. Radio ili televiziskata distribucija na edukativni materijali im ovozmo`uva na studentite da vklu~at pove}e setila istovremeno vo procesot na u~ewe, i da ja procenuvaat va`nosta na materijata spored akcentot, gestikulacijata ili izrazot na liceto na instruktorot. Razvojot na edukativni materijali vo vakvite sistemi za poddr{ka na obrazovanieto na dale~ina e isklu~itelno skap, poradi toa {to dopolnitelno bara soodvetno studisko i produkcisko vreme. Isto taka, instruktorite treba osven poznavaweto na materijata da ja vladeat i rabotata so soodvetniot medium (radio ili televizija) {to dopolnitelno ja optovaruva cenata na kursot. Distribucijata na materijalite na vakov na~in e dostapna do site potencijalni studenti {to imaat soodveten priemnik, no se odviva vo to~no odredeni vremenski termini. Bidej}i se koristat komercijalni frekventni podra~ja {to se podlo`ni na koncesii od dr`avata kako javen sektor za kontrola na distributivnite kanali, instituciite {to nudat vakov tip na obrazovanie mora da bidat podr`ani od dr`avata so ovozmo`uvawe na dediciran neprofiten kanal za potrebite na obrazovanieto, ili pak mora da izberat Sistemi za dale~insko u~ewe: Principi na gradba 58 termini koi ne se interesni za komercijalnite komintenti vo slu~aj na direktna sorabotka so televiziski ili radio pretprijatija. So toa vo princip ne se nadminuva problemot na dostapnost do materijalite vo termin prifatliv za studentite. Stepenot na interakcija e neramnomeren, odnosno dodeka instruktorite imaat golema sloboda i mo`nosti za komunikacija kon studentite, studentite seu{te imaat relativno mali mo`nosti za komunikacija kon instruktorite i drugite studenti. Toa osobeno doa|a do izraz so nemo`nosta na studentite vo realno vreme (za vreme na predavawata ili vedna{ posle niv) da pobaraat doobjasnuvawe za odreden del od materijata. Postojat institucii koi nudat obrazovanie na dale~ina isklu~ivo na ovoj na~in. Centralniot Radio i Televiziski Univerzitet vo Kina i Otvoreniot Univerzitet vo Bankog (vidi poglavje 3.4) se primeri za vakvi institucii. Problemot na dostapnost na materijali delumno se re{ava so ovozmo`uvawe na distribucijata na materijali vo audio ili video format preku po{tenskite servisi. Vo vakov re`im na obrazovanieto na dale~ina studentite sami odlu~uvaat koga }e go prosledat materijalot. Toj obi~no e zbogaten so pe~aten materijal i studentite imaat mo`nost povtorno da preslu{aat (pregledaat) del od materijalot po niven izbor {to nezna~itelno ja zgolemuva interakcijata od studentot kon instruktorot. Razvojot na materijali e so pribli`no ista cena, no cenata {to ja pla}aat studentite e obremeneta so zgolemena produkciska cena poradi tro{ocite na snimawe, cenata na samiot medium i zgolemenite po{tenski tro{oci. Stepenot na involviranost na edukatorite (ekspertite i instruktorite) vo razvojot na materijalot e zna~itelno pogolema vo odnos na predhodniot medium, no stepenot na involviranost vo rabotata so studenti (konsultacii, validacija na znaewe) e seu{te mnogu mal! Statisti~ki gledano, vakviot re`im na sistem za poddr{ka na obrazovanie na dale~ina najmnogu se koristi pri izu~uvawe na jazici. Studentite koi go koristat ovoj na~in na obrazovanie mora da investiraat vo tehni~ki resursi koi se kompatibilni so mediumot na koj gi dobivaat materijalite. Toa go nosi i preduslovot za odreden stepen na tehni~ka kultura {to se bara od potencijalnite studenti. Od ovie pri~ini primenata na novi tehnologii vo edukativniot proces stanuva realnost duri otkako tie }e bidat prifateni od naj{irokite op{testveni sloevi. Sistemi za dale~insko u~ewe: Principi na gradba 59 4.1.4 Tehnolo{ki re{enija bazirani na telefonija Iako i internet tehnologijata vo izvesna merka gi koristi pridobivkite od telefonskata infrastruktura, vo ova poglavje }e bidat diskutirani re{enijata bazirani na prenos na govorni i faksimil podatoci. Ovaa tehnologija ne e pogodna za pogolem obem na prenos na edukativni materijali no mo`e zna~itelno da ja zgolemi efikasnosta na interakcijata, namaluvaj}i go vremeto na odziv pome|u instruktorot i studentot. Zna~itelen e i faktot {to za prv pat hartien materijal od studentot mo`e za relativno kus period da stasa do instruktorot. So pomo{ na telefonskite konferencii za prv pat e ovozmo`ena grupna diskusija pome|u studentite i instruktorite. Glaven nedostatok na ova re{enie e {to nudi relativno nizok stepen na integriranost na komunikaciskite kanali so kanalite za distribucija na edukativni materijali. Iako poefikasna, komunikacijata e seu{te samo po govorniot kanal. So integrirawe na ova tehnolo{ko re{enie vo sistemite za poddr{ka na obrazovanie na dale~ina, po prvpat se ovozmo`uva sinhrona komunikacija pome|u studentite i instruktorite. So toa se zgolemuva stepenot na involviranost na instruktorite vo rabotata na studentite. 4.1.5 Tehnolo{ki re{enija bazirani na multimediskite podatoci Razvojot na kompjuterskata tehnologija vo 80-tite godini od minatiot vek, pridonese za zna~itelno namaluvawe na cenite na personalnite kompjuteri so {to tie stanaa dostapni do {irokite socijalni sloevi osobeno vo sredno i visoko razvienite zemji. So toa se ostvarija tehni~kite preduslovi za novo podobruvawe vo sistemite za podдr{ka na obrazovanieto na dale~ina. Procesorskata mo} na kompjuterite ovozmo`i podobruvawe na stepenot na interakcija pome|u studentot i edukativniot matrijal, pretstaven vo multimediska elektoronska forma [79]. Se pojavija golem broj na elektronski materijali koi vo po~etokot se distribiraa na disketi vo razli~en format, podocna na CD ROM-ovi so razli~en kapacitet. Procesorskata mo} i kapacitetot na mediumot za prenos ja odreduvaat multimedijalnosta na edukativnite materijali koi mo`at da bidat Sistemi za dale~insko u~ewe: Principi na gradba 60 vo kombinirana (pi{ana, slikovna, animaciska, audio ili video) forma. Standardizacijata na elektronskite formati na ovie medii ja namalija konfuznosta {to postoe{e so kompatibilnosta na formatite i operativnite sistemi vo prvite godini od pojavata na vakviot na~in na distribucija na edukativni materijali. Osobeno golema pridobivka od aspekt na sistemite za poдdr{ka na obrazovanieto na dale~ina e mo`nosta za distribucija na softverski aplikacii integrirani vo edukativnite materijali koi vo zavisnost od interakcijata so studentite ja odbiraat edukativnata sodr`ina {to se prezentira na studentot so {to zna~itelno se podobruva efikasnosta na procesot na u~ewe. Na sli~en na~in, so integracija na softver za samotestirawe mo`e da se izvr{uva i samoevaluacija na studentite. Stepenot na interakcija odnosno kvalitetot na samoevaluacija e vo proporcionalna zavisnost so kompleksnosta na softverskoto re{enie. Razvojot na softverskoto re{enie dopolnitelno ja zgolemuva cenata na ~inewe na edukativniot materijal. Kompleksnosta na softverskoto re{enie re~isi redovno gi diktira performansite na hardverskata platforma i operativniot sistem na koi toa se izvr{uva. So toa potencijalnite studenti se stavaat na dopolnitelni tro{oci za obezbeduvawe na kompatibilni hardverski platformi i operativni sistemi. Blagodarenie na goreiznesenite pridobivki, kon sredinata na 80-tite godini se vospostavuva terminot kompjuterski podr`ano u~ewe [80]. Ovoj termin pogre{no se smeta za sinonim na terminot dale~insko obrazovanie, bidej}i vo svojata definicija ne go sodr`i dale~inskoto predavawe, odnosno potrebata od interakcija pome|u instruktorite i studentite. 4.1.6 Tehnolo{ki re{enija bazirani na video konferencii Video konferenciite pretstavuvaat optimalni re{enija za realizacija na interakcijata vo sistemot za poдdr{ka na obrazovanieto na dale~ina. So razvojot na tehnikite na kompresija na video signalot vo deveesetite godini na minatiot vek [81] [82], tehni~kata oprema za ovozmo`uvawe na prenosot na video signali stana poprifatliva od opremata za klasi~en televiziski prenos na video signali niz eterot, {to so faktot deka ovoj sistem e zatvoren odnosno koristi privatni frekfentni podra~ja, ovozmo`uva negova primena vo Sistemi za dale~insko u~ewe: Principi na gradba 61 sistemite za poddr{ka na obrazovanieto na dale~ina. Video konferenciskata tehnologija ovozmo`uva proces na edukacija vo koj instruktorite i studentite koristat mikrofoni, kameri i druga digitalna video oprema za da razmenat govor i dvi`e~ka slika vo ramki na diskusijata vo edukativniot proces. Vo nekoi slu~ai [83], pod videokonferncija mo`e da se podrazbere i sistem vo koj instruktorot pra}a video signal kon studentite koi se na audio konferenciska vrska. Site aktivnosti se slu~uvaat vo realno vreme i poradi toa so video konferncijata mo`e da se nadmine samo prostornata razlika pome|u u~esnicite vo obrazovniot proces. Video konferenciite se odr`uvaat na oddale~eni no to~no odredeni lokacii na koi se instalira potrebnata konferenciska oprema. Pri toa e neophodno i anga`irawe na tehni~ki personal za instalacija i odr`uvawe na taa oprema. Video konferenciskite tehnologii ovozmo`uvaat: ~uvstvo na prisatnost i kohezija pome|u u~esnicite vo edukativniot proces, delewe na vizuelni resursi i materijali, koristewe na edukativni tehnologii kako demonstracii ili simulacii na odredeni sistemi. Instruktorite koi gi koristat videokonferenciskite sistemi treba da imaat dobro ~ustvo za ritamot, jasnosta i entuzijazmot na svoeto izlagawe. Neophodno e dobro planirawe na sekoja videokonferenciska sesija, zatoa {to e relativno te{ko da se prati involviranosta na studentite vo nea. Sredno skapite video konferenciski sistemi ne prenesuvaat kristalno ~ista slika ili brzi dvi`ewa. Spored [84], video konferenciskite sistemi zna~ajno ne go podobruvaat procesot na u~ewe osven dokolku za nego ne e neophodna vizuelna demonstracija. Za efikasna implementacija na video konferenciskiot sistem vo ramkite na sistemot za podдr{ka na obrazovanieto na dale~ina potrebna e instalacija na oprema na mestoto kade {to se nao|a(at) studentot (studentite) i mestoto kade {to se nao|a instruktorot. Opremata {to treba da se instalira vo centarot {to studentot go posetuva za da u~estvuva vo video konferencijata, tipi~no se sostoi od: video kamera, televiziski monitor, mikrofon, kontrolna konzola, koder/dekoder na signalot i telefonska linija (naj~esto ISDN). Dopolnitelno, dokolku se saka da se snima konferenciskata sesija potreben e i video rekorder. Opremata {to se instalira kaj instruktorot tipi~no sodr`i: tri kameri (edna kon instruktorot, edna kon ostanatite prisatni, edna kon dokumentite), televizor, mikrofoni za site u~esnici, kontrolna konzola, koder/dekoder na video i audio signalot i telefonska linija. Sistemi za dale~insko u~ewe: Principi na gradba 62 4.1.7 Tehnolo{ki re{enija bazirani na internet tehnologijata Neverojatnata ekspanzija na komunikaciite na internet, vodena od golemata popularnost na internet servisite, sekojdnevno proizveduva novi tehnologii vo elektronskata zaednica. Mo`nosta za kontakti so golem broj na lu|e i razmena na informacii so svetot go pro{iruva domenot na iskoristlivost na ovoj medium na {irok krug na korisnici, od kompjuterski eksperti do obi~ni lu|e koi se vo potraga po zabava. Domenot na servisite na internet prodol`uva da se razviva, pro{iruvaj}i se na novi poliwa i opfa}aj}i se pove}e aktivnosti na ~ovekot vo virtuelniot svet na internet mre`ata. Personalniot kompjuter mo`e da se koristi kako centralno mesto preku koe }e se vr{i istovremena distribucija na edukativni materijali i interaktivna komunikacija pome|u studentite i instruktorite vo ramkite na sistemot za podдr{ka na obrazovanieto na dale~ina [85] [86]. Prv zna~aen ~ekor prestavuva voveduvaweto na elektronskata po{ta. Iako toa vo osnova e asinhrona komunikacija, so nea mo`e za relativno kuso vreme da se dobie odgovor na zadadeno pra{awe i dopolnitelno da se prati bilo kakov materijal vo elektronska forma. Voedno mo`no e efikasna cirkularna distribucija na materijali vo ramkite na takanare~enite forumi. So ova zna~ajno se zbogatuva interakcijata vo ramkite na edukativniot proces. Pojavata na internet pregleduva~ite ovozmo`i ednostavna distribucija na interaktivni edukativni materijali do site potencijalni studenti. So pojavata na skript orientiranite jazici, Java razvojnata platforma