SHISHA MATERIALLAR ISHLAB CHIQARISHDA ARZON VA MAHALLIY XOM ASHYOLARDAN FOYDALANISH TEXNOLOGIYASINI YARATISH

ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 10–to’plam 2025 y. Sahifa: 311 SHISHA MATERIALLAR ISHLAB CHIQARISHDA ARZON VA MAHALLIY XOM ASHYOLARDAN FOYDALANISH TEXNOLOGIYASINI YARATISH Tadjiboyev Bunyodbek Qosimjon o‘g‘li Andijon Davlat Texnika Instituti assistenti E-mail: Bekkosim[email protected]om Annotatsiya Ushbu maqolada shisha materiallar ishlab chiqarishda import o‘rnini bosuvchi, arzon va mahalliy xom ashyolardan foydalanish texnologiyasini yaratish masalasi o‘rganilgan. Shisha ishlab chiqarish an’anaviy ravishda qum, soda, ohaktosh kabi import xom ashyolarga tayanadi, bu esa mahsulot tannarxini oshiradi. Tadqiqotda Farg‘ona vodiysi, Qizilqum va Ohangaron hududlarida mavjud tabiiy qum, dolomit, kaolin va kul aralashmalaridan foydalanish imkoniyatlari tahlil qilindi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, mahalliy xom ashyolar tarkibi bo‘yicha import o‘rnini to‘liq bosa oladi hamda shisha sifat ko‘rsatkichlariga salbiy ta’sir ko‘rsatmaydi. Shuningdek, ishlab chiqilgan texnologiyada pishirish harorati 50–80 °C ga kamaytirilgan bo‘lib, bu energiya sarfini 10–12% ga qisqartiradi. Kalit so‘zlar: shisha, mahalliy xom ashyo, qum, dolomit, soda, energiya tejamkorlik, texnologik optimallashtirish. Kirish Shisha materiallar sanoati bugungi kunda qurilish, maishiy texnika, tibbiyot, optika va avtomobilsozlik kabi ko‘plab sohalarda muhim o‘rin tutadi. Biroq shisha ishlab chiqarish jarayoni katta energiya sarfi va import xom ashyolarga yuqori darajadagi qaramlik bilan ajralib turadi. O‘zbekiston sharoitida shisha ishlab chiqarish uchun zarur bo‘lgan asosiy xom ashyolar — kvarts qumi, soda, dolomit va ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 10–to’plam 2025 y. Sahifa: 312 ohaktoshning bir qismi chetdan keltiriladi, bu esa mahsulot tannarxini oshiradi va iqtisodiy samaradorlikni pasaytiradi [1]. Mahalliy sharoitda mavjud tabiiy resurslardan oqilona foydalanish shisha ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytirish va milliy sanoatning raqobatbardoshligini oshirish uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Xususan, Farg‘ona vodiysi va Qizilqum hududlaridagi tabiiy qum, dolomit, gips, kaolin hamda energetika korxonalarining chiqindilari (masalan, issiqlik elektr stansiyasi kuli) shisha tarkibiga kiritilishi mumkin bo‘lgan muqobil xom ashyolardir [2;3]. Ushbu tadqiqotning maqsadi — shisha materiallar ishlab chiqarish jarayonida arzon va mahalliy xom ashyolardan foydalanish texnologiyasini yaratish, pishirish haroratini pasaytirish va energiya tejamkor ishlab chiqarish usulini ishlab chiqishdan iboratdir. Usullar Tadqiqot ishlari O‘zbekiston hududida mavjud bo‘lgan mahalliy tabiiy resurslar asosida shisha ishlab chiqarish texnologiyasini takomillashtirishga qaratildi. Dastlab Farg‘ona vodiysi, Qizilqum va Ohangaron hududlaridan olingan kvarts qumi, dolomit, ohaktosh, kaolin hamda issiqlik elektr stansiyasi kuli namunalar sifatida tanlab olindi. Xom ashyolarni tayyorlash.Har bir namuna quritilib, 0,1–0,5 mm zarracha