O'ZBEKISTONDA TIJORAT BANKLARINI TRANSFORMATSIYA QILISHNING DOLZARB MASALALARI

39 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 “O'ZBEKISTONDA TIJORAT BANKLARINI TRANSFORMATSIYA QILISHNING DOLZARB MASALALARI Mamitova Sabina Bakir qizi Denov tadbirkorlik va pedagogika institiuti Tadbirkorlik va Boshqaruv fakulteti Bank ishi va audit yo`nalishi 4-bosqich talabasi [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17510173 Annotatsiya: Ushbu tezisda O‘zbekiston Respublikasida tijorat banklarini transformatsiya qilish jarayonining dolzarb masalalari tahlil qilinadi. Bank tizimini modernizatsiya qilish va uni xalqaro moliya standartlariga moslashtirish, korporativ boshqaruv, raqamli texnologiyalar va moliyaviy barqarorlikni ta’minlash kabi yo‘nalishlarning ahamiyati yoritilgan. Shuningdek, banklarni transformatsiya qilish orqali iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirish, investitsiya muhitini yaxshilash hamda aholining moliyaviy xizmatlardan foydalanish imkoniyatlarini kengaytirish masalalariga e’tibor qaratilgan. Tadqiqotda mavjud muammolar, ularni hal etish bo‘yicha takliflar hamda tijorat banklarining raqobatbardoshligini oshirish yo‘llari ko‘rsatib o‘tilgan. Kalit so‘zlar: pul bozori, moliya tizimi, Markaziy bank, likvidlik, moliyaviy instrumentlar, pul-kredit siyosati, elektron to‘lov tizimlari, raqamli valyuta, iqtisodiy rivojlanish. So‘nggi yillarda jahon moliya bozorida yuz berayotgan keskin o‘zgarishlar tijorat banklari faoliyatida transformatsiya jarayonlarini chuqurlashtirishni taqozo etmoqda. Banklar nafaqat moliyaviy vositachilik vazifasini bajaruvchi institut, balki iqtisodiy taraqqiyotning drayveri sifatida ham faoliyat yuritishi lozim. Shu boisdan ham raqamli texnologiyalarni joriy etish, boshqaruv tizimini takomillashtirish va xizmatlar sifatini oshirish zamon talabi bo‘lib qolmoqda. O‘zbekiston bank tizimi misolida olib qaralganda, so‘nggi besh yil davomida sezilarli o‘zgarishlarga erishildi. 1 Avvalo, banklarning transformatsiyasi “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, bunda banklar raqamli xizmatlarni kengaytirish, xalqaro standartlarga moslashish va mijozlarga qulay moliyaviy muhit yaratishga intilmoqda. Misol tariqasida, masofaviy xizmatlardan foydalanuvchilar sonining yildan-yilga ortishi, mobil ilovalar orqali amalga oshirilayotgan tranzaksiyalar hajmining keskin o‘sishi keltirilishi mumkin. Bu esa banklarning yangi avlod mijozlar talabiga moslashayotganidan dalolat beradi. Shuningdek, tahlillar shuni ko‘rsatadiki, banklarda korporativ boshqaruv tizimini modernizatsiya qilish natijasida shaffoflik, hisobdorlik va samaradorlik darajasi oshmoqda. Boshqaruv organlarida mustaqil direktorlar ulushining ko‘payishi, risk-menejment bo‘limlarining faoliyatini kuchaytirish ham transformatsiya samaradorligining muhim natijalaridan biridir. Bu esa xalqaro investorlarga ishonch bag‘ishlaydi va banklarning xalqaro reytinglarda yuqori pog‘onaga ko‘tarilishiga zamin yaratadi. “Transformatsiya qilish” so‘zi lotincha “transformare” so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, “o‘zgartirish”, “yangilash”, “tubdan isloh qilish” degan ma’noni bildiradi. Transformatsiya qilish – bu tizim, tashkilot yoki jarayonni zamonaviy talablarga mos holda o‘zgartirish va takomillashtirish demakdir. Tijorat banklarini transformatsiya qilish deganda — banklarning boshqaruv tizimi, moliyaviy faoliyati, xizmat ko‘rsatish shakli va texnologiyalarini zamonaviy xalqaro standartlarga mos ravishda tubdan yangilash jarayoni tushuniladi. 