kako i DCOM, CORBA i .NET tehnologiite, u{te pove}e se zgolemi potencijalot na interaktivnost {to mo`e da se obezbedi vo ramkite na vaka distribuiranite edukativni materijali. Pri toa bidej}i materijalot fizi~ki ne se distriburira do korisnicite, toj mo`e postojano da se usovr{uva bez optovaruvawe na cenata na distribucija. Osven edukativnite materijali publikuvani od institucijata {to nudi obrazovanie na dale~ina, studentite mo`at da prebaruvaat niz ogromnoto mno`estvo na materijali koi se dostapni na mre`ata. Odreden del od takvite materijali mo`e da bide organiziran vo digitalni biblioteki, a isto taka mo`e da se koristat i internet (web) prebaruva~ite. Internet razgovornicite ovozmo`uvaat tehnolo{ko pokrivawe na u{te edna zna~ajna komponenta na sistemite za poddr{ka na obrazovanieto na Sistemi za dale~insko u~ewe: Principi na gradba 63 dale~ina: sinhroniot na~in na komunikacija. Voedno vo niv se integrirani i funkcionalnostite za prenos na podatoci vo elektronska forma, so {to ja nadminuvaat funkcionalnosta na telefonskite konferencii. Razvojot na metodite za kompresija i dekompresija na podatocite vo digitalna forma, ovozmo`i pojava na internet bazirani tehnologii za realno vremenski prenos na audio i video informacii so {to na edno mesto se postigna funkcionalnosta na zna~ajno poskapite video telekonferencii [87]. Sistemot za poddr{ka na obrazovanieto na dale~ina baziran na internet tehnologiite se soo~uva so problemi karakteristi~ni za koristeweto na ovie tehnologii. Publikuvanata sodr`ina na edukativni materijali e podlo`na na takanare~eni napadi koi imaat za cel neovlastena promena na sodr`inite, ili blokirawe na pristapot na korisnicite do sakanite sodr`ini (Denial of Service). Intenzivnoto koristewe na elektornskata po{ta ja zgolemuva mo`nosta od pregolem broj na poraki so nezna~ajna sodr`ina (SPAM). Pra}aweto na materijali vo digitalna forma kako dodatok na elektronskata po{ta e najrasprostanet na~in za {irewe na kompjuterski virusi niz internet mre`ata. Koli~inata na publikuvanite materijali e ogromna. Korisnicite ponekoga{ imaat pote{kotii da ja najdat relevantnata i to~nata informacija, osobeno ako poteknuva od internet lokacija koja ne e uka`ana od institucijata koja go izvr{uva obrazovniot proces. Naporite za razvivawe na tehnologii za poednostavno pronao|awe i pribirawe na informacii od strana na istra`uva~ite i ponuduva~ite na servisi, dovedoa do razvoj na najrazli~ni sistemi za prebaruvawe, kako specijaliziranite servisi WAIS, ftp, Archie, Gopher i sl. Se razvivaat i novi tehniki i priodi za poednostavuvawe na prebaruvaweto i manipulacijata so internetot, pa taka se pojavija konceptite kako softbot-i, knowbot-i, pajaci (spiders) koi kako samostojni entiteti vr{at prebaruvawe i drugi servisi za korisnicite [88] [89] [90]. Sistemi za dale~insko u~ewe: Principi na gradba 64 Slika 4.1 Mo`nosti na internet baziranite tehnologii za primena vo obrazovanieto na dale~ina Internetot kako medium za pristap kon edukativniot materijal i interakcija pome|u instruktorite i studentite e od osoben interes za ova istra`uvawe. Na slika 4.1 e pretstavena hierarhiskata postavenost na tehnologiite koi gi ovozmo`uvaat funkcionalnostite potrebni za sistemite za poddr{ka na obrazovanieto na dale~ina. Kako zaklu~ok mo`e da se ka`e deka internet tehnologiite mo`at da se iskoristat za publikuvawe na materijali koi soddr`at video, audio, animaciski, slikovni ili tekstualni informacii. So kombinacija na razni tipovi na internet bazirani tehnologii mo`e da se postigne visok stepen na interaktivnost pome|u studentite i instruktorite. Pri toa, avtomatski mo`e da se vodi dnevnik na celata komunikacija. Sekako, mora da se ka`e deka, iako vo osnova e dovolen samo internet pregleduva~, primenata na razli~ni tehnologii stati~no!"#A%C' dinami~no "()*H!*#*H!I)*H!J%CH!...' neproto~no tekst, slika animacija proto~no (audio, video, interaktivna animacija) publikuvawe bazi na podatoci direktoriumi prebaruva~ki i metaprebaruva~ki alatki istra`uvawe (nao|awe na informacii) elektronska po{ta forum LM1!2P1QR!testirawe interaktivni strani (ekpertski sitemi) *S*!(jazel do jazel komunikacija) asinhrona razgovornik "T89H!:TX8' internet tabla video/audio konferencija teleprisastvo i kontrola na resursi sinhrona komunikacija internet Sistemi za dale~insko u~ewe: Principi na gradba 65 bara razli~ni internet resursi (pred se propustnost na internet mre`ata i verzija na internet pregleduva~ot). Za potrebite na ova istra`uvawe bea razvieni site komponenti od edno internet bazirano re{enie na sistem za poddr{ka na obrazovanieto na dale~ina. Detalen opis na re{enieto i tehnologiite koi bea iskoristeni }e bidat dadeni vo pettoto poglavje. 4.1.8 Sporedbena analiza na tehnolo{kite re{enija Dosega analiziranite tehnolo{ki re{enija za poddr{ka na sistemite za obrazovanie na dale~ina }e bidat sporedeni od dva aspekta. Prviot razgleduvan aspekt e sporedbata na nivoto na interakcija na instruktorite so studentite so nivoto na interakcija na studentite so edukativnite materijali {to go ovozmo`uvaat predhodno analiziranite tehnologii. Taa sporedba e grafi~ki prika`ana na slikata 4.2. Pri toa treba da se zeme vo predvid deka pri kombinirano koristewe na pove}e tehnologii, nivoto na interaktivnost ne se zgolemuva tuku e ednakvo na nivoto na tehnologijata koja ima najgolemo nivo vo grupata od tehnologii {to se koristat. Od taa pretstava mo`e da se zaklu~i deka koristeweto na internet tehnologiite ovozmo`uva najvisok stepen na interakcija na studentite so instruktorite i na studentite so edukativniot materijal. Vtoriot razgleduvan aspekt e sporedbata na cenata na ~inewe na razvojot na edukativniot materijal so stepenot na negovata dostapnost kon potencijalnite studenti. Taa sporedba e prika`ana na slikata 4.3. Razvojot na edukativni materijali za dale~insko obrazovanie po pat na pi{anata korespodencija se u{te ima najdobar odnos cena na razvoj sprema stepen na dostapnost na edukativnite materijali. Toa pred se se dol`i na faktot {to golem broj na korisnici na sistemite za poddr{ka na obrazovanie na dale~ina se u{te nemaat pristap do tehnolo{kite resursi. Sistemi za dale~insko u~ewe: Principi na gradba 72 4.2 Principi na gradba na edukativen materijal Edukativniot materijal zazema centralno mesto vo sistemite {to davaat poddr{ka na obrazovanieto na dale~ina. Kako i edukativnite materijali nameneti za tradicionalnoto obrazovanie, tie mora da sodr`at stru~ni informacii od oblasta od interes preneseni spored opredelena programa. Pri sozdavawe na materijali nameneti za koristewe pri obrazovanieto na dale~ina, osven ekspert od oblasta za koja se materijalite, treba da se konsultira i edukaciski ekspert. Kone~no treba da bide anga`irano i tehni~ko lice koe razultatite od predhodnata sorabotka }e gi prefrli na soodvetniot medium za distribucija na materijalite. [ematski prikaz na procesot na gradba na edukativniot materijal za obrazovanieto na dale~ina e daden na slika 4.4. Edukativnite materijali nameneti za obrazovanie na dale~ina vo princip treba da sodr`at odredeni upatstva za organizacijata pri koristewe na istite, ne{to {to vo tradicionalnata nastava se pravi za vreme na “lice vo lice” komunikacijata so studentite. Najmalku treba da bidat definirani edinici na znaewe, odnosno obem na materijal koj mu se prepora~uva na studentot da bide obraboten za vreme na edna sesija na dale~insko u~ewe. Edinicite na znaewe soodvetstvuvaat na poglavja vo klasi~nite pi{ani materijali. Situacijata stanuva u{te pokompleksna dokolku se zeme vo predvid zaklu~okot deka edukativniot materijal treba da se vodi po principite na aktivno u~ewe. Dopolnitelno, studentot mo`ebi }e nema mo`nost da go pra{a instruktorot za odredena materija pri nejzinoto u~ewe, {to e mo`no vo tradicionalnata nastava. Od tie pri~ini, materijata treba da bide {to e mo`no podetalno objasneta. Odeweto vo pregolemi detali mo`e da predizvika i kontraefekt kaj nekoi studenti {to ve}e imat bazi~ni poznavawa od materijata. Poradi toa e va`no vklu~uvawe na mo`nost za odredena interakcija so edukativniot materijal. Sistemi za dale~insko u~ewe: Principi na gradba 73 Slika 4.4 [ematski prikaz na procesot na gradba na edukativniot materijal Gradbata na edukativniot materijal mora da se odviva vo slednite fazi: Analiza na potencijalnite studenti (nivnite naviki, zaedni~ki karakteristiki, socijalno opkru`uvawe), testirawe na organizacionite principi na materijalot u{te pri negovoto sozdavawe, evaluacija na edukativniot materijalot so test grupa na studenti otkako toj }e se kreira, pratewe na promenite na karakteristikite na celnata grupa i inkorporirawe na promenite vo edukativniot materijal [106]. Analizata na potencijalnite studenti e osobeno va`na zatoa {to mo`e da dade, na prv pogled sitni, no zna~ajni vlijanija vo dizajniraweto na materijalot. Toa }e bide ilustrirano so slednite nekolku primeri koi se slu~ija za vreme na ova istra`uvawe. Pri analiza na potencijalnite korisnici na eden edukativen materijal, se zaklu~i deka pogolem del od niv se na vozrast nad 35 godini, rabotat vo edukativni institucii, imaat malo ili nikakvo iskustvo vo rabota so kompjuteri (koja be{e potrebna vo ramkite na kursot) i imaat relativno kratko vreme koe mo`at da go posvetat na izu~uvawe na materijata od edukativniot materijal. Materijal & kurikulum ekspert znaewe organizacija & interakcija ekspert za obrazovanie edukativen materiajal tehni~ko lice softverski in`inering analiza na celna grupa t est irawe i evaluacija Sistemi za dale~insko u~ewe: Principi na gradba 74 Od ovaa analiza, proizleze deka poradi voveduvaweto na rabota so kompjuteri (spored principite na aktivno u~ewe) i kratkoto slobodno vreme, elementarnite edinici na znaewe treba da bidat relativno mali po obem. Toa se potvrdi i od grupata so koja se testira{e edukativniot materijal. Me|utoa, grupata za testirawe se soo~i i so drugi problemi pri koristeweto na materijalot. Be{e uo~livo napregaweto na korisnicite pri ednovremeno koristewe na pe~ateniot materijal i kompjuterot poradi nemaweto na dovolen fizi~ki prostor. Re{enieto be{e ednostavno, no se poka`a kako mnogu prakti~no. Pi{aniot materijal se otpe~ati so pogolema golemina na bukvite i ukori~uvaweto se izvr{i so spirali na pokratkiot del od listovite na hartija. Zgolemuvaweto na bukvite go napravi materijalot po~itliv za korisnicite (imeno so dopolnitelna test analiza se utvrdi deka pove}e od 60 procenti od potencijalnite korisnici nosat o~ila). Specifi~noto ukori~uvawe im ovozmo`i na korisnicite da go smestat materijalot pome|u niv i tastaturata na kompjuterot so {to dopolnitelno se olesni negovoto koristewe. Na toj na~in materijalot stana vpe~atlivo polesen za sledewe. Vakvi zaklu~oci vo vrska so formatot na materijalot ne mo`e lesno da se donesat bez testirawe i evaluacija na edukativniot materijal. Nivoto na interakcija, kako {to be{e obrazlo`eno vo poglavjeto 4.1, zavisi od mediumot na koj toj edukativen materijal se distribuira. Za potrebite na ova istra`uvawe }e bidat diskutirani edukativnite materijali {to se distribuiraat vo sistemi za poddr{ka na obrazovanieto na dale~ina bazirani na internet tehnologijata. Nivnata specifi~nost se sostoi vo toa {to tie mo`at da bidat visoko interaktivni, multimediski i lesno se a`uriraat. Poslednoto svojstvo ovozmo`uva brzo prilagoduvawe na materijalite koi se vo digitalna forma za distribucija preku internet. Potrebna e nivna konverzija vo internet prijatelski format (naj~esto HTML), koj ovozmo`uva kreirawe na hiperlinkovi vo edukativniot materijal. Ponatamu, etapno mo`e (so pomo{ na internet skript jazicite) da se dodavaat razli~ni modovi na zgolemena (dinami~ka) interakcija i da se voveduvaat multimediski komponenti vo samiot materijal. Pri toa studentite, sekoga{ pristapuvaat do istoto mesto na mre`ata i sekoga{ ja gledaat poslednata verzija na edukativniot materijal. 4.2.1 Pravila na gradba na edukativni materijali {to se distribuiraat preku internet Sistemi za dale~insko u~ewe: Principi na gradba 75 Pravilata {to }e bidat izneseni vo ramkite na ova poglavje va`at za site edukativni materijali nameneti za koristewe vo obrazovanieto na dale~ina. Sistemite za poddr{ka na obrazovanieto na dale~ina bazirani na internet tehnologijata nudat prostor za primena na pravila koi vo sistemite bazirani na druga tehnologija se neostvarlivi. Golem broj na primeri za primena na slednite pravila se dadeni vo zbornicite [107] [108]. 