KOMPETENSIYAVIY YONDASHUV ASOSIDA PEDAGOGIK NAZARIYANING RIVOJLANISH BOSQICHLARI VA ISTIQBOLLARI

ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR ZTFIT — http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 9–to’plam 2025 y. Sahifa: 112 KOMPETENSIYAVIY YONDASHUV ASOSIDA PEDAGOGIK NAZARIYANING RIVOJLANISH BOSQICHLARI VA ISTIQBOLLARI Nabijonov Nodirbek Ravshanbek o‘g‘li Andijon davlat chet tillari instituti Ijtimoiy-gumanitar fanlar, pedagogika va psixologiya kafedrasi o‘qituvchisi. Annotatsiya: Ushbu tezisda kompetensiyaviy yondashuvning pedagogika nazariyasida shakllanishi, rivojlanish bosqichlari hamda zamonaviy ta’lim tizimidagi ahamiyati yoritilgan. Kompetensiya tushunchasining nazariy mohiyati, u bilan bog‘liq ilmiy yondashuvlar, xorijiy va o‘zbek olimlarining qarashlari tahlil qilinadi. Shuningdek, XXI asrda ta’lim jarayonida bilim, ko‘nikma va malakalarni integratsiyalash, shaxsning mustaqil fikrlash va ijodiy faoliyatini rivojlantirishga qaratilgan yangi metodologik konsepsiyalar ko‘rib chiqiladi. Tezisda pedagogik nazariyaning yangi paradigmasi sifatida kompetensiyaviy yondashuvning ijtimoiy va metodik asoslari yoritilib, uning ta’lim sifatini oshirishdagi o‘rni ilmiy tahlil qilingan. Kalit so’zlar: pedagogik nazariya, kompetensiyaviy yondashuv, metodologik asos, ta’lim sifati, o‘qituvchi kompetensiyasi, innovatsion ta’lim, shaxs rivoji. Abstract:This thesis explores the formation, development stages, and significance of the competence-based approach within the theory of pedagogy. It analyzes the theoretical essence of competence, related scientific interpretations, and perspectives of both foreign and Uzbek scholars. The paper highlights the integration of knowledge, skills, and abilities in the educational process of the 21st century, focusing on independent thinking and creativity. As a new pedagogical paradigm, the competence-based approach is examined as a key factor in enhancing the quality of education and modernizing teaching practices. ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR ZTFIT — http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 9–to’plam 2025 y. Sahifa: 113 Keywords: pedagogical theory, competence-based approach, methodological foundation, education quality, teacher competence, innovative learning, personal development. XXI asrda ta’lim jarayoni tub o‘zgarishlarga duch kelmoqda. Bilimlarning tez yangilanishi, raqamli texnologiyalar ta’siri hamda global raqobat sharoitida o‘quvchilarni faqat nazariy bilim bilan emas, balki amaliy kompetensiyalar bilan qurollantirish zarurati paydo bo‘ldi. Shu bois ta’lim tizimida kompetensiyaviy yondashuv markaziy o‘ringa chiqmoqda. Kompetensiyaviy yondashuv — bu shaxsning o‘z faoliyati davomida bilim, ko‘nikma, tajriba va qadriyatlarni muayyan muammoni hal etishda samarali qo‘llay olish qobiliyatidir. Bu yondashuv avvalo insonni faol, mustaqil, mas’uliyatli va ijodkor sifatida shakllantirishni ko‘zlaydi. Pedagogika nazariyasi tarixiga nazar tashlasak, kompetensiyaviy yondashuv XX asr oxiridan boshlab shakllana boshlagan. G‘arbda bu tushuncha dastlab D. McClelland (1973)ning “Testing for Competence Rather Than for Intelligence” asarida kiritilgan bo‘lib, u insonning intellektual ko‘rsatkichlaridan ko‘ra amaliy qobiliyatini muhim deb baholagan1. Keyinchalik bu g‘oya A. Boyatzis (1982), L. Spencer va S. Spencer (1993)lar tomonidan keng ilmiy asoslab berildi. O‘zbekiston pedagogikasida kompetensiyaviy yondashuvni chuqur tadqiq etgan olimlar qatorida A. Abduqodirov, B. Qodirov, R. Ishmuhamedov va Sh. Sodiqovlarni keltirish mumkin. Ularning fikricha, kompetensiyaviy yondashuv nafaqat o‘quv dasturlarini yangilash, balki ta’lim mazmunini amaliy hayot bilan bog‘lashda ham asosiy metodologik yo‘nalish hisoblanadi. Bugungi kunda O‘zbekiston ta’lim tizimida kompetensiyaviy yondashuv Davlat ta’lim standartlarida (DTSt) asosiy mezon sifatida belgilangan. Unda har bir bosqichdagi o‘quvchilarning bilim, ko‘nikma va malakalari kompetensiyalar orqali baholanadi. ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR ZTFIT — http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 9–to’plam 2025 y. Sahifa: 114 Kompetensiyaviy yondashuvning rivojlanish bosqichlarini quyidagicha tasniflash mumkin: 1. Nazariy shakllanish bosqichi (XX asr 60–80-yillari): asosiy ilmiy tushunchalar va terminologiya shakllandi. 2. Ilmiy-amaliy integratsiya bosqichi (XX asr 90-yillari): kompetensiyalar ta’lim dasturlariga kiritila boshlandi. 3. Raqamli kompetensiyalar davri (XXI asr): raqamli savodxonlik, kommunikativ va madaniy kompetensiyalar muhim o‘rin egalladi. 4. Innovatsion pedagogika bosqichi (hozirgi davr): kompetensiyaviy yondashuv shaxsning ijtimoiy-madaniy va raqamli muhitdagi moslashuvchanligini ta’minlovchi konsepsiyaga aylandi. Kompetensiyaviy yondashuvning asosiy vazifasi — bilimlarni amaliyot bilan bog‘lash, o‘quvchi shaxsini ijtimoiy hayotda faol ishtirok etishga tayyorlashdir. Bu yondashuv orqali o‘quvchi faqat ma’lumot oluvchi emas, balki muammolarni hal etuvchi sub’yekt sifatida shakllanadi. Pedagogik nazariya uchun bu yondashuvning ahamiyati nihoyatda katta. Chunki u ta’limning natijaviylik mezonini o‘zgartiradi: endi ta’lim samaradorligi faqat bilim hajmiga emas, balki o‘quvchining real hayotiy vaziyatlarda ushbu bilimni qo‘llay olishiga qarab baholanadi. O‘zbekiston oliy ta’lim tizimida ham kompetensiyaviy yondashuv asosida o‘quv rejalari va fan dasturlarini modernizatsiya qilish jarayoni jadallik bilan kechmoqda. Jumladan, pedagogika, psixologiya, filologiya kabi yo‘nalishlarda o‘qituvchi kompetensiyalarining kasbiy, kommunikativ, axborot va innovatsion turlari bo‘yicha baholash tizimi joriy etilgan. Xulosa qilib aytganda, kompetensiyaviy yondashuv pedagogik nazariyada yangi paradigmani shakllantirmoqda. U shaxsning o‘zini namoyon etishi, ijodiy fikrlashi va ijtimoiy faolligini rivojlantirishni ta’lim jarayonining markaziga qo‘yadi. Shu ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR ZTFIT — http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 9–to’plam 2025 y. Sahifa: 115 bois, bu yondashuvning ilmiy asoslarini chuqur o‘rganish va milliy ta’lim amaliyotiga to‘liq integratsiya qilish dolzarb masala bo‘lib qolmoqda. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. McClelland, D.C. (1973). Testing for Competence Rather Than for Intelligence. American Psychologist, 28(1), 1–14. 2. Boyatzis, R.E. (1982). The Competent Manager: A Model for Effective Performance. John Wiley & Sons. 3. Abduqodirov, A. (2018). Pedagogik innovatsiyalar va kompetensiyaviy yondashuv asoslari. Toshkent: Fan nashriyoti. 4. Ishmuhamedov, R. (2019). Ta’lim jarayonida kompetensiyalarni shakllantirishning ilmiy asoslari. Toshkent: TDPU matbaasi.