Xushmuomalalik nazariyasining asosiy tamoyillari va tilshunoslikdagi o'rni

2025 – NOYABR 16 Xushmuomalalik nazariyasining asosiy tamoyillari va tilshunoslikdagi o‘rni Andijon davlat universiteti Axmedova Dildoraxon Bugungi tilshunoslikda antroposentrizmning ahamiyatli bo‘lib, tilni inson omili orqali o‘rganish tilning tabiatini ochiq namoyon etmoqda. Xushmuomalalik ham insonning o‘ziga xos sifati va u insonlarning bir-biri bilan yaxshi munosabatda bo‘lishi, hurmat va ehtirom ko‘rsatishi, jamiyatda jamiyat azolari orasida totuvlikni ta’minlashga xizmat qiladigan muhim fazilatdir. Bu tushuncha qadimdan insoniy fazilatlarning eng muhimlaridan biri bo‘lib kelgan va madaniyatlararo muloqotda, ishbilarmonlik aloqalarida, oilaviy va ijtimoiy hayotda katta ahamiyat kasb etadi. Ushbu maqolada xushmuomalalik tushunchasi, uning asosiy tamoyillari, jamiyat rivoji va tilde aks etishi yoritiladi. Xushmuomalalik - bu insonlar o‘rtasidagi iliq munosabatlarni saqlashvamustahkamlashga xizmat qiluvchi muhimomil hisoblanadi. O‘zbek tilida xushmuomalalikstrategiyalari madaniy va lingvistik jihatdanboybo‘lib, insonlarning birbiriga hurmat bilanmunosabatda bo‘lishiga asoslanadi. Ushbustrategiyalar ichiga murojaat shakllari, iltifot, yumshoq iboralar va bevosita gapirishdanqochish kabi usullar kiradi. Xushmuomalalikkommunikativ samaradorlikni oshirishbilanbirga, mojarolarni oldini olish vaijtimoiyhamkorlikni mustahkamlashda muhimrol o‘ynaydi. О‘zbеk tilshunоsligidаbаdiiy mаtnlаrning milliy-mаdаniy, kоgnitiv, psiхоlingvistik, lingvоkulturоlоgik, sоtsiоlingvistik, prаgmаtik hаmdаsоtsiоprаgmаtik хususiyаtlаrini tаdqiq еtishgаbаg‘ishlаngаn ilmiy izlаnishlаr chuqurlаshib bоrmоqdа. Bundаy tаdqiqоtlаrdаbаdiiy аsаrlаr ijtimоiy-mаdаniy hоdisаsifаtidаqimmаtli mаnbаhisоblаnаdi, chunki undаmillаtning dunyоqаrаshi, ijtimоiy kо‘nikmаlаri vаmаdаniy qаdriyаtlаri til оrqаli ifоdаlаnаdi. Ushbu dissеrtаtsiyаmizdаsоtsiоprаgmаtik mеtоdоlоgiyаgааsоslаnib, Tоhir Mаlik аsаrlаridаgi qаhrаmоnlаr nutqidаtil vаmаdаniyаt indikаtоrlаri оrqаli nаmоyоn bо‘lаdigаn kоmmunikаtiv strаtеgiyаlаr, хususаn, хushmuоmаlаlik, mаdаniy kоnvеnsiyаlаrgааsоslаngаn nutq usullаriniilmiy jihаtdаn tаhlil qilgаnmiz.Ushbu yоndаshuv bаdiiy аsаrlаrdаgi mulоqоtlаrni chuqur tаhlil qilish hаmdаqаhrаmоnlаr о‘rtаsidаgi ijtimоiy munоsаbаtlаrni аniqlаshgаimkоn bеrgаn. Shu оrqаli оbrаzlаrlаrning 2025 – NOYABR 17 til оrqаli jаmiyаtdаgi о‘rni, mаvqеyini аniq ifоdаlаnаdi, mulоqоtdаgi хushmuоmаlаlik аktlаri оrqаli ulаrning ijtimоiy rоli nаmоyоn bо‘lаdi. Xushmuomalalik – insoniy fazilatlarning muhim jihatlaridan biri bo‘lib, ijtimoiymuloqotda katta ahamiyat kasb etadi. U xushfe’llikka qaraganda kengroq tushunchaniifodalaydi va insonning nafaqat xulq-atvori, balki nutqi orqali hamnamoyonbo‘ladi. Xushmuomalalik muloyimlik, murosai-madora, ohistalik va tagdorlik kabi fazilatlarni o‘zichiga oladi. Shu bilan birga, u axloqiy me’yorlar asosida shakllangan tartibli