4.2.1.1 Pravila vrzani so strukturata na materijalot Edukativniot materijalot namenet na obrazovanie na dale~ina mora da bide organiziran vo hierarhija na edinici na znaewe. Edinicite na znaewe go pratat kurikulumot odreden od ekspertot i dopolnitelno se gri`at za optovarenosta na studentite od aspekt na vreme potrebno za sovladuvaweto na novata materija i nejziniot obem. Hierarhiskata postavenost ozna~uva deka i celiot edukativen materijal mo`e da se tretira kako edna edinica na znaewe. Na najnisko nivo, postojat edinici na znawe koi vo sebe ne sodr`at drugi edinici na znaewe. Takvite edinici na znaewe se nare~eni elementarni edinici na znaewe. Statisti~ki ka`ano, konzumiraweto na edna elementarna edinica na znaewe ne treba da odzeme vreme podolgo od 90 minuti i ne treba da vovede pove}e od 5 novi znaewa. Sekoj edukativen materijal treba da uka`e koja e glavnata pridobivka {to studentite }e ja imaat od nego i za kakva grupa na studenti e kreiran, a so toa i kakov tip na primeri sodr`i. Ova e osobeno bitno, zaradi toa {to edukativnite materijali nameneti za obrazovanie na dale~ina, poradi principite na gradba koi proizleguvaat od teoriite na aktivno u~ewe i konstruktivizam, sodr`at vo prosek pogolem broj na primeri od tradicionlnite edukativni materijali. Primerite treba da bidat kreirani na na~in koj e blizok na celnata grupa. Vo sprotivno mo`e da se slu~i da primer vo koj na u~enici od prvo do ~etvrto oddelenie vo Makedonija, osnovnite principi na kombinatorikata se objasnuvaat preku trenerskata kombinatorika vo edna zamislena bezbol igra. Vakov primer e vo red vo zemjite kade bezbolot e popularen, pa u~enicite najverojatno ve}e gi znaat negovite pravila, no e kontraproduktiven vo zemji vo koi toj voop{to ne se igra. So drugi zborovi, od osoben interes e lokalizacijata na edukativnite materijali. Korisno pravilo e voveduvawe na (grafi~ki) simboli koi uka`uvaat na odredeni strukturalni elementi vo edukativniot materijal. Takvite simboli mo`at da uka`uvat na odredena poenta, definicija, sovet, pretpazlivost, Sistemi za dale~insko u~ewe: Principi na gradba 76 potreba od koncentracija, referenca kon del od materijalot ili drug materijal, postoewe na multimediska sekvenca koja dava alternativno objasnuvawe, primer, pra{awe, predlog za samostojno istra`uvawe, i sli~no. Ovie simboli treba jasno da bidat nazna~eni na po~etokot na materijalot. Brojot na simboli ne treba da bide predolg, no ni prekratok i zavisi od profilot na potencijalnite studenti. Stimulirawe na kooperativnata rabota e va`en segment na aktivnoto u~ewe. Za sekoj edukativen materijal, vo zavisnost od materijata {to toj ja izu~uva treba da bidat ovozmo`eni mo`nosti za komunikacija pome|u studentite {to vo momentot go prou~uvaat. Vakvoto stimulirawe mo`e da se dvi`i vo opsegot od kreirawe na internet diskusiona grupa za edukativniot materijal, preku internet virtuelni sobi za razgovor, do sofisticirani internet alatki za zaedni~ka rabota na proekti. 4.2.1.2 Pravila vrzani so edinicite na znaewe Za sekoja edinica na znaewe vo hierahijata na edinici na znaewe na studentot treba da bide predodredeno: za {to studentot }e bide osposoben po nejzinoto konzumirawe, potrebnoto predznaewe dokolku e potrebno, prepora~anoto vreme za koe edinicata na znaewe mo`e da se sovlada, zna~eweto na edinicata na znaewe vo ramkite na celiot materijal. Posle sekoja edinica na znaewe, studentot treba da potvrdi deka gi dobil znaewata koi bile zacrtani vo edinicata na znaewe i toa preku odgovarawe na pra{awa povrzani so vovedenata terminologija, predlog mini proekt {to studentot bi mo`el da go izvr{i dokolku e toa mo`no. Na takov na~in se pottiknuva aktivnoto u~ewe. Za sekoja edinica na znaewe treba da bide odredeno odgovorno lice od obrazovnata institucija, kako i na~inot i terminite vo koi studentot mo`e da komunicira so nego. Od organizacionen aspekt, ova izgleda kako krupen zafat, osobeno zatoa {to vo op{t slu~aj ne mo`e da se predvidi koga studentot }e ja obrabotuva edinicata na znaewe, no treba da se napomene deka eden instruktor voobi~aeno e odgovoren za pove}e edinici na znaewe, i dopolnitelno pove}e instruktori mo`at da rabotat so odredena grupa na studenti, pri {to }e ja arhiviraat celata komunikacija i koristat edinstvena izlezna to~ka kon studentite (na primer edinstvena adresa za elektronska po{ta). Na takov na~in mo`e na relativno ednostaven na~in da se organizira fleksibilna struktura na instruktori. Na~inot na komunikacija zavisi od potrebite na materijata. Na primer, dokolku ima potreba od vizuelna prezentacija, potrebno e obezbeduvawe Sistemi za dale~insko u~ewe: Principi na gradba 77 na vizuelna forma na komunikacija, dokolku e potrebna samo intenzivirana razmena na materijali dovolno e vospostavuvawe na protokol na komunikacija so elektronska po{ta. “ Edna slika vredi iljada zborovi. ” Vo princip, koga e toa mo`no treba da bidat ovozmo`eni alternativni multimediski objasnuvawa za novite materii. Pri toa treba jasno da se nazna~i, odnosno ovozmo`i na studentot da go izbere redosledot i brojot na objasnuvawa koi nemu mu se dovolni za razjasnuvawe na materijata. Toa mo`e da se ovozmo`i so koristewe na hiperlink tehnikite na programirawe. Dopolnitelno, vo zavisnost od profilot na studentot, so pomo{ na dinami~koto internet programirawe i (ili) agentskata tehnologija, mo`e da se kreiraat opcii i objasnuvawa koi se najprikladni za studentite od grupata koi imaat sli~ni karakteristiki so negovite. Praviloto “Ovozmo`uvawe na ponatamo{no pro{iruvawe na znaeweto” mo`e da bide podr`ano so vodewe na direktoriumi na materijali, digitalni biblioteki ili ednostavno odreduvawe na klu~nite zborovi za prebaruvawe so internet prebaruva~ite. 4.2.2 Primeri na internet kursevi za obrazovanie na dale~ina Vo ramkite na ova istra`uvawe bea razvieni nekolku edukativni materijali nameneti za obrazovanie na dale~ina koe se odviva so poddr{ka na internet tehnologijata. Edukativniot materijal za predmetot “Strukturi i bazi na podatoci” (vidi slika 4.5) e namenet za istoimeniot predmet koj go slu{aat studentite na redovni studii na Elektrotehni~kiot fakultet. Edukativniot materijal osven sodr`inite od soodvetniot pe~aten u~ebnik postaveni vo hiperlink format, e zbogaten so mo`nosti za prebaruvawe, avtomatsko pregleduvawe na referencite, audio objasnuvawa, animacii na odredni temi i re{eni primer zada~i [109]. Sistemi za dale~insko u~ewe: Principi na gradba 78 Slika 4.5 Internet stranicite za predmetot “Strukturi i bazi na podatoci” Za potrebite na laboratoriskite ve`bi na predmetot “Distribuirani kompjuterski sistemi” [110] e razvien edukativen materijal koj ovozmo`uva pregled na potrebnata teorija, re{eni primeri, i samotestirawe preku dinami~ko generirawe na internet stranicite. Naslovnata internet stranica na ovoj materijal e dadena na slika 4.6. Teorijata mo`e da se razjasni i preku re{enite primeri, koi dopolnitelno se zbogateni so animacii. Slika 4.6 Internet stranica za predmetot “Distribuirani kompjuterski sistemi” ! ! Sistemi za dale~insko u~ewe: Principi na gradba 79 Edukativniot materijal za “UML (Unified Modelling Language)” notacijata [111] e razvien spored principite na porcii na znaewe vo gradewe na edukativniot materijal. U{te na prvata internet stranica se sugerira deka materijalot treba da se pomine za sedum rabotni denovi. Vo materijalot se integrirani, simboli, interaktivni primeri, pra{awe za samotestirawe i referenci kon internet stranici kade mo`at da se pro{irat znaewata. I ovoj materijal mo`e da se koristi vo sklop na interaktivnite sistemi za poddr{ka na obrazovanieto na dale~ina. Iako ovaa notacija se izu~uva vo ramkite na predmetot “Informacioni sistemi” na redovnite studii na Elektrotehni~kiot fakultet, toj e interesen za site koi sakaat da se zapoznaat so osnovite na proektirawe na kompjuterskite sistemi. Poradi toa, napi{an e na angliski jazik. Odzivot na posetiteli na ovoj edukativen materijal e zadovoluva~ki. Isto taka, dobieno e barawe za dozvola istiot da bide preveden na {panski jazik! Naslovnata internet stranica od kursot e dadena na slika 4.7. Slika 4.7 Naslovna strana od edukativniot materijal za “UML” Sistemi za dale~insko u~ewe: Principi na gradba 80 Vo ramkite na ova istra`uvawe, posebno vnimanie e posveteno na definirawe i realizacija na kursot “Voved vo informati~ka tehnologija” (vidi slika 4.8). Negova celna grupa se postari lica, so ograni~eni poznavawa na angliskiot jazik. Napravena e analiza na potrebite na ovaa celna grupa. Vo gradeweto na edukativniot materijal vodeno e smetka za site pravila za gradba na edukativni materijali za potrebite na obrazovanieto na dale~ina. Od analizata na celnata grupa se zaklu~uva deka vovednite poglavja od edukativniot materijal treba da bidat vo hartiena forma so obemno koristewe na sliki, bidej}i taa forma na edukativen materijal e najbliska do celnata grupa. Potoa postepeno se voveduva koristeweto na kompjuterskite tehnologii i akcentot se stava na objasnuvawata vo vid na video sekvenci, proprateni so govor koi se nao|aat snimeni na interaktiven CD ROM. Video sekvencite opi{uvaat primeri koi korisnicite na kursot mo`at vedna{ da gi probaat. So tie objasnuvawa, korisnicite se obu~uvaat da gi koristat komunikaciskite tehnologii (internet) pri {to treba da pristapat do internet stranicite na edukativniot materijal [112]. Site porcii na znawe se konzumiraat so realizacija na prakti~ni zada~i, taka da korisnicite se soo~uvaat so novite tehnologii preku potrebata istite da gi primenat. Kako ilustracija na opfatnosta na materijalot govori faktot deka na krajot od kursot, korisnicite koi predhodno ne znaele nitu da go vklu~at kompjuterot, posle zavr{uvaweto na kursot gi koristat pogodnostite na internet diskusionite grupi (forumi). Uspe{nosta na ovoj kurs e potvrdena i od edukativni eksperti od Bugarija i Rusija, koi poradi bliskosta na kulturite poka`aa interes za prilagoduvawe na ovoj kurs. Isto taka, nevladinata organizacija Schools Online od SAD, vo sorabotka so makedonskata nevladina organizacija SVEST i Makedonski Telekomunikacii, go daruva{e ovoj kurs na u~ili{tata vo koi taa donira{e kompjuterski u~ilnici povrzani na internet. Na toj na~in se obu~eni pove}e desetici slu{ateli. Sistemi za dale~insko u~ewe: Principi na gradba 81 Slika 4.8 Edukativni materijali razvieni za kursot “Voved vo informati~ka tehnologija” ! Sistemi za dale~insko u~ewe: Principi na gradba 88 [111] Internet stranica na kursot UML, http://odl-skopje.etf.ukim.edu.mk/UML-Help/ [112] Internet stranica na kursot VIT, http://odl-skopje.etf.ukim.edu.mk/VIT/vit_kurs.htm; [113] Internet stranica na grupata VIKTO, http://groups.yahoo.com/group/VIKTO/; [114] Internet stranica na grupata EEMASTERS, http://groups.yahoo.com/group/EEMASTERS/; Sistemi za dale~insko u~ewe: Komponenti 92 5. Komponenti na sistemot za poddr{ka na obrazovanieto na dale~ina Sistemite za poddr{ka na obrazovanieto na dale~ina se kompleksni sistemi. Tie vo sebe treba da gi obedinat podatocite i fukcionalnostite koi se vo soglasnost so pozitivnite praktiki potrebni za uspe{no vospostavuvawe i odr`uvawe na takov, specifi~en tip na obrazovanie. Od aspekt na podatoci koi treba da se ~uvaat, vo informacioniot sistem za poddr{ka na obrazovanie na dale~ina treba da se vodi istorija na studentite, istorija i detalna sodr`ina na edukativnite materijali i toa na na~in koj }e ovozmo`i pravilen i ednostaven pristap do niv. Od aspekt na funkcionalnostite {to treba da se ovozmo`eni, treba da bidat podr`ani karakteristi~nite osobini na principite na aktivno u~ewe, {to podrazbira bogat izbor na interaktivni komunikaciski aplikacii nameneti za u~esnicite vo obrazovniot proces kako i modelirawe na razli~nite formi na aktivno u~ewe [115] [116]. Za da informacioniot sistem bide prifaten od u~esnicite vo obrazovniot proces negovoto koristewe ne treba da gi ottrgne od procesot na obrazovanie. Poradi toa, neophodno