o‘lchamigacha maydalanib elakdan o‘tkazildi. So‘ngra xom ashyolar soda (Na₂CO₃) bilan turli nisbatlarda aralashtirilib, tajriba uchun 4 xil kompozitsiya tayyorlandi. Kimyoviy tahlil. Namunalarning tarkibi rentgen-fluorestsent tahlil (XRF) yordamida aniqlanib, SiO₂, CaO, Na₂O va MgO foiz miqdorlari belgilandi. Har bir aralashma shisha hosil bo‘lishi uchun zarur bo‘lgan oksid balansiga moslashtirildi[4]. Pishirish jarayoni. Shisha namunalar laboratoriya sharoitida 1250–1350 °C haroratda eritilib, sovitish pechida bir xil tezlikda qotirildi. Past haroratli sintez usulida energiya sarfini kamaytirish maqsadida modifikatsiyalangan flyus ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 10–to’plam 2025 y. Sahifa: 313 qo‘shimchalar qo‘llanildi, bu pishirish haroratini o‘rtacha 60–80 °C ga pasaytirishga imkon berdi. Sinov va tahlil. Olingan shisha namunalarining optik tiniqligi, qattiqligi, issiqlikka chidamliligi va zichligi aniqlanib, import xom ashyo asosida olingan shisha bilan solishtirildi. Energiya tejamkorlik darajasi quyidagi fo‘rmula (1fo‘rmula) orqali hisoblandi [5]: (1-fo‘rmula) bu yerda: Et — energiya tejamkorlik foizi, E0 — an’anaviy pishirishdagi energiya sarfi (kVt·soat), E1 — takomillashtirilgan texnologiyada sarflangan energiya (kVt·soat). Natijalar Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, O‘zbekistonning Farg‘ona vodiysi va Qizilqum hududlaridan olingan kvarts qumi, dolomit va ohaktosh namunalarining kimyoviy tarkibi shisha ishlab chiqarish talablariga to‘liq javob beradi. Xususan, qum tarkibidagi SiO₂ miqdori 94–96%, dolomitdagi CaO 28–31%, va MgO 18–20% atrofida bo‘lib, bu ko‘rsatkichlar import xom ashyolarga teng darajada ekanini ko‘rsatdi. Mahalliy xom ashyolardan tayyorlangan shisha namunalarining optik tiniqligi 88–90%, Mohs shkalasi bo‘yicha qattiqligi 6,5–7, va issiqlikka chidamliligi 580– 600 °C oralig‘ida bo‘ldi. Bu natijalar sanoat talablariga to‘liq mos keladi. Pishirish jarayonida modifikatsiyalangan flyus qo‘shimchalari ishlatilganda eritma harorati o‘rtacha 70 °C ga pasaytirildi va energiya sarfi 11,8% gacha kamaydi. Shu bilan birga, mahsulot sifatida hech qanday optik yoki mexanik nuqsonlar kuzatilmadi. ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 10–to’plam 2025 y. Sahifa: 314 Tahlil natijalari shuni tasdiqlaydiki, mahalliy xom ashyolardan foydalanish nafaqat iqtisodiy jihatdan arzon, balki texnologik barqaror va ekologik xavfsiz shisha ishlab chiqarish imkonini ham beradi. Muhokama Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, O‘zbekiston hududlarida mavjud tabiiy resurslar — kvarts qumi, dolomit, ohaktosh va issiqlik elektr stansiyasi kuli — shisha ishlab chiqarishda import xom ashyolarning to‘liq o‘rnini bosishi mumkin. Ularning kimyoviy tarkibi shisha hosil qiluvchi asosiy komponentlarga mos keladi va tayyor mahsulot sifat ko‘rsatkichlariga salbiy ta’sir ko‘rsatmaydi. Mahalliy xom ashyolardan foydalanish orqali ishlab chiqarish tannarxini 10– 15% gacha kamaytirish mumkinligi aniqlandi. Shu bilan birga, modifikatsiyalangan flyus qo‘shimchalarining qo‘llanilishi natijasida pishirish haroratining 70 °C ga pasaytirilishi