2 O‘zbekistonda bank transformatsiyasi quyidagilarni o‘z ichiga oladi: 1. Korporativ boshqaruvni joriy etish — ya’ni bank faoliyatini xalqaro menejment usullari asosida boshqarish. 2. Raqamli texnologiyalarni qo‘llash — masalan, mobil bank, internet banking, onlayn kreditlash. 3. Moliyaviy shaffoflikni oshirish — xalqaro buxgalteriya va hisobot standartlarini joriy etish (IFRS). 4. Davlat ulushini kamaytirish — banklarni xususiylashtirish va investorlar jalb etish. 1 Karimov, I. (2021). O‘zbekiston bank tizimida transformatsion islohotlar: Nazariya va amaliyot. Toshkent: Iqtisodiyot nashriyoti 2 Qodirov, S. (2023). Tijorat banklarida raqamli transformatsiya: imkoniyat va xavf-xatarlar. Toshkent: TDIU ilmiy jurnali. 40 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 5. Risk-menejment tizimini rivojlantirish — risklarni aniqlash va boshqarishning zamonaviy mexanizmlarini tatbiq etish. Tijorat banklarini transformatsiya qilish yo‘nalishlari 3 1 -jadval Transformatsiya jarayonlarining iqtisodiyotdagi real ta’sirini tahlil qilishda statistik ko‘rsatkichlar muhim manba sifatida xizmat qiladi. So‘nggi yillarda O‘zbekistonda bank-moliya sektori hajmi va sifati jihatidan keskin o‘sib bormoqda. Masalan, 2020-yilda tijorat banklarining aktivlari hajmi qariyb 325 trln so‘mni tashkil etgan bo‘lsa, 2024-yilga kelib bu ko‘rsatkich 700 trln so‘mdan oshdi. Shu davr ichida banklarning ustav kapitali ham ikki baravarga ko‘payib, xalqaro moliya bozorida faoliyat yuritish imkoniyatlarini kengaytirdi. 4 Raqamlashtirish ko‘rsatkichlariga to‘xtalsak, 2020-yilda mobil bankingdan foydalanuvchi mijozlar soni 4 million atrofida bo‘lgan bo‘lsa, 2024-yilda bu ko‘rsatkich 12 milliondan oshdi. Bu esa transformatsiya jarayonlarining aholi orasida keng qamrovli natija berayotganini ko‘rsatadi. Qolaversa, pandemiya davrida shakllangan masofaviy xizmatlarga bo‘lgan ehtiyoj banklarni yangi biznes-modellarga o‘tishga majbur etdi. Shu sababli bugungi kunda banklarning daromad strukturasida raqamli xizmatlar ulushi tobora ortib bormoqda. Tijorat banklari transformatsiyasining bosqichlari 5 2-jadval Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, transformatsiyani muvaffaqiyatli amalga oshirgan banklar moliyaviy barqarorlikni ta’minlashda sezilarli yutuqlarga erishmoqda. Masalan, Singapur va Janubiy Koreya banklari raqamli transformatsiya jarayonini fintech kompaniyalari bilan hamkorlikda yo‘lga qo‘ygan holda mijozlarga 3 Jadval saytlar ma`lumotlar asosida muallif tomonidan yaratildi 4 O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 12-maydagi PF-5992son Farmoni. Bank tizimini isloh qilish strategiyasi to‘g‘risida. Toshkent. 5 Jadval saytlar ma`lumotlar asosida muallif tomonidan yaratildi 41 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 24/7 xizmat ko‘rsatish imkoniyatini yaratdi. Natijada ularning moliyaviy ko‘rsatkichlari va xalqaro reytinglari oshib, bank tizimining jozibadorligi kuchaydi. O‘zbekiston banklari uchun ham bu tajribalar amaliy ahamiyat kasb etadi, chunki mamlakatda fintech bozorining rivojlanish sur’atlari yuqori. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekiston tijorat banklarida transformatsiya nafaqat xizmatlar sifatini oshirish, balki moliyaviy inklyuziyani ham kengaytiradi. Aholining uzoq hududlarda yashovchi qatlamlari masofaviy bank xizmatlaridan foydalanish imkoniga ega bo‘lmoqda. Shu orqali jamg‘arma va investitsion imkoniyatlar ortib, iqtisodiyotga qo‘shimcha kapital oqimi ta’minlanmoqda. Kelgusidagi istiqbollarga nazar tashlasak, banklar transformatsiyasining samaradorligi quyidagi omillarga bog‘liq: • Xalqaro standartlarga to‘liq moslashish (IFRS, Basel III, ESG talablari); • Moliyaviy ekotizim yaratish, ya’ni bank, sug‘urta, investitsiya va to‘lov xizmatlarini yagona platformaga jamlash; • Kiberxavfsizlik infratuzilmasini mustahkamlash, chunki elektron to‘lovlar hajmining ortishi bilan kiberxavflar xavfi ham ko‘paymoqda; • Yashil moliyalashtirish va ijtimoiy loyihalarni qo‘llab-quvvatlash, bu orqali banklarning barqaror rivojlanishga qo‘shgan hissasi kuchayadi 6 . Xulosa Yuqorida keltirilgan tahlillar va natijalar shuni ko‘rsatadiki, tijorat banklari faoliyatini transformatsiyalashuv jarayoni bugungi kunda nafaqat iqtisodiy zarurat, balki moliyaviy tizimning barqaror rivojlanishining asosiy sharti hisoblanadi. Transformatsiyaning markazida raqamlashtirish, xalqaro standartlarga moslashish va innovatsion yondashuvlarni joriy etish turibdi. Bu jarayon mijozlarga xizmat ko‘rsatish sifatini oshiradi, banklarning raqobatbardoshligini mustahkamlaydi va xalqaro moliya bozorida ularning mavqeini yuksaltiradi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, O‘zbekistonda bank tizimida transformatsiya “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi bilan bevosita bog‘liq bo‘lib, unda masofaviy xizmatlarni kengaytirish, fintech hamkorliklarini rivojlantirish, korporativ boshqaruvni kuchaytirish va kiberxavfsizlikni mustahkamlash ustuvor yo‘nalishlar sifatida belgilangan. Bu esa nafaqat moliyaviy xizmatlarning jozibadorligini oshiradi, balki aholining keng qatlamlari uchun moliyaviy inklyuziyani ta’minlaydi. Xulosa sifatida aytish mumkinki, tijorat banklari transformatsiyasini takomillashtirish: • banklarning raqamli ekotizim yaratish salohiyatini kuchaytiradi; • xalqaro standartlarga mos faoliyat yuritish imkoniyatini oshiradi; • yashil moliyalashtirish va barqaror rivojlanishga xizmat qiladi; • eng muhimi, milliy iqtisodiyotning barqaror o‘sishi va jahon moliya bozoriga integratsiyalashuvini tezlashtiradi. Shunday qilib, transformatsiya jarayonlari izchil amalga oshirilsa, O‘zbekiston tijorat banklari nafaqat mintaqaviy, balki global moliya bozorida ham munosib o‘rin egallash imkoniga ega bo‘ladi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Karimov, I. (2021). O‘zbekiston bank tizimida transformatsion islohotlar: Nazariya va amaliyot. Toshkent: Iqtisodiyot nashriyoti. 2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 12-maydagi PF-5992son Farmoni. Bank tizimini isloh qilish strategiyasi to‘g‘risida. Toshkent. 3. Qodirov, S. (2023). Tijorat banklarida raqamli transformatsiya: imkoniyat va xavf-xatarlar. Toshkent: TDIU ilmiy jurnali. 6 Qodirov, S. (2023). Tijorat banklarida raqamli transformatsiya: imkoniyat va xavf-xatarlar. Toshkent: TDIU ilmiy jurnali.