e dopolnitelno da bide vospostavena jasna metafora na elementite od sistemot za poddr{ka na obrazovanieto na dale~ina so elementi koi postojat vo tradicionalniot obrazoven proces [117]. Gorenavedenite zaklu~oci naveduvaat kon modularen pristap za gradba na sistem za poddr{ka na obrazovanieto na dale~ina [118]. Takviot pristap podrazbira grupirawe na funkcionalnostite vo odredeni celini i odreduvawe Sistemi za dale~insko u~ewe: Komponenti 93 na podatocite koi se delat pome|u tie celini kako i na~inite na interakcija pome|u niv. Potoa za sekoja grupa na aktivnosti se kreira modul koj gi implementira tie aktivnosti i pretstavuva nezavisna aplikacija. Pri toa mo`e da postoi hierarhija na moduli, t.e. modulite da sodr`at drugi poednostavni moduli [119]. Na takov na~in, odredena forma na obrazovanie mo`e da se ostvari so koristewe na odreden kone~en broj na moduli. Dopolnitelno, ovozmo`eno e lesno formirawe na portali koi mo`e da se personaliziraat, t.e. da sodr`at direkten pristap do onie moduli (preku soodvetni portleti) koi se od interes za konkretniot u~esnik vo obrazovniot proces (predava~ ili student). Vakviot pristap na gradba ovozmo`uva lesno koristewe na odredeni moduli i vo ramkite na tradicionalniot obrazoven proces. Vo ramkite na ova poglavje }e bidat pretstaveni analizata, dizajnot i odredeni elementi od implementacijata na eden sistem za poddr{ka na obrazovanieto na dale~ina [120] [121]. Za potrebite na analizata i dizajnot }e se koristi standardot na UML (Unified Modelling Language) notacijata [122]. Poradi opredelbata za koristewe na internet i srodnite tehnologii za razvoj na sistemot za poddr{ka na obrazovanieto na dale~ina (vidi poglavje 4) i potencijalnata raznoobraznost na hardverskite resursi so koi }e se dostapuva do nego, treba da se spomene deka pri razvojot na modulite e vodeno smetka za principot studentite da nemaat potreba od instalacija na dopolnitelen softver osven besplatno dostapen standarden internet prika`uva~ (web browser). Dopolnitelno e vodeno smetka modulite da bidat lesno prilagodlivi i primenlivi, kako i sa se podobri tradicionalniot edukativen proces. Za razvoj na odreden del od modulite e iskoristena agentnata tehnologija [123] [124] [125]. So analiza na rabotata na bilo koja edukativna institucija, a so toa i na institucijata koja ovozmo`uva obrazovanie na dale~ina, mo`e da se zaklu~i deka postojat tri generalni grupi na aktivnosti: aktivnosti povrzani so administrativni dejstvija na institucijata, aktivnosti naso~eni kon odredeni studentski servisi i aktivnosti so studentite. Vo prvata grupa na aktivnosti, aktivnosti povrzani so administrativni dejstvija na institucijata, spa|aat vodewe na evidencija na vrabotenite, rabota so finansiite, rabota so op{tite slu`bi, arhivsko rabotewe, pravno zastapni{vo i sli~no. Ovaa grupa na aktivnosti vo golema merka zavisat od regionalnata zakonskata regulativa i kako takva nema da bide predmet na interes na ova istra`uvawe. Sistemi za dale~insko u~ewe: Komponenti 94 Vtorata grupa na aktivnosti, aktivnosti naso~eni kon odredeni studentski servisi, opfa}a aktivnosti koi ne se direktno povrzani so obrazovniot proces, no se su{tinski za negovoto ostvaruvawe. Najbitni i naj~esti primeri za vakvi servisi se studentskata slu`ba sfatena kako informativen centar za site elementi na obrazovniot proces (raspored na termini za predavawa, konsultacii, ispiti, pregled na rezultati od ispitite, dostap do generalni informacii i informacii povrzani so edukativnite materijali, prijavuvawe na predmeti, ispiti i sli~no) i bibliote~niot servis od aspekt na evidencija i ovozmo`uvawe na pristap do edukativnite materijali (vklu~itelno so tie {to se vo digitalen format). Tokmu ovie moduli }e bidat predmet na istra`uvawe. Tretata grupa na aktivnosti, aktivnosti so studentite, gi opfa}a aktivnostite koi se direktno povrzani so edukativniot proces. Pri toa, treba da se pojde od faktot deka studentot treba da bide centar na edukativniot proces (vidi poglavje 2) i potrebata od koristewe na jasni metafori so aktivnostite od tradicionalnoto obrazovanie. Taka treba da bidat ovozmo`eni pove}e formi na konsultacii (vklu~uvaj}i metafora na koristewe na tabla, konsultacii so instruktor ili pome|u studenti). Zaedni~ko za predhodno navedenite formi na konsultacii e toa {to site tie pretstavuvaat sinhrona forma na interakcija. Dopolnitelno, poradi prirodata na obrazovanieto na dale~ina (vidi poglavje 1) treba da se razvijat i moduli koi }e podr`at asinhrona forma na konsultacii kako konsultacii preku elektronska po{ta ili forum. Sleden tip na aktivnosti {to mora da bide podr`an e pristap do edukativnite materijali (biblioteka) pri {to dopolnitelno treba da se vodi smetka za faktot deka poradi specifi~nostite na obrazovanieto na dale~ina, studentot mo`ebi i nema da znae koja dopolnitelna literatura e najdobra za nego. Isto taka, treba da bide ovozmo`ena i nekakva forma na samotestirawe koja }e mu uka`e na studentot koj del od edukativniot materijal ne mu e dovolno sovladan. Odredeni formi na edukativni procesi baraat rabota vo laboratorija i izveduvawe na proekti. Kako poslednite dva modula mo`e da sodr`at kontrola na resursi, istata mo`e da bide izdvoena vo poseben modul. Iako delumno pripa|a i vo grupata na aktivnosti nameneti za studentski servisi, odredeno vnimanie }e bide posveteno i na sistemot za kreirawe na edukativni materijali. Site predhodno spomenati moduli }e bidat obrazlo`eni vo pogolemi detali vo ramkite na ova poglavje. Sistemi za dale~insko u~ewe: Komponenti 95 Slika 5.1 Grafi~ki prikaz na modulite na informacioniot sistem za poddr{ka na obrazovanieto na dale~ina Na slika 5.1 e daden grafi~ki prikaz na mestoto na ovie moduli vo ramkite na informacioniot sistem za poddr{ka na obrazovanieto na dale~ina. Kako {to se gleda od slikata, ne postoi reska granica pome|u modulite, {to zna~i deka odredeni moduli pretstavuvaat del ili mo`e da se koristat vo ramkite na drugi, pokompleksni moduli. Podatocite koi se zaedni~ki za pogolemiot del od modulite, ili pak pretstavuvaat predmet na komunikacija se podatocite za studentite, podatocite za edukativnite materijali (kursevi) i samite edukativni materijali. ADMINISTRACIJA MODULI ZA STUDENTSKI SERVISI MODULI ZA STUDENTSKI AKTIVNOSTI STUDENTI & KURSEVI PODATOCI ZA KURS BIBLIOTEKA TESTIRAWE FORUM PO[TA KURSEVI KREIRAWE LABORATORIJA SO RESURSI UPRAVUVAWE PROEKTI RABOTA NA MODULI ZA KONSULTACII BIBLIOTEKA STUDENTSKA SLU@BA Sistemi za dale~insko u~ewe: Komponenti 96 5.1 Modul za poddr{ka na studentski servisi 5.1.1 Studentska slu`ba Modulot za rabotata na studentskata slu`ba razvien za potrebite na ova istra`uvawe se sostoi od dve aplikacii (moduli): aplikacija za internet baziran (web) pristap do studentskata slu`ba nameneta za studentite, profesorite (asistentite) i dekanatot, i aplikacija za terminalski pristap do studentskata slu`ba nameneta za vrabotenite vo studentskata slu`ba. Ovaa podelba e napravena za da se ovozmo`i lesen i neposreden kontakt so potrebnite informaci koi se tretiraat vo ovie aplikacii. Istovremeno e vodeno smetka za za{titata na podatocite, pravnite regulativi vo ova pole na dejnost i nivnite mo`ni izmeni. Aplikacijata za internet baziraniot pristap do Studentskata slu`ba gi ovozmo`uva site aktivnosti, koi tradicionalno studentite mo`ele da gi izvr{uvaat samo vo ramkite na obrazovnata institucija. Taka ovaa internet aplikacija, po najavuvaweto na studentot, ovozmo`uva prijavuvawe na ispiti, dobivawe rezultati od ispiti i kolokviumi, pregled na termini za polagawe na ispiti i kolokviumi, dobivawe raspored za predavawa i ve`bi, dobivawe informacii za nastavniot kadar, kako i vnesuvawe li~ni podatoci, promena na lozinka i drugi funkcii. Pristapot namenet za ~lenovite na dekanatot, ovozmo`uva vnesuvawe na godi{niot raspored na ispiti i kolokviumi, kako i semestralnite rasporedi za predavawata, auditoriskite ve`bi i terminite za laboratoriskite ve`bi. Pristapot koj e namenet za profesorite i asistentite, ovozmo`uva pregled na terminite relevantni za nivnite predmeti, promena na odredeni termini, vnesuvawe rezultati od ispiti i kolokviumi, dobivawe razli~ni spisoci na nivnite studenti, kako i vnesuvawe na drugi podatoci povrzani so predmetite. Na toj na~in, se ovozmo`uva forma na gradba na servisi koi mo`at da funkcioniraat vo sklop na virtuelnite institucii [126]. Sistemi za dale~insko u~ewe: Komponenti 97 Celta na aplikacijata za terminalski pristap do studentska slu`ba mo`e da se sogleda od tri aspekti. Prvo, ovozmo`uvawe na studentite da gi izvr{uvaat potrebnite prebaruvawa povrzani so nivnite ispiti, kako i nivno prijavuvawe od svojot dom. Vtoro, pobrza, poefikasna i poednostavna rabota vo samata administrativna dejnost so studentite. Treto, mo`nosta i profesorite vo sklop na fakultetot da vr{at pregledi, vnesuvawe i zaka`uvawe na svoite predavani predmeti, kako i mo`nosta na {to pobrz i podoverliv na~in da bidat izvesteni site studenti. Podatocite koi se obrabotuvaat vo aplikacijata za studentska slu`ba se dadeni na slika 5.2. Bazata na podatoci e modelirana taka {to vodi evidencija za nastavniot kadar, predmetite {to toj gi predava, mo`nosta da se menuva nastavniot kadar na odreden predmet, ovozmo`uva poddr{ka za izborni predmeti, kredit transfer sistem, kako i kompletna istorija na tekot na studii za studentite. Dopolnitelno kako mo`nost, se ~uvaat i informacii (internet stranici) za site vraboteni i site predmeti. Principot na gradba na ovaa aplikacija e ednostavna klient server arhitektura, so pristap do sistemot za upravuvawe so bazata na podatoci koj ovozmo`uva negova lesna promena. Za konkretnata implementacija e izbran ORACLE sistemot za upravuvawe so bazi na podatoci. Sistemi za dale~insko u~ewe: Komponenti 98 Slika 5.2 Podatoci koi se ~uvaat vo modulot za studentska slu`ba Vo terminalskiot del od aplikacijata za studentska slu`ba se dozvoleni akcii od sledniot tip: akcii koi se povrzani so studenti, akcii koi se povrzani so vraboteni, akcii koi se povrzani so predmeti, akcii koi se povrzani so sesii i akcii koi se povrzani so grupi. Akciite povrzani so studentot se: otvorawe na novo dosie za studentot, promena na dosie za student, zatvorawe na dosie, izdavawe na uverenija, zapi{uvawe na predmeti, zaverka na predmeti, tek na studirawe i sli~no. Akciitete koi se povrzani so vraboteni se soodvetni so akciite povrzani za studentite. Akcii koi se povrzani so predmetite se: prijavuvawe na ispiti, vnesuvawe na novi predmeti, bri{ewe na predmeti, vnesuvawe na novi nasoki, bri{ewe na nasoki, dodeluvawe na predmetite na soodvetnite profesori/asistenti. Akciite povrzani so sesii se: otvorawe na sesija (ovaa akcija mora da se izvr{i pred sekoja sesija, za da prijavuvaweto na ispiti preku internet bide ovozmo`eno), zatvorawe na sesija i vnesuvawe na rezultatite. Akciite povrzani so grupite se: generirawe na grupi i pe~atewe Sistemi za dale~insko u~ewe: Komponenti 99 na grupi na studenti. Del od ekranite na terminalskiot del na aplikacijata se prika`ani na slika 5.3. Slika 5.3 Del od ekranite na terminalskiot del na aplikacijata za studentska slu`ba Ulogata na internet baziraniot pristap do Studentskata slu`ba e da ovozmo`i podobruvawe na kvalitetot na Studentskata slu`ba, na~inot na pristap do informaciite, kako i na~inot na izvr{uvawe na golem broj zada~i povrzani so Studentskata slu`ba. Podobruvaweto na kvalitetot na uslugata mo`e da se sogleda od dva aspekti: mo`nosta studentite da gi izvr{uvaat potrebnite prebaruvawa povrzani so nivnite ispiti, nivno prijavuvawe od svojot dom i mo`nosta nastavniot kadar da vr{i pregledi, vnesuvawa i zaka`uvawa vo vrska so nivnite predmeti koi na brz i doverliv na~in }e bidat dostapni do site studenti. Pristapot do podatocite e ograni~en i za{titen (se odviva preku SSLSecure Socket Layer {to zna~i deka site podatoci {to se ~itaat i zapi{uvaat po mre`ata se kriptirani). Vakviot na~in na pristap e neophoden za za{tita na privatnosta na informaciite za korisnicite, kako i za za{tita od izvr{uvawe na odredeni akcii od strana na nelegitimni korisnici. Vo zavisnost od vnesenata lozinka od strana na korisnikot se odreduva funkcionalnosta na