energiya sarfini o‘rtacha 11–12% gacha qisqartirish imkonini berdi. Bu esa energiya samaradorligini oshirish bilan birga, chiqindilar hajmini kamaytiradi va ekologik xavfsizlikni yaxshilaydi. O‘zbekiston sharoitida bunday texnologiyani joriy etish mahalliy resurslardan oqilona foydalanish, import hajmini kamaytirish va sanoat mahsulotlarining raqobatbardoshligini oshirish imkonini beradi. Shuningdek, bu yondashuv mamlakatda barqaror va “yashil” ishlab chiqarish tizimini shakllantirishga xizmat qiladi. Xulosa va takliflar O‘tkazilgan tadqiqotlar natijasida O‘zbekistonning turli hududlarida mavjud bo‘lgan kvarts qumi, dolomit, ohaktosh, kaolin va issiqlik elektr stansiyasi kulidan samarali foydalanish orqali shisha ishlab chiqarish texnologiyasini mahalliylashtirish imkoniyati aniqlangan. Ushbu xom ashyolar tarkibidagi asosiy oksidlar — SiO₂, CaO, Na₂O va MgO — shisha hosil bo‘lishi uchun zarur bo‘lgan komponentlar bilan to‘liq mos keladi. ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 10–to’plam 2025 y. Sahifa: 315 Tajriba natijalari shuni ko‘rsatdiki, mahalliy xom ashyolardan foydalanish mahsulot sifatini pasaytirmasdan, ishlab chiqarish tannarxini 10–15% gacha kamaytiradi va energiya sarfini o‘rtacha 11–12% gacha qisqartirish imkonini beradi. Shuningdek, bu texnologiya ekologik jihatdan xavfsiz bo‘lib, chiqindilardan ikkilamchi resurs sifatida foydalanish imkonini yaratadi. Quyidagi takliflar ilgari suriladi: 1. O‘zbekistonning qum, dolomit va ohaktosh konlarida kimyoviy tahlil asosida sanoat miqyosida foydalanish uchun mos xom ashyo bazasini shakllantirish. 2. Shisha ishlab chiqaruvchi korxonalarda mahalliy xom ashyolarni sinov asosida qo‘llash va texnologik ko‘rsatkichlarni optimallashtirish. 3. Energiya tejamkor pishirish usullarini (flyus qo‘shimchalari asosida) keng joriy etish. 4. Mahalliy xom ashyolardan foydalanish texnologiyalarini ilmiy markazlar va ishlab chiqarish korxonalari hamkorligida takomillashtirish. 5. Import xom ashyolarga bog‘liqlikni kamaytirish maqsadida shisha sanoati uchun milliy xom ashyo resurslaridan foydalanish dasturini ishlab chiqish. Ushbu takliflarning amalga oshirilishi shisha sanoatida iqtisodiy samaradorlikni oshiradi, energiya sarfini kamaytiradi va O‘zbekistonning sanoat mustaqilligini ta’minlashga xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati 1. Rashidov A.M., To‘xtasinov O.R. Noorganik moddalar texnologiyasi. — Toshkent: “Fan va texnologiya”, 2019. 2. Qodirov B.B., Ergashev S.T. Shisha va keramika materiallari ishlab chiqarish texnologiyasi. — Toshkent: O‘zbekiston Milliy universiteti nashriyoti, 2021. 3. Abdurahmonov A.A., Xo‘jayev R.X. Mahalliy xom ashyolardan foydalanish asoslari. — Toshkent: “Universitet”, 2020. ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 10–to’plam 2025 y. Sahifa: 316 4. Karimov I.I., Abdullayev D.T. Innovatsion energiya tejamkor texnologiyalar shisha sanoatida. — Ilmiy maqolalar to‘plami, TSTU, 2022. 5. European Glass Society. Utilization of Local Raw Materials in Glass Production: A Sustainable Approach. — Journal of Materials Science and Engineering, 2021, Vol. 9, No. 2, pp. 101–110.