xatti-harakatbo‘lib, birovga nojo‘ya gap aytmaslik, suhbat jarayonida hurmat saqlash, qo‘pol muomaladanyiroq bo‘lish hamda his-tuyg‘ularni nazorat qilishni talab etadi. Xushmuomalalik insonning madaniyati va odobini aks ettiruvchi ma’naviyboyliksanaladi. U suhbatdoshlarning kayfiyatini ko‘tarish, ularning dilini yorug‘ qilishvako‘ngilgataskin berish vositasi sifatida namoyon bo‘ladi. Xushmuomalalik samimiyatningko‘rinishibo‘lib, Alisher Navoiy ta’biri bilan aytganda, "Har kimki chuchuk soʻz elga izhor aylar, Harnechani agʻyor durur yor aylar." Hayotiy tajribalar shuni ko‘rsatadiki, ko‘plab kelishmovchilikva mojarolarning ildizi odatda qo‘pol so‘zlar va yomon muomalaga borib taqaladi. Kimdirbeparvo yoki o‘ylamay aytilgan gap bilan boshqani xafa qilsa, bu o‘zaro tushunmovchilikvakelishmovchiliklarga sabab bo‘lishi mumkin. Xushmuomalalik insonning hayotida katta muvaffaqiyatlarga erishish omillaridanbiribo‘lib, hatto taraqqiy etgan jamiyat qurilishida ham asosiy rol o‘ynaydi. Shuboisturlidavrlarda donishmand mutafakkirlar va allomalar xushmuomalalikning ahamiyatigaalohidaurg‘u berib kelganlar. Ular har doim boshqalarga yoqimli so‘zlar aytishga, muloyimnutqishlatishga undaganlar. Yaxshi so‘z inson obro‘sini oshirib, unga do‘stlar orttiradi vajamiyatdahurmat qozonishiga xizmat qiladi. Tarixiy va adabiy manbalarimizning har bir sahifasidashirinso‘zlik, suhbat odobi va axloqiy tarbiya haqidagi ibratli fikrlarga duchkelishimizmumkin. Chunki hayotiy tajribalar asosida shakllangan xushmuomalalik va muloqot odoblarihar qanday davrda ham muhim ahamiyat kasb etgan. Amir Xusrav Dehlaviy suhbat odobiga katta e’tibor qaratgan mutafakkirlardanbiribo‘lib, u yomon niyatli, sovuq muomalali odamlardan uzoq yurishni tavsiya etgan. Uningfikricha, xushmuomalalik bilan olib borilgan har qanday ish, suhbat yoki maslahat pirovardnatijada ijobiy samara beradi. Aksincha, qo‘pol muomala, jizzakilik 2025 – NOYABR 18 va tajanglik esainsonningaxloqsizligini ifoda etadi. Haqiqiy xushmuomalalik burch sifatida qabul qilinishi lozim, chunkiu inson sha’nini ulug‘laydigan muhim fazilatlardan biridir. O‘zbek tilidagi xushmuomalalik strategiyalari muloqotda hurmat, uyg‘unlikvabilvositalikni ta’kidlaydigan madaniy me’yorlar va ijtimoiy kutishlar asosida shakllanadi. Ushbu tadqiqot natijalari oʻzbek nutqida keng qoʻllaniladigan bir qanchaasosiyxushmuomalalik strategiyalarini, jumladan, hurmat, bilvosita nutq va yumshatishusullariniajratib koʻrsatadi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Abdulla Qodiriy (1932). O‘tkan kunlar. Toshkent: O‘zbekiston. 2. Alisher Navoiy (1483). Xamsa. Toshkent: Adabiyot va san'at nashriyoti. 3. Bouz E. H. L. Politeness and Social Interaction.2002. Oxford University Press. 4. Brown P., & Levinson, S. C. (1987). Politeness: Some universals in language usage. Cambridge University Press. 5. Culpeper J. (2011). Impoliteness: Using language to cause offence. Cambridge University Press.