aplikacijata. Postojat tri grupi na korisnici koi ! ! ! Sistemi za dale~insko u~ewe: Komponenti 100 odreduvaat tri grupi na funkcii: studentski pristap, prodekanski pristap i pristap na nastaven kadar. Pova`nite funkciite koi se ovozmo`eni na studentite se: promena na lozinka, promena na li~ni podatoci, pregled na nastaven kadar i materijali prepora~ani od nastavniot kadar, pregled na prijavi, pregled na rezultati od ispiti, raspored na ~asovi i prostorii, pregled na konsultacii i drugo. Na slikata 5.4 e prika`an korisni~kiot interfejs na aplikacijata pri najaven student. Slika 5.4 Del od korisni~kiot interfejs na studentite na internet delot od modulot za studentska slu`ba Pova`nite funkciite koi se ovozmo`eni na nastavniot kadar se: pregled i vnesuvawe na termini relevantni za nivnite predmeti, vnesuvawe rezultati od ispiti, kolokviumi i testovi, dobivawe na razli~ni spisoci na nivnite studenti kako i pregled i promena na li~nite podatoci i podatocite vrzani za predmetite {to gi predavaat. Prodekanskiot pristap gi nadoplnuva funkciite dostapni na nastavniot kadar so mo`nosti za vnesuvawe na: godi{niot raspored na ispiti i kolokviumi, semestralnite rasporedi za predavawata i auditoriskite ve`bi, kako i terminite za laboratoriskite ve`bi. Principot na gradba na ovaa aplikacija e troslojna klient server arhitektura koja se postignuva so implementacija na me|u-server koj se gri`i Sistemi za dale~insko u~ewe: Komponenti 107 u~ilnicata vo sistemite na tradicionalno obrazovanie. Virtuelnata tabla se koristi kako alatka za razmena na dokumenti kade instruktorot mo`e da crta i dopolnitelni pojasnuvawa za odreden kurs. Instruktorot mo`e da dade kontrola na tablata na drug korisnik na kursot ako toj ima potreba od tablata za vreme na nekoja diskusija. Alatkata za razgovor se koristi za direktna komunikacija pome|u posetitelite na kursot i instruktorot. Na slikata 5.7 e daden dijagramot na koristewe na virtuelnata tabla. Virtuelnata tabla ovozmo`uva izvr{uvawe na konsultacii vo ramkite na virtuelnata u~ilnica. Vo eden moment mo`e da bidat najaveni instruktorot i 10 studenti. Opslu`uvaweto na site studenti e ovozmo`eno so toa {to sekoj student ima predefinirano vreme vo koe mo`e da se najavi na konsultaciite. Modulot se sostoi od serverska aplikacija i dva razli~ni tipovi na apleti (za profesorot i za studentite). Pra{awata se ispra}aat vo forma na poraka vidliva za site korisnici. Kontrolata za crtaweto vrz virtuelnata tabla ja ima profesorot koj po barawe na studentite mo`e da im dozvoli ili da im odzeme pristap za crtawe vrz tablata. Profesorot ima mo`nost i vizuelno (so pomo{ na poka`uva~) da vr{i objasnuvawe na toa {to e nacrtano do toj moment. Slika 5.7 Dijagram na koristewe na virtuelnata tabla prati poraka do site korisnici student profesor Koristi Tabla Barawe za koristewe na tabla >>"#$%&'()** Objasni student Sistemi za dale~insko u~ewe: Komponenti 108 Od dosega ka`anoto se gleda golemata funkcionalnost i pribli`uvaweto na vakviot model na virtuelnata tabla do realnite konsultacii {to sekako pretstavuva i streme` pri izrabotkata na virtuelnata u~ilnica. Pri toa se simuliraat dva kanala od skapite sistemi za video konferencija: kanalot za prikaz na edukativni materijali (ovde pretstaven preku soodvetna internet stranica) i kanalot za interakcija pri {to se iskoristuva mal propusen opseg od internet mre`ata . Ovoj modul mo`e da bide nadograden u{te i so mo`nost za audio i video konferencija so {to u{te pove}e se zgolemuva negovata upotreblivost i iskoristlivost. Toa mo`e da se postigne so integrirawe na Real Player sistemot za internet bazirana video konferencija vo ramkite na ovaa aplikacija. Za prenos na zvuk i video, instruktorot }e treba da ja koristi alatkata Real Producer koja potoa preku Real Server aplikacija go pu{ta zvu~niot i video signalot niz mre`ata. Ovoj pristap ~esto se koristi vo internet radio stanicite. Za da na vakov na~in se koristi aplikacijata, }e bide potrebna pogolema propusnost na internet mre`ata i studentite }e treba da instaliraat soodvetna klient programa (Real Player plug-in). Ovaa aplikacija e realizirana so klient server arhitektura. Serverskite aplikacii se izvr{uvaat na samiot serverski kompjuter, dodeka apletite se izvr{uvaat na klientskite kompjuteri. Na serverskiot kompjuter se nao|a i bazata vo koja se zapi{ani informaciite za korisnicite na koi im e dozvolen pristap kon i u~estvo vo konsultaciite i modulot za razgovor. Apletite se programski kod napi{an vo programskiot jazik Java koj e vmetnat vo HTML stranica i se izvr{uva na kompjuterot od kade {to e povikana stranicata. Za izvr{uvawe apletot ja koristi virtuelnata Java ma{ina koja e vgradena vo pregleduva~ot koj se upotrebuva za pregled na stranicata. Korisnikot prvo se najavuva na prvata stranica od Virtuelnata u~ilnica. Tuka se pravi izbor so koj modul saka da raboti. Po izborot, od korisnikot se bara da gi vnese svoite podatoci (korisni~koto ime i lozinkata). Po vnesuvaweto na ovie podatoci se v~ituva stranicata so koja se proveruva korisni~kata informacija vo bazata i se is~ituvaat i ostanatite poliwa koi se relevantni za ponatamo{no izvr{uvawe na aplikacijata. Na slika 5.8 e prika`an klasniot dijagram na serverskiot del od aplikacijata. Kako pova`ni i povidlivi karakteristiki na ovoj dijagram mo`e da gi istakneme jakite asocijacii na DrawingServer klasata so ClientHandler i TimerServer klasata. Zabele`livo e i toa deka ovie dve klasi se izvr{uvaat vo ni{ki (Thread - ovi) {to se gleda od toa deka go implementiraat interfejsot Sistemi za dale~insko u~ewe: Komponenti 109 Runnable. Objektite za komunikacija na serverot so klientite se instanci na PrintWriter i BufferedReader klasite. Pri integracija na video konferenciskiot sistem, vo klasata DrawingServer treba da se dodadat {est metodi koi slu`at za testirawe na mre`ata i pra}awe poraki koi se odnesuvaat na audio i video sesiite. Slika 5.8 Klasen dijagram na serverskiot del od virtuelnata tabla Sekvencijalniot dijagram na serverskiot del od aplikacija (slika 5.9) ni gi poka`uva site objekti i nivnata me|usebna interakcija. Po staruvaweto na aplikacijata, server objektot gi kreira listenSocket i Timer objektite. Objektot Timer formira ni{ka (Thread) koja vo odredeni (myTimer atributot) intervali pra}a ednostavni Timer poraki do klientite za koi toa e znak deka serverot e podignat i raboti. Objektot listenSocket na svojata porta gi slu{a barawata na klientite za da se registriraat na serverot. Koga }e dojde vakvo barawe, toa se prifa}a (accept()) i se kreira nov Client objekt koj pak od svoja strana kreira svoja ni{ka (ClientHandler Thread). Taa Sistemi za dale~insko u~ewe: Komponenti 110 kreira dva novi objekti: ClientReceive i ClientSend koi slu`at za komunikacija na ni{kata so soodvetniot klient (sekoj klient koj e najaven na serverot ima svoja ni{ka). Objektot server u{te i go dodava noviot klient vo svojata mapa na momentno vklu~eni klienti. Slika 5.9. Sekvencijalen dijagram na serverskiot del od virtuelnata tabla Client ni{kata gi prima porakite od soodvetniot oddale~en klient i vrz osnova na tipot i baraweto od porakata povikuva soodveten metod od server !"#A"#BC#DEFGHI"#A"# -.#"DL"- MF!L"GIN.O"LBI"#A"# IN.O"L PQRFP"#BRFP"# I"#A"# -.#"DL"- !LD#LRFP"#ST D.."ULST D99WMF"GLS.MF"GLIN.O"LT !"#A"C#DEFGH!ST .MF"GLBWMF"GL XDG9M"# -.#"DL"- G"EXDG9M"#RY#"D9S.MF"GLT -.#"DL"- !LD#LST .MF"GLI"G9B=#F GL[#FL"# .MF"GL?"."FA"B]A BB"#"9?"D9"# -.#"DL"- -.#"DL"- U#FGLCFG"S-XaCCE-T c[YFM"S#"D9CFG"deGAMMTf #"D9CFG"ST AG?"HF!L"#SP"!!DH"gPQhCTT cFBS.NPPDG9eiMhRTf !DQ=#FGL=NFGLSkgQgLQU"g!Fl"g.M?"9g.Mm#""Gg.M]MA"T !DQn"!!DH"SP"!!DH"gPQhCT !DQakUMDFGSkgQgPQhCT !DQILNUakUMDFGSPQhCT H"LILA9"GLhGBNS!LA9"GLhCgPQhCT !"G9ILA9"GLhGBNSA!"#oDP"g.MhCgMNHhCgLFP"p#NPgLFP"RNT !"G9?"qA"!LSPQhCg.MhCT H#DGLWMF"GLS.MhCT GNLm#DGLWMF"GLS.MhCT NG?"HF!L"#SP"!!DH"g.MhCT cFBS.NPPDG9e=EhoRTf cFBS.NPPDG9enaIIrmaTf cFBS.NPPDG9eas=CrhoTf cFBS.NPPDG9eIRE=as=CrhoTf cFBS.NPPDG9eIRMCaoRhopETf cFBS.NPPDG9enthopETf cFBS.NPPDG9e?aiMaIRTf cFBS.NPPDG9em?roRTf cFBS.NPPDG9eoERm?roRTf cFBS.NPPDG9e?amhIRa?Tf #"PNA"WMF"GLST U#FGLCFG"S-]ta-T .MN!"ST .MN!"ST .MN!"ST !LNUST .MN!"ST r.LN# .MF"GLI"G9B=#F GL[#FL"# -.#"DL"- LFP"EALST c[YFM"SO""U?AGFGHTf c[YFM"SO""U?AGFGHTf RFP"#BRY#"D9 -.#"DL"- LY"RFP"#XDG9M"#ST Sistemi za dale~insko u~ewe: Komponenti 111 objektot. Vo zavisnost od tipot na porakata taa mo`e da bide pratena do site korisnici, odnosno dokolku e li~na poraka se pra}a do onoj korisnik na koj mu e nameneta. Istoto va`i i za porakata koja vo sebe sodr`i internet adresa. Po pominuvaweto na eden interval na tajmerot, se povikuva timerHandler() metodot na serverot vo koj se pra}a poraka do site najaveni klienti deka serverot raboti. Vo dijagramot na sostojbi (slika 5.10) na serverskiot del od aplikacijata jasno se gledaat trite ni{ki koi se izvr{uvaat paralelno. Ni{kata na server objektot, ni{kata na clientHandler objektot i ni{kata na timer objektot. Serverskiot del od aplikacija najprvo e vo sostojba na ~ekawe na barawa za registracija. Otkako }e dojde takvo barawe, klientot se registrira, se formira nov clientThread objekt, koj pak vo svojata ni{ka slu{a za poraki od klientite. Pri primawe na poraka, ovoj objekt pra}a poraka do serverot da izvr{i odredena akcija, sekako vo zavisnost od tipot na porakata {to e primena. Objektot timer od svojata sostojba na odbrojuvawe izleguva otkako }e pomine vo myTime atributot opredelenoto vreme. Potoa go povikuva timerHandler() metodot na serverot vo koj se pra}a poraka do site klienti. Slika 5.10. Dijagram na sostojbi na serverskiot del od virtuelnata tabla Virtuelnata tabla sodr`i dva vida na klientski apleti koi pome|u sebe se razlikuvaat vo korisni~kiot interfejs, dodeka objektniot model im e sli~en. Poradi toa }e bide pretstaven objektniot model na samo edniot od niv. Na slikata 5.11 e daden klasniot dijagram na klientskiot del od virtuelnata tabla. Klientskiot aplet nasleduva od java.awt.Applet klasata. ^ekawe na barawe od klient Registrirawe na klient barawe Slu{awe za poraki od klientite Pra}awe na porakite do ostanatite klienti poraka Odbrojuvawe Isprati poraka za pominat interval do klientite !intervalot pomina" Sistemi za dale~insko u~ewe: Komponenti 112 Samiot aplet kako i Timer klasite go implementiraat interfejsot Runnable {to zna~i deka se izvr{uvaat vo ni{ki. Slika 5.11 Klasen dijagram na klientskiot del od virtuelnata tabla Kolaboraciskiot dijagram (slika 5.12) na klientskiot del od virtuelnata tabla ni go poka`uva mno`estvoto na site mo`ni objekti i nivnata me|usebna interakcija pri izvr{uvaweto na apletot. Po startuvaweto na apletot se kreiraat theReceiveTimer, quoteSocket, quoteReceive, quoteSend objektite. Objektot theReceiveTimer ja kreira svojata ni{ka vo koja se odbrojuvaat intervalite. Po istekuvaweto na sekoj interval se povikuva theTimerHandler() metodot koj proveruva dali od istekuvaweto na prethodniot interval serverot pratil TIMERODSERVER poraka. Dokolku toa ne e slu~aj, se dava poraka deka serverot e padnat i se isklu~uva apletot. So objektot quoteSend se pra}a barawe za registrirawe do serverot i potoa se kreira klientskata ni{ka vo koja se slu{a za poraki od serverot. Vo zavisnost od tipot na porakata se prevzema i soodvetna akcija i toa: Dokolku se prima nekoj vid na tekstualna poraka, se Sistemi za dale~insko u~ewe: Komponenti 113 povikuva metod koj taa poraka na soodveten na~in mu ja prezentira na korisnikot. Prekinuvaweto na izvr{uvawe na apletot se vr{i so pritiskawe na LogOff kop~eto pri {to klientot se odregistriruva od serverot i se ~istat site objekti od memorijata. Slika 5.12 Kolaboraciski dijagram na klientskiot del od virtuelnata tabla Na slika 5.13 e pretstaven dijagramot na sostojbi na klientskiot aplet. Apletot prvo se nao|a vo sostojba na inicijalizacija, vo koja se inicijaliziraat promenlivite, se ~itaat parametrite na apletot i se formira korisni~kiot interfejs. Potoa apletot se prefrla vo sostojba na izvr{uvawe vo koja prodol`uva da raboti i da o~ekuva poraki od serverot ili akcii od korisnikot. Vrz osnova na toa dali e primena poraka ili e zadadena akcija se prefrla vo sostojba na izvr{uvawe na poraka ili izvr{uvawe na akcija. Izvr{uvaweto na akcija mo`e da bide barawe za crtawe ili dozvola za crtawe, pra}awe na obi~na poraka, ili pak izleguvawe od izvr{uvawe na programata. Vo slu~aj na integrirawe na audio/video konferencija, so izvr{uvawe na akcijata na porakata za audio/video signal vsu{nost se otvora nov prozorec vo koj mo`e da !"#ABC'E)GAHCI--"AC .L)CAM)NOAC PQNEARCA STQN")UA9W C;AG#<AE SQNEARCA =QUCRECG#<AE9W S[Q?UC)-9W ]QNEARCA SAQ?UC)-9W N"#ABCG;EAR_ CN)<<RB_a'EcdGe?SPfSQR__')#BC9W CN)<<RB_adghiMgMe?SPfPQR__dAkiUAE9W CN)<<RB_algMMImge?SPfAQ<AUURnA9W f f f CRNC#)Bgo ABCap)n)q q rsLCC)Be?SPf]QUC)-9W f f f Sekoj?!"#ABCG;EAR_?gi ~ita komandite od svojot ?U)NOAC i praka soodvetna poraka do serverot .L)CAMANA#o A AQNEARCA TQEAR_p#BA9W StQN")UA9W .L)CAMAB_ [QNEARCA tQ-E#BCp#BA9uMgmcMGgMuW S]QN")UA9W CRNC#)Bgo ABCamERBCsLCC)Be?SPf=?Q?-E#BCp#BA9uMgvigMGuW 9RU#B;E)B)WC;AG#<AEwRB_"AEW Sistemi za dale~insko u~ewe: Komponenti 114 se prati konferenciskiot signal. Vo tekot na celoto izvr{uvawe asinhrono po istekuvaweto na sekoj interval koj go odbrojuva tajmerot se proveruva dali e primena poraka za rabotewe na serverot. Dokolku ne e, se prekinuva izvr{uvaweto na apletot, vo sprotivno se po~nuva so povtorno odbrojuvawe. Slika 5.13 Dijagram na sostojbi na klientskiot del od virtuelnata tabla Na slika 5.14 e prika`an izgledot na korisni~kata okolina na virtuelnata tabla koga e najaven profesorot. Korisni~kata okolina na studentot sodr`i podmno`estvo mo`nosti od tie na profesorot, pa nema potreba da bide elaborirana. Interfejsot na virtuelnata tabla se sostoi od tri grupi na funkcii: vrska do ostanatite delovi na virtuelnata u~ilnica, klientskiot aplet (virtuelnata tabla) so pomo{ na koj se izvr{uvaat konsultaciite i prozorec vo koj e ovozmo`en pregled na kursevite. Apletite se sostojat od: prostorot na koj se crta, pole vo koe se vnesuva poraka koja se ispra}a do drugite korisnici i pole vo koe se gledaat porakite koi se isprateni do toj moment. Apletot koj go koristi profesorot ima i dodatni mo`nosti kako {to se izbor na boja i debelina na alatkata za crtawe. Grupata kop~iwa : Send, Draw, Clear, Refresh, Explain i Logoff gi davaat osnovnite opcii i komandi pri rabotata so virtuelnata tabla. Odbrojuvawe Proverka dali e dobiena poraka od serverot !intervalot pomina" !ima poraka od server" Inicijalizacija Izvr{uvawe Izvr{uvawe na primenata poraka !poraka" Izvr{uvawe na akcija !akcija" Pra}awe na poraka do serverot !poraka za pra}awe " !#$%&''(poraka" !nema poraka od serverot" Sistemi za dale~insko u~ewe: Komponenti 115 So pritiskawe na kop~eto Send se ispra}a porakata {to e vpi{ana vo poleto za tekst. Kop~eto Draw go koristat studentite za da pratat barawe do profesorot za dobivawe na kontrola vrz tablata (odnosno baraat dozvola za crtawe). Kop~eto Clear ja bri{e sodr`inata na tablata, dodeka kop~eto Refresh ja bri{e sodr`inata na poleto koe ja sodr`i istorijata na prateni poraki. Kop~eto Explain go koristi profesorot koga saka da pojasni ne{to na tablata. Koga apletot e vo sostojba Explain toga{ site studenti na svojata tabla gledaat raka koja go prati dvi`eweto na poka`uva~ot od gluv~eto na profesorot. Kone~no so kop~eto Logoff se vr{i odjava od konsultaciite. Postojat u{te dve grupi na kop~iwa koi gi ima samo apletot {to go koristi profesorot. Ednata od niv slu`i za davawe na dozvola za crtawe na studentite, za prika`uvawe na informacii za studentite i za davawe na indikacija koj od studentite e najaven i koj od niv bara dozvola za crtawe. Imeno koga studentot e najaven, kop~eto {to mu soodvetstvuva e oboeno so plava boja. Koga student {to e najaven bara dozvola za crtawe negovoto kop~e trepka so `olta boja, i koga profesorot }e klikne vrz toa kop~e, pokraj toa {to mu dava dozvola da crta na studentot, toj dobiva i povratna informacija koja gi sodr`i atributite na toj student. Drugata grupa na kop~iwa gi sodr`i kop~iwata za menuvawe na osobinite na alatkata za crtawe, i toa: bojata so koja se crta i debelinata na linijata. Sistemi za dale~insko u~ewe: Komponenti 116 Slika 5.14 Izgledot na korisni~kata okolina na virtuelnata tabla Sistemi za dale~insko u~ewe: Komponenti 123 5.2.1.3 Virtuelna laboratorija Virtuelna laboratorija e modul za rabota so resursi distribuirani na internet mre`ata. Toj pretstavuva kooperativna softverska okolina koja im ovozmo`uva na geografski razdeleni korisnici na efektiven na~in da im pristapat, na dale~ina, na pove}e, pod pretpostavka razli~ni, (realni) resursi. Osnovnata ideja na virtuelnata laboratorija, razviena za potrebite na ova istra`uvawe [128], e da im ponudi na korisnicite delewe i pristap do razli~ni resursi nadvor od vremenskite i prostornite granici. Vredno e da se napomene deka nadminuvawe na vremenskata granica ne mora da zna~i i simultan, odnosno konkurenten pristap na razli~ni korisnici do istiot resurs vo isto vreme, zatoa {to vakviot pristap zavisi od prirodata na resursot. Sistemot e organiziran so pomo{ na standardni softverski blokovi (“middleware”), koi ovozmo`uvaat uspe{na sorabotka na relacija korisnik - resurs [129]. Idejata okolu resursite ne e ograni~ena samo na standardna laboratoriska oprema ili merni instrumenti. Tie mo`e da pretstavuvaat i aplikativen softver ili interfejs sprema podatoci smesteni vo oddale~ena baza na podatoci. So ovoj koncept se ostava sloboda na proektirawe na sistemot bez gri`a za prirodata na resursite so koi toj }e raboti. Od druga strana, toa dodava novo nivo na kompleksnost, bidej}i treba da se zeme vo predvid deka sistemot bi mo`el da bide koristen za pristap do resursi koi mo`ebi nemaat ni{to zaedni~ko, odnosno toj da mo`e da nudi pristap do bilo koj tip na resurs. So koristewe na objektno-orientiraniot pristap, mo`e da se definiraat standardni objektni interfejsi kon razli~nite objekti koi gi reprezentiraat realnite resursi. Ovie interfejsi treba da se implementiraat, za da se ovozmo`i standarden na~in na komunikacija. So toa realizacijata na sistemot se rastovaruva od detalite na realizacijata na sekoj resurs [130]. Vo proektiraweto na virtuelnata laboratorija se koristat softverski agenti, kako entiteti koi rabotat na razli~nite zada~i vo sistemot [131]. Sekoj od agentite koi se koristat vo virtuelnata laboratija e od stacionaren tip i ne projavuva nikakvo mobilno odnesuvawe (mobility behavior). Sorabotkata pome|u agentite se ostvaruva preku aktot na razmena na poraki. Vo modulot virtuelna laboratorija proektirani se nekolku protokoli za komunikacija pome|u agentite od razli~nite nivoa i razli~nite hostovi vo sistemot. Imaj}i ja vo predvid popularnosta i zgolemenite implementacii na jazikot XML (Extensible Sistemi za dale~insko u~ewe: Komponenti 124 Markup Language), kako sledna generacija na jazici za opi{uvawe na podatoci na internet, site protokoli za komunikacija vo virtuelnata laboratorija se definirani so pomo{ na XML [132]. Na slikata 5.20 mo`e da se vidi logi~kiot model na virtuelnata laboratorija. Sekoj korisnik mo`e da raboti so sistemot preku internet baziraniot interfejs na laboratorijata. Postavuvaweto na razli~nite resursi vo virtuelnata laboratorija i pokraj razli~nata implementacija na grafi~kiot korisni~ki interfejs na sekoj od resursite e ovozmo`eno preku agentot nare~en Container Agent. Na ovoj na~in, sekoj specifi~en resurs mo`e da bide pretstaven so svoj grafi~ki korisni~ki interfejs koj ja pretstavuva prirodata na resursot i mo`e da komunicira so korisnicite na na~in koj e blizok do tradicionalniot. Agentite nare~eni View Agent se odgovorni za grafi~kiot korisni~ki interfejs na odredenite resursi. Sistemot mo`e da ~uva mnogu definicii na razli~ni agenti od ovoj tip, bidej}i sekoj poedine~en resurs ili grupa na resursi mo`at da bidat pretstaveni preku sopstven grafi~ki korisni~ki interfejs sprema korisnicite. Celata komunikacija vo sistemot se odviva preku dva agenti koi rabotat na kompjuterot-server za modulot virtuelna laboratorija. Toa se agentite nare~eni Server Agent i Resource Selector Agent. Sekoj od agentite View Agent vo sistemot komunicira so agentot Server Agent koga ima potreba da pristapi do serverot na virtuelnata laboratorija, so cel da komunicira so odreden resurs. Agentot Server Agent gi prifa}a barawata za pristap i startuva agenti od tipot Resource Selector Agent kako ni{ki (threads) koi gi opslu`uvaat poedine~nite barawa i gi prepra}aat nazad odgovorite od resursite kon agentite View Agent. Sistemi za dale~insko u~ewe: Komponenti 125 Slika 5.20 Logi~ki model na virtuelnata laboratorija Zada~ata na agentot Resource Selector Agent e da gi primi barawata od agentot View Agent, da go pronajde soodvetniot agent od tipot Communication Agent za komunikacija so agentot Simulation Agent, odnosno soodvetniot (realen) resurs i potoa da gi prepra}a barawata i odgovorite pome|u agentot View Agent i agentot Communication Agent. Edna instanca na agentot Resource Selector Agent opslu`uva samo eden agent od tipot View Agent (onoj koj inicira barawe za odreden resurs) i eden agent od tipot Communication Agent. Ova zna~i deka dokolku mnogu agenti od tipot View Agent pobaraat da mu pristapat na ist resurs, a toj resurs ne mo`e da bide paralelno koristen od pove}e korisnici, toga{ treba da se definiraat mehanizmi za redovi na ~ekawe i metodi za ograni~uvawe na vremeto za koe se opslu`uvaat barawata vo tehni~kiot dizajn na sistemot. (реален) ресурс ресурс-симулација (Simulation Agent) сервер на виртуелната лабораторија (Server Agent) ресурс-поглед (View Agent) главен аплет (Container Agent) веб-базиран интерфејс на виртуелната лабораторија комуникациски интерфејс (Communication Agent) ресурс-server (Resource Selector Agent) (реален) ресурс ресурс-симулација (Simulation Agent) ресурс-поглед (View Agent) главен аплет (Container Agent) веб-базиран интерфејс на виртуелната лабораторија комуникациски интерфејс (Communication Agent) ресурс-server (Resource Selector Agent) ... ... ... ... ... ... ... ресурс-протокол II (RPII) ресурс-протокол I (RPI) база на записи на настани база на дефиниции на ресурси Sistemi za dale~insko u~ewe: Komponenti 126 Poradi podobra komunikacija i sledewe na gre{ki, agentite Server Agent i Resource Selector Agent ~uvaat baza so zapisi na nastani so informacii za rabotata na sistemot. Druga baza na podatoci se koristi za mapirawe na razli~nite agenti od tipot View Agent so soodveten agent od tipot Communication Agent. Preku ovaa baza agentot Resource Selector Agent gi prosleduva barawata pome|u soodvetnite View Agent i Communication Agent agenti, no isto taka, ovaa baza se koristi i za inicijalizacija na Container Agent agentot. Zada~ata na agentite od tipot Communication Agent e da ovozmo`i preveduvawe na porakite i kanal za komunikacija so agentite od tipot Simulation Agent, odnosno (realniot) resurs. Site predhodno spomenati agenti se od stacionaren tip i se realizirani so pomo{ na programskiot jazik Java. Za razlika od niv, realizacijata na mno`estvoto od agenti od tipot Simulation Agent e bazirana na tehnologijata za realizacija na distribuirani komponenti DCOM (Distributed Component Object Model). Preku ovoj pristap se ovozmo`uva distribuirano procesirawe na barawata za resursite. Zada~ata na agentite Simulation Agent e da go pretstavi, odnosno obvie fizi~kiot resurs vo softverski entitet za da mo`e da raboti vo modulot za rabota so resursi distribuirani na internet. Tie ne mora sekoga{ da bidat povrzani, odnosno da komuniciraat so specifi~en realen resurs, tuku da pretstavuvaat softverska simulacija na odreden resurs. Na slikata 5.21 e pretstaven dijagramot na sorabotka (collaboration diagram) koj ja prika`uva razmenata na poraki pri scenarioto koe se odviva koga sistemot opslu`uva odredeno barawe do nekoj resurs. Korisnikot go inicira scenarioto preku prezemawe na nekakva akcija vo interfejsot na virtuelnata laboratorija. Agentot Container Agent ja prosleduva informacijata za akcijata do agentot View Agent, koj se obiduva da se povrze so agentot Server Agent so cel da isprati barawe do resursot. Agentot Server Agent, vo ovoj slu~aj e vo uloga na koordinator na povrzuvaweto i toj ne go procesira baraweto, tuku startuva agent od tipot Resource Selector Agent, koj ponatamu ja prezema negovata uloga vo komunikacijata. Posle prifa}aweto na baraweto za povrzuvawe od strana na agentot Resource Selector Agent, site barawa od strana na agentot View Agent se prepra}aat Sistemi za dale~insko u~ewe: Komponenti 127 preku agentite Communication Agent i Simulation Agent do (realniot) resurs. [tom resursot go procesira baraweto i ja izvr{i baranata akcija, agentot Simulation Agent go dobiva rezultatot nazad i go prepra}a preku agentite Communication Agent i Resource Selector Agent do agentot View Agent, koj go prika`uva rezultatot na korisnikot, na primer preku povtorno iscrtuvawe na negoviot grafi~ki prikaz na sostojbata na resursot. Slika 5.21 Dijagram na sorabotka na virtuelnata laboratorija Komunikacijata pome|u razli~nite agenti vo sistemot se odviva preku razmena na poraki. Nekolku protokoli koi se dizajnirani vo sistemot ja ovozmo`uvaat razmenata na porakite preku mre`ni kanali (sockets) pome|u korisni~kiot interfejs i serverskiot del od virtuelnata laboratorija (Resource Protocol II – RPII) i pome|u serverskiot i simulaciskiot del od virtuelnata laboratorija (Resource Protocol I – RPI). Ovie protokoli se definirani so pomo{ na XML. 9: Run 10: Get Results 8: Request 11: Response 7: Request 12: Response 4: Manage Request 6: Request 13: Response 5: Accept 3: Connect 14: Notify 2: Manage Action 1: Action : Resource : ContainerAgent : ViewAgent : ServerAgent : ResourceSelectorAgent : CommunicationAgent : SimulationAgent Sistemi za dale~insko u~ewe: Komponenti 128 Vo tabelata 5.1 e pretstaven primer na protokolot koj se koristi za listawe na site raspolo`ivi resursi vo sistemot, koj go koristi agentot od tipot Container Agent koga se inicijalizira so cel da ja prika`e listata na raspolo`ivi resursi na korisnikot. Container Agent Resource Selector Agent <CONNECT/> <ACKNOWLEDGEMENT/> <ACKNOWLEDGE> <ID>vlClient35</ID> </ACKNOWLEDGE> <ACCEPTED> <ID>vlClient35</ID> </ACCEPTED> <RESOURCES/> <RESOURCES> <CONTINUE>YES</CONTINUE> <COUNT>2</COUNT> <CONTINUE>YES</CONTINUE> <RESOURCE> <ID>vlResource_C_COMPILER</ID> <NAME>C Compiler</NAME> </RESOURCE> <CONTINUE>YES</CONTINUE> <RESOURCE> <ID>vlResource_Chem_Robot</ID> <NAME>Chemical Lab. Robot</NAME> </RESOURCE> <CONTINUE>YES</CONTINUE> </RESOURCES> <DISCONNECT> <ID>vlClient35</ID> </DISCONNECT> <DISCONNECTED> <ID>vlClient35</ID> </DISCONNECTED> Tabela 5.1 Primer na XML poraki koi se razmenuvaat me|u agentite od tip Container Agent i Resource Selector Agent pri protokolot za prika`uvawe na raspolo`ivi resursi Primerot vo tabelata gi prika`uva XML porakite pome|u agentite od tip Container Agent i Resource Selector Agent vo slu~aj na dva raspolo`ivi resursi: softverski preveduva~-kompajler za programskiot jazik C i laboratoriski robot vo hemiska laboratorija. Slednata tabela (tabela 5.2) pretstavuva primer na poraki koi se razmenuvaat pome|u agentite od tipot View Agent i Resource Selector Agent pri Sistemi za dale~insko u~ewe: Komponenti 129 protokolot koj se koristi za prosleduvawe na barawa do resursot i vra}awe na rezultatite nazad. View Agent Resource Selector Agent <CONNECT/> <ACKNOWLEDGEMENT/> <ACKNOWLEDGE> <ID>vlClient35</ID> </ACKNOWLEDGE> <ACCEPTED> <ID>vlClient35</ID> </ACCEPTED> <RESOURCE> <ID>res_Chem_Robot</ID> </RESOURCE> <RESOURCE> <ID>res_Chem_Robot</ID> <AVAILABLE>YES</AVAILABLE> </RESOURCE> <REQUEST> <COUNT>1</COUNT> <CONTINUE>YES</CONTINUE> <ITEM> <TYPE>STRING</TYPE> <NAME>Direction</NAME> <VALUE>LEFT</VALUE> </ITEM> <CONTINUE>YES</CONTINUE> </REQUEST> <CONTINUE>YES</CONTINUE> <RESPONSE> <COUNT>2</COUNT> <CONTINUE>YES</CONTINUE> <ITEM> <TYPE>NUMBER</TYPE> <NAME>x</NAME> </ITEM> <CONTINUE>YES</CONTINUE> <ITEM> <TYPE>NUMBER</TYPE> <NAME>y</NAME> </ITEM> <CONTINUE>YES</CONTINUE> </RESPONSE> <RESPONSE> <COUNT>2</COUNT> <CONTINUE>YES</CONTINUE> <ITEM> <TYPE>NUMBER</TYPE> <NAME>x</NAME> <VALUE>135</VALUE> </ITEM> <CONTINUE>YES</CONTINUE> <ITEM> <TYPE>NUMBER</TYPE> <NAME>y</NAME> Sistemi za dale~insko u~ewe: Komponenti 130 <VALUE>23</VALUE> </ITEM> <CONTINUE>YES</CONTINUE> </RESPONSE> <DISCONNECT> <ID>vlClient35</ID> </DISCONNECT> <DISCONNECTED> <ID>vlClient35</ID> </DISCONNECTED> Tabela 5.2 Primer na XML poraki koi se razmenuvaat me|u agentite od tip View Agent i Resource Selector Agent pri protokolot za opslu`uvawe na barawe do resurs Porakite koi se razmenuvaat pri protokolot RPI se mnogu sli~ni na onie od tabela 5.2 so taa razlika {to ovoj pat resursot mu e ve}e poznat na agentot Resource Selector Agent, odnosno protokolot e poednostaven i komunikacijata se odviva pome|u agentite od tipot Resource Selector Agent i Communication Agent. Na slikata 5.22 se pretstaveni glavnite komponenti na virtuelnata laboratorija. Modulot virtuelna laboratorija vo princip raboti na ~etiri kompjuteri (hosta). Prviot host e kompjuterot-klient na koj raboti korisnikot koj go koristi internet-interfejsot na virtuelnata laboratorija preku negoviot aplikativen softver za pristap na internet. Agentite od delot za prikaz, Container Agent i mno`estvoto agenti od tipot View Agent, rabotat na ovoj host, pretstavuvaj}i gi razli~nite grafi~ki korisni~ki interfejsi na korisnicite na virtuelnata laboratorija. Sistemi za dale~insko u~ewe: Komponenti 131 Slika 5.22 Glavni komponenti na virtuelnata laboratorija Vtoriot host e kompjuterot-server na virtuelnata laboratorija. Na nego se izvr{uva softverot veb-server i tuka rabotat agentite od serverskiot del: Server Agent i Resource Selector Agent. Ovie agenti imaat pristap do dve bazi: bazata na zapisi na nastani (server log) i bazata na definicii na resursi (resource definitions) koi se smesteni na tretiot host, odnosno kompjuterot-server za sistemot za rabota so bazi na podatoci. Bazata na zapisi na nastani se koristi za zapi{uvawe na nastanite vo modulot virtuelna laboratorija (event log), kako i barawata do resursite pristignati do Server Agent i Resource Selector Agent agentite, podredeni vremenski (request history). Celta na bazata na definicii na resursi e da gi sodr`i site potrebni informacii za resursite na raspolagawe vo virtuelnata laboratorija. Listata na raspolo`ivi resursi, koja ja koristi agentot Container Agent pri svojata inicijalizacija se dobiva od ovaa baza na podatoci. Isto taka, informaciite za soodvetniot agent od tipot Communication Agent kon koj agentot Resource Selector Agent treba da gi preprati dobienite barawa za odreden resurs se nao|aat vo istata baza. veb-ser ver veb-apl i kaci ja na vi r t uel nat a l abor at or i ja !"#A%C'"()"*"'+AC(,-".+ )"C/"C(,-".+ veb-kl i ent veb-st r ani ca 0A.+12."C(,-".+ kor i sni k 32"4(,-".+ r esur s-host 0ARR%.2'1+2A.(,-".+ )2R%*1+2A.(,-".+ ! !! r esur s si st em za upr avuvawe so bazi na podat oci baza na def i ni ci i na r esur si baza na zapi si na nast ani Sistemi za dale~insko u~ewe: Komponenti 132 ^etvrtiot host e kompjuterot koj e direktno povrzan so (realniot) resurs. Soodvetnite agenti od tipot Communication Agent i Simulation Agent za odredeniot resurs rabotat na ovoj host i tie go pretstavuvaat simulaciskiot del od virtuelnata laboratorija. Kako {to be{e spomnato predhodno, agentite od tipot Simulation Agent ne mora da rabotat so nekoj realen resurs, tie mo`at i da go simuliraat odnesuvaweto na resursot sprema ostatokot od sistemot. Poradi distribuiranata priroda na virtuelnata laboratorija i koristeweto na tehnologijata DCOM za izvedba na agentite od tipot Simulation Agent, jasno e deka modulot virtuelna laboratorija ne e ograni~en na arhitekturata prika`ana na slika 5.22. Sekoj od resursite so soodvetnite agenti Communication Agent i Simulation Agent mo`e da raboti na zaseben host, odnosno ~etvrtoto nivo vo hierarhijata na hostovi vo virtuelnata laboratorija mo`e da se sostoi od pove}e distribuirani kompjuteri, na primer vo mre`ata na virtuelniot univerzitet. Slednite dve sliki ja prika`uvaat realiziranata virtuelna laboratorija na delo. Na slika 5.23 e prika`an resurs nare~en avtomobil-robot koj e pod kontrola na virtuelnata laboratorija, odnosno mo`e da mu se pristapi preku interfejsot na laboratorijata. Ovoj resurs, preku svojot agent od tipot View Agent im nudi na svoite korisnici grafi~ki korisni~ki interfejs koj im dozvoluva da go dvi`at robotot vo {est predefinirani nasoki. Dopolnitelno, vrz fizi~kiot resurs avtomobil-robot e smestena veb-kamera, koja gi sledi negovite dvi`ewa, taka {to mo`e da se sledi laboratorijata niz koja toj se dvi`i vo drug prozorec. Sistemi za dale~insko u~ewe: Komponenti 141 pome|u najgolemata i najmalata to~ka vo c-1 ednakvi rastojanija. Vo konkretniot slu~aj se raboti za ednodimenzionalen prostor na karakteristiki so domen D={0,1,…100}. Mno`estvoto S se particionira vo tri klasi, {to zna~i deka centrite na klasite se 100, 50 i 0 soodvetno. Matricata koja ja pretstavuva fazi particijata na S so kardinalnost n e dadena so: (5.2) So cel da se ostvari ova, se definira funkcija: kade (5.3) kade ja pretstavuva k-tata podato~na to~ka, e centarot na i-tata klasa, e Evklidovoto rastojanie pome|u centarot na i-tata klasa i ktata podato~na to~ka. M’ e parametar koj prima vrednost od mno`estvoto [1,µ) i koj slu`i za kontrola na “nepreciznosta” na procesot na klasifikacija. Algoritmot se sostoi od slednite ~ekori: 1. Opredeli ja vrednosta na m’ i inicijaliziraj ja particionata matrica 2. Dodeli gi centrite na sekoja klasa 3. A`uriraj ja particionata matrica so slednive vrednosti: za Æ ili za klasite i kade i Î (5.4) kade i i !"""#$%&'#( # $ '$ & ' '$'$'$ !"""#"$%%&$!"""'$(""$!"")#!$(*+, !! =<<=!="" == µµµµ ! " # $ % & '% $ '% ' ( ! " # ! # ! # $ != = = ! ! % & % µ ! ! " # $% % $ %& $& & ' =!=! " # $ $ % & ' ' = ( ! " ! " # ! " $ % % $ !! ! !" # #=! "### $ % !! ! !" # #=! "### $ % !"# !! "# ! "!#$%& ! "% "% "!% "% ! ! =" " # $ % % & ' =(! " # $ #% $ &% &% ' ' µ !"= ! "#$ = !" µ !" ! !"####$%&' (") =<!=!" "#$%!& ! " ! # # ! " # #$$ %=!& ' ! "!# = ! "! "# #! µ Sistemi za dale~insko u~ewe: Komponenti 142 Vo mno`estvoto od zada~i S, podeleno vo tri klasi, testot T se definira kako podmno`estvo od p zada~i { }. Matricata so stepenite na pripadnost za T e podmatrica od : (5.5) Za potrebite na fazi ekspertskiot sistem za odreduvawe na nivoto na znaewe na korisnikot, treba da bidat definirani fazi promenlivite koi }e se koristat vo nego. Lingvisti~ka promenliva TEST prima vrednosti od mno`estvoto na termi {advanced, intermediate, basic}. Funkciite na pripadnost za vrednostite advanced, intermediate, basic gi definirame kako: (5.6) Re{enieto koe korisnikot go dava za testot se pretstavuva kako vektor ( ), Î{0,1} kade =1 ako korisnikot dal to~en rezultat za i-tata zada~a, a =0 ako rezultatot za i-tata zada~a e neto~en. Se voveduva lingvisti~ka promenliva RESULT koja prima vrednosti od mno`estvoto na termi {solved, mistaken} i koja go pretstavuva re{enieto koe go dal korisnikot za prezentiraniot test. Imaj}i vo predvid deka pote{kite zada~i treba povisoko da se vrednuvaat pri odreduvaweto na nivoto na znaewe na korisnikot, voveduvame te`inski faktori 1, 0.5, i 0 za hard, moderate i easy klasite soodvetno. So toa se voveduvaat novi vrednosti: (5.7) ! ! "!"### !"# ! ! "#$% &$#'& &#() * + + + = ! " # # # $ % & & & µ µ µ µ µ µ µ µ µ !! !" ! "! "" " #! #" # $$$ $$$ $$$ %&' µ µ µ ! ! ! = = = ! !"#!$%&" ' ' ( ( µ µ µ ! ! " = = = ! #$% !"#!$%&'! ( ( ) ) µ µ µ ! ! " = = = ! !"#$% & & ' ' ! !"!"### !" !" !" ! ! " !+= !! µµ !"# $ % $+= !! µµ ! " # "+= !! µµ Sistemi za dale~insko u~ewe: Komponenti 143 od koi se sostavuva nova matrica , i definiraat funkcii na pripadnost za vrednostite solved i mistaken kako: , kade i e indeksot za koj (5.8) Kako izlezna promenliva od fazi ekspertniot sistem se voveduva fazi promenlivata LEVEL koja prima vrednosti od mno`estvoto na termi {excellent, high, satisfactory, low} koi se definirani so slednive funkcii na pripadnost: : [0,10]®[0,1] with: (x)= (5.9) : [0,10]®[0,1] with: (x)= (5.10) : [0,10]®[0,1] with: (x)= (5.11) : [0,10]®[0,1] with: (x)= (5.12) Konstrukcijata na funkciite na pripadnost se bazira na iskustvoto na eksperti. Za definirawe na ovie funkcii na pripadnost mo`at da se iskoristat ! ! " ! ! = = =! " #" ! " "#" $%&'() * ! " ! " µ µ µ !"#$% & '!" "! ! µµ = µ µ !"#$%&'( #)*+', =!! µ !"# µ !"# ! ! " ! " # " $ $ $ %%%%%%%%%% %%%% %%%%%%%%%% ! ! ! ! ! "< < # $ % & ' & µ !"#$!%"&#'() µ !"#$!%"&#'() ! " # ! $ ! " % $ # % & ' ! % ( ) * + ( ) * + ( ( ( ( ,,,,,,,,,,,,,,,,,,, ,,,,, ,,,,, ,,,,,,,,, ! ! "< < "< < # ! # $ % & & ' & & ! ! ! ! ! ! ! ! µ !"#! µ !"#! ! " # $ % $ " & % # & ' ( $ & ) * + , ) * + , ) ) ) ) ------------------- ----- ----- --------- ! ! "< < "< < # ! # $ % & & ' & & ! ! ! ! ! ! ! ! µ !"#!$$!%& µ !"#!$$!%& ! " # # " $ " % % % &&&&&&&&&&& &&&& &&&&&&&&&&& ! ! ! ! ! "< < # $ % & ' & Sistemi za dale~insko u~ewe: Komponenti 144 bilo koi od direktnite ili indirektnite metodi za definirawe na funkciite na pripadnost so eden ili pove}e eksperti, poznati vo literaturata [135], [136]. Grafi~kata reprezentacija na predhodno definiranite funkcii e dadena na slikata 5.26. Slika 5.26 Grafi~ka reprezentacija na funkciite na pripadnost low, satisfactory, high i excellent za fazi promenlivata LEVEL Po definiraweto na vleznite i izleznite fazi promenlivi, sleden ~ekor e definirawe na pravila za izveduvawe (inference rules) koi vsu{nost se fazi pravila so koi se izveduva zaklu~ok za nivoto na znaewe na korisnikot. Ekspertskiot sistem ima dve vlezni promenlivi i toa T koja go pretstavuva testot so koj e testiran korisnikot i R koja go pretstavuva rezultatot koj korisnikot go dal za soodvetniot test. Izleznata promenliva L go pretstavuva ocenetoto nivo na znaewe na korisnikot vrz osnova na vleznite promenlivi. Bazata na znaewe (knowledge base) na ekspertskiot sistem se sostoi od slednive pravila na zaklu~uvawe: pravilo R1: ako T e advanced i R e solved toga{ L e excellent; pravilo R2: ako T e intermediate i R e solved toga{ L e high; pravilo R3: ako T e basic i R e solved toga{ L e satisfactory; Lingvisti~ka varijabla Pripadnost na fazi mno`estvata !"#$%&DE)GHD%&IG-I. Promenliva na osnovata !"#$%&'E)!* ! +,- .L01.2L30,45 6176 8V38++8:0 ;<=<; Lingvisti~ki vrednosti Sistemi za dale~insko u~ewe: Komponenti 145 pravilo R4: ako T e basic i R e mistaken toga{ L e low; pravilo R5: ako T e advanced i R e mistaken toga{ L e satisfactory; pravilo R6: ako T e intermediate i R e mistaken toga{ L e low; Operatorot AND vo fazi logikata voobi~aeno se definira kako i takvata interpretacija e zemena vo predlo`eniot modul. Drugi interpretacii za ovoj operator se isto taka poznati vo literaturata [136]. Po primena na funkciite na pripadnost na vleznite promenlivi T i R {to se narekuva proces na fazifikacija (fuzzification process), se dobiva stepenot na to~nost (degree od truth) za vleznite promenlivi. Ponatamu, sledi procesot na izveduvawe (inferencing process) vo koj se presmetuvaat vistinitosnite vrednosti na premisite na fazi pravilata i istite se primenuvaat na zaklu~okot od sekoe pravilo. Toa zna~i deka za izleznata promenliva se dobivaat {est fazi mno`estva. Ovie fazi mno`estva se kombiniraat vo edinstveno fazi mno`estvo koe ja pretstavuva izleznata promenliva L. Na kraj se vr{i defazifikacija (defuzzification process) odnosno se presmetuva edna brojna vrednost koja go pretstavuva izleznoto fazi mno`estvo. Metodot na izveduvawe MAX-MIN e metod koj se koristi vo predlo`eniot modul. Toj se bazira na fazi logi~kite operatori OR i AND (imeno MAX se interpretira kako fazi logi~ko OR, a MIN kako fazi logi~ko AND). Vo literaturata se poznati i drugi metodi na izveduvawe [135] [136]. Vrednosta za promenlivata LEVEL dobiena na izlez od prviot fazi ekspertski sistem se koristi kako vlezna promenliva pri slednoto testirawe na korisnikot, so cel da se dobie nivoto na znaewe koe e najsoodvetno za korisnikot. Toa zna~i deka pri selekcija na sleden test se koristi informacijata za korisni~koto nivo na znaewe dobiena od prethodnata iteracija, i vo soglasnost so istata se vr{i komponirawe na sledniot test. Za taa cel se definira vtor fazi ekspertski sistem koj na vlez gi koristi promenlivite dobieni kako izlez od prethodniot fazi ekspertski sistem, a na izlez dava informacija za testot koj treba da se zeme vo slednata iteracija na procesot na testirawe na korisnikot. µ µ µ µ ! " ! " #A%! ! "& !""! " ! "D()*D D + D !"#! !"#! Sistemi za dale~insko u~ewe: Komponenti 146 Fazi pravilata definirani vo se slednive: Pravilo R1: ako e advanced i e satisfactory toga{ e intermediate; Pravilo R2: ako e intermediate i e high toga{ e advanced; Pravilo R3: ako e intermediate i e satisfactory toga{ e basic; Pravilo R4: ako e advanced i e high toga{ e advanced; Pravilo R5: ako e basic i e satisfactory toga{ e intermediate; Testirawe se vr{i se dodeka ne se dobijat isti nivoa na znaewe na korisnikot vo dve posledovatelni iteracii ili pak vo najlo{ slu~aj koga }e se iscrpat site testovi koi se na raspolagawe. Interakcijata pome|u dvata fazi ekspertski sistemi e dadena na slikata 5.27. Slika 5.27 Interakcijata pome|u dvata fazi ekspertski sistemi Algoritamot za procenka na nivoto na znaewe na korisnikot vo sistem za dale~insko u~ewe mo`e da se rezimira so: ^ekor 1 : Podeli go univerzalnoto mno`estvo od zada~i S vo tri klasi. Klasite se imenuvani kako Hard, Moderate i Easy. ^ekor 2 : Definiraj gi promenlivite TEST, RESULT i LEVEL so soodvetnite funkcii na pripadnost. TEST i RESULT se vlezni promenlivi, a LEVEL e izlezna promenliva na fazi ekspertskiot sistem . Za promenlivite TEST i !"#! !"! " !"! " !"! "+# !"! " !"! " !"! "+# !"! " !"! " !"! "+# !"! " !"! " !"! "+# !"! " !"! " !"! "+# !"#$ %&$'E&F'&*'&+I !"#F %&$'E&F'&*'&+'&-I ."L". 0"#0E%1I 0"#0E%12$I &"#3.0 !"#! !"#! Sistemi za dale~insko u~ewe: Komponenti 147 LEVEL se vlezni promenlivi, a TEST e izlezna promenliva. Izleznata vrednost za promenlivata LEVEL od e vlezna vrednost za LEVEL promenlivata vo , a izleznata vrednost za TEST promenlivata od e vlezna vrednost za TEST promenlivata vo slednata iteracija za . ^ekor 3 : Definiraj gi fazi pravilata na fazi ekspertskiot sisetm koi slu`at za izveduvawe na izleznata promenliva LEVEL. ^ekor 4 : Definiraj gi fazi pravilata na vtoriot fazi ekspertski sistem koi slu`at za izveduvawe na izleznata promenliva TEST i za kontrola na iterativniot tek na algoritmot. ^ekor 5 : Za fiksno p, p£n (kade n e kardinalnosta na univerzalnoto mno`estvo S) konstruiraj test od p zada~i za ispituvawe na korisnikot. Slu~aj 1: ako i=1, t.e. ako tekovnata iteracija e prva, izberi zada~i za konstruirawe na testot od klasata intermediate. Slu~aj 2: ako i>1, t.e. vo sekoja posledovatelna iteracija izberi zada~i za konstruirawe na testot vo zavisnost od izleznata vrednost na TEST promenlivata dobiena od vo prethodnata iteracija. ^ekor 6 : Primeni gi pravilata od na vleznata promenliva i so cel da se dobie vrednosta na izleznata promenliva . ^ekor 7 : Ako , (ili nema pove}e testovi vo sistemot) toga{ algoritmot zavr{uva. Vo drug slu~aj primeni gi pravilata od na vleznite promenlivi i , so cel da se dobie vrednost za izleznata promenliva , i odi na ~ekor 5. Korisni~kiot interfejs za edna iteracija na samotestiraweto e dadena na slikata 5. 28. !"#! !"#! !"#! !"#! !"#! !"#! !"#! !"#! !"#!$%& !"#$%&'E) !"#"!$%& !"#"! !"#"! $%& $%'E& = !"#! !"#!$%& !"#"!$%& !"#!$%&'E Sistemi za dale~insko u~ewe: Komponenti 148 Slika 5. 28 Prikaz na korisni~kiot interfejs na edna iteracija od algoritmot za samotestirawe Razgleduvaj}i gi ekstremnite slu~ai, odnosno slu~aite koga korisnikot gi re{il site zada~i ili pak ne re{il nitu edna zada~a, proizleguvaat slednive zaklu~oci. Ako korisnikot gi re{il site zada~i od testot, negovoto nivo naj~esto }e bide proceneto na povisoko od tekovnoto dokolku testot e so dovolna te`ina da soodvetstvuva na povisokoto nivo. Dokolku testot ne e dovolno te`ok, procenetoto nivo ostanuva isto. Sli~no dokolku korisnikot ne re{il niedna zada~a, procenetoto nivo e ponisko od prethodnoto, osven ako testot e dovolno te`ok za da go zadr`i nivoto na znaewe na korisnikot isto kako prethodnoto. Toa zna~i deka algoritmot obezbeduva mehanizam za podesuvawe na korisni~koto nivo na znaewe i toa nagore i nadolu vo zavisnost od ocenetoto nivo vo prethodnata iteracija. Brojot na iteracii potrebni da se dostigne uslovot za zapirawe na algoritmot voobi~aeno e mal i ne bi trebalo da e pogolem od ~etiri-pet iteracii. Edinstven slu~aj kade brojot na iteracii bi mo`el da go nadmine pretpostaveniot broj e vo t.n. “cikli~en slu~aj”, odnosno koga sledniot test postojano se komponira od dve sosedni klasi i korisnikot pravi ekstremni slu~ai. Na primer, ako testot vo i-tata iteracija e od advanced klasata i ocenetoto nivo e satisfactory, testot vo i+1-vata iteracija }e bide od intermediate klasata. Ako ocenetoto nivo vo i+1-vata iteracija e high, testot vo Sistemi za dale~insko u~ewe: Komponenti 149 i+2-rata iteracija povtorno }e bide od advanced klasata. Vakvite slu~ai mo`at da dovedat do postojano pominuvawe na ocenetoto nivo od intermediate vo advanced klasata i obratno. Ciklusot zapira koga korisni~koto nivo }e bide ednakvo oceneto vo dve posledovatelni iteracii, ili pak vo najlo{ slu~aj koga site testovi od odredena klasa se iscrpeni. Imaj}i go vo predvid predhodno ka`anoto, izborot na inicijalen test ne proizveduva zna~ajni promeni vo brojot na iteracii na algoritmot. Izborot na inicijalen test od intermediate klasata se bazira na pretpostavkata deka najgolemiot broj od korisnicite imaat prose~no poznavawe na predmetot vo koj se testirani, pa so toa bi se minimiziral brojot na iteracii potrebni za donesuvawe kone~na ocenka za nivoto na znaewe. Brojot na klasi za podelba na mno`estvoto zada~i S vo predlo`eniot algoritam e tri. Vo op{t slu~aj S mo`e da se podeli na c klasi (c=2,3,…) {to bi zna~elo zgolemuvawe na mno`estvoto na termi na promenlivata LEVEL so dopolnitelni vrednosti, {to pak ponatamu bi ovozmo`ilo poprecizno opredeluvawe na korisni~koto nivo na znaewe. Od druga strana, toa bi proizvelo zgolemen broj na iteracii do dostignuvaweto na stop uslovot na algoritmot, kako i dodavawe na novi pravila vo i koi bi gi opfatile novite vrednosti za vleznite i izleznite promenlivi. !"#! ! !"# Sistemi za dale~insko u~ewe: Komponenti 151 5.2.2 Formi na asinhrona komunikacija Sedumdeset procenti od site internet komunikacii se vr{at za da se proveri elektronskata po{ta. Elektronska po{ta (e-mail) e poraka {to se pra}a preku elektronski medium, namesto preku lokalni po{tenski uslugi. Elektronskata po{ta e poznata kako najpoznat asinhron tip na internet bazirana komunikacija, bidej}i ispratenata poraka se smestuva vo po{tensko sanda~e na prima~ot kade ~eka prima~ot da se najavi i da ja prezeme porakata. Asinhrona komunikacija e zatoa {to komunikacija ne se vr{i istovremeno ili vo realno vreme. Drug tip na asinhrona komunikacija se diskusionite grupi na internet, koi ~uvaat zapisi i poraki koi se pra}aat i se dostapni na pove}e korisnici na internet mre`ata. Ovie diskusioni grupi im ovozmo`uvaat na lu|eto {irum svetot da vodat tematski diskusii i da razmenuvaat idei za mno{tvo temi. Kako specifi~en tip na asinhrona internet komunikacija mo`e da se smeta internet baziranoto rakovodewe so proekti (koe vo sebe mo`e da opfati i razli~ni formi na sinhrona komunikacija). 5.2.2.1 Elektronska po{ta i diskusioni grupi Webmail sistemite [138] se sistemi kade elektronskata po{ta mo`e da se proveri dokolku se ima pristap do internet mre`ata. Toa pretstavuva va`en aspekt za site edukativni institucii i pove}ekorisni~ki sistemi kako na~in za da im olesni na korisnicite da ja proverat po{tata koga se na pat, ili na odredeno geografsko rastojanie od mati~nata institucija. Aplikaciite za elektronska po{ta rabotat kako klient-server sistemi. Toa zna~i deka postoi server koj celo vreme e povrzan na internet i postoi mail program koj gi prima i gi ~uva e-mail porakite koi pristignuvaat od internet. Koga korisnikot saka da pristapi do svoite poraki, treba da se povrze so serverot i koristej}i mail klient program da pristapi do svoite poraki. Eden mail server ovozmo`uva na pove}e korisnici da pra}aat e-mail poraki istovremeno. Prezemenite poraki mo`e da ostanat na serverot bez da ima transfer na drug kompjuter ili po `elba na korisnikot da se prenesat i organiziraat na lokalen kompjuter. Pri pra}aweto na poraka, korisnikot ja sostavuva porakata na lokalen kompjuter i so pomo{ na klient programot ja