O'ZBEKISTON RESPUBLIKASI TIJORAT BANKLARIDAGI MUOMOLARNI KELIB CHIQISH SABABLARI VA UNGA TA'SIR ETUVCHI OMILLAR

59 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI TIJORAT BANKLARIDAGI MUOMOLARNI KELIB CHIQISH SABABLARI VA UNGA TA’SIR ETUVCHI OMILLAR Saidov Xayotjon Raxmatulloyevich Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti Tadbirkorlik va boshqaruv fakulteti Moliya va bank ishi kafedrasi o‘qituvchisi https://doi.org/10.5281/zenodo.17510353 Annatatsiya: Ushbu tezisda O‘zbekiston tijorat banklarida muomalarning kelib chiqish sabablari va ularga ta’sir etuvchi asosiy omillar yoritilgan. Iqtisodiy o‘sish, pul-kredit siyosati, bank tizimining barqarorligi hamda aholining moliyaviy savodxonligi muhim omillar sifatida ko‘rsatib o‘tiladi. Kalit so‘zlar: tijorat banklari, muomala, iqtisodiy omillar, pul-kredit siyosati, likvidlik, moliyaviy barqarorlik, investitsiya, moliyaviy savodxonlik. Kirish Mamlakatimizda moliya-bank tizimini isloh qilish va modernizatsiya qilish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Tijorat banklari moliyaviy resurslarning qayta taqsimlanishi, xo‘jalik subyektlari va aholining moliyaviy ehtiyojlarini ta’minlashda muhim o‘rin tutadi. Bank tizimidagi muomala — bu pul mablag‘larining jamg‘arilishi, taqsimlanishi va iqtisodiyotga yo‘naltirilishi jarayonidir. U iqtisodiy o‘sishni jadallashtirish va moliyaviy barqarorlikni mustahkamlashda asosiy vosita hisoblanadi. Shu bois, tijorat banklaridagi muomalarning kelib chiqish sabablari va ularga ta’sir etuvchi omillarni ilmiy asosda o‘rganish dolzarbdir. Muomalarning kelib chiqish sabablari O‘zbekiston tijorat banklarida muomalarning shakllanishi quyidagi omillarga asoslanadi: • xo‘jalik yurituvchi subyektlar o‘rtasida hisob-kitoblarning zarurati; • aholining bo‘sh mablag‘larini depozit sifatida banklarga jalb qilish; • korxona va aholining kreditga bo‘lgan talabi; • davlat byudjeti mablag‘larini taqsimlash va moliyalashtirish; • xalqaro iqtisodiy aloqalar va investitsion oqimlar. Shuni ta’kidlash kerakki, bu jarayonlarning huquqiy asoslari ham mavjud. Jumladan, “Banklar va bank faoliyati to‘g‘risida”gi Qonun 1 (2019-yil 5-noyabr) tijorat banklarining vakolatlari, operatsiyalarini amalga oshirish tartibi va ularning majburiyatlarini belgilab beradi. № Ko‘rsatkich/ Omillar O‘zbekiston Respublikasi tijorat banklari Chet el (rivojlangan davlatlar, masalan AQSH, Germaniya, Yaponiya) tijorat banklari 1 Muomalalarning kelib chiqish sabablari Asosan davlat dasturlari, investitsion loyihalar, aholining jamg‘arma va kreditga bo‘lgan ehtiyoji bilan bog‘liq. Bozor talabiga, kapital aylanishi, investitsiya fondlari va transmilliy korporatsiyalar faoliyatiga asoslanadi. 2 Monetar siyosatning ta’siri Markaziy bankning qat’iy nazorati, qayta moliyalash stavkasi va majburiy zaxiralar darajasi muhim rol o‘ynaydi. Mustaqil markaziy bank siyosati, inflyatsiyani past darajada ushlab turish orqali barqaror muomala ta’minlanadi. 3 Kredit siyosati Davlat sektoriga yo‘naltirilgan, ko‘p hollarda subsidiyalangan foiz stavkalari mavjud. Kreditlar bozor mexanizmlariga asoslangan, risk baholash tizimi mukammal ishlab chiqilgan. 1 O‘zbekiston Respublikasi “Banklar va bank faoliyati to‘g‘risida”gi Qonuni, 2019-yil 5-noyabr. 60 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 № Ko‘rsatkich/ Omillar O‘zbekiston Respublikasi tijorat banklari Chet el (rivojlangan davlatlar, masalan AQSH, Germaniya, Yaponiya) tijorat banklari 4 Texnologik omillar Raqamli bank xizmatlari rivojlanmoqda, lekin ayrim hududlarda infratuzilma cheklangan. To‘liq raqamlashtirilgan, sun’iy intellekt va blokcheyn texnologiyalaridan keng foydalaniladi. 5 Huquqiy asoslar “Banklar va bank faoliyati to‘g‘risida”gi Qonun, Prezident farmonlari va Moliya bozori agentligi qarorlari asosida tartibga solinadi. Xalqaro moliya standartlari (Basel III), mustaqil moliyaviy nazorat va sud tizimi orqali tartibga solinadi. 6 Aholining bank tizimiga ishonchi So‘nggi yillarda oshib bormoqda, lekin norasmiy sektor hali yuqori. Bank tizimiga ishonch yuqori, omonatlar kafolat tizimi kuchli. 7 Valyuta siyosati va tashqi omillar Milliy valyutaning kursi Markaziy bank tomonidan boshqariladi, tashqi savdo balansiga bog‘liq. Erkin suzuvchi valyuta tizimi, global bozor ta’siriga moslashuvchan mexanizmlar mavjud. 8 Moliyaviy barqarorlik Davlat qo‘llab-quvvatlovi muhim rol o‘ynaydi. Ba’zi banklar hali kapital yetarliligi bo‘yicha zaif. Bozor intizomi kuchli, banklar mustaqil risklarni boshqarish imkoniyatiga ega. 9 Innovatsion xizmatlar Mobil ilovalar, QR to‘lovlar va onlayn kredit tizimlari kengaymoqda. Fintech kompaniyalar bilan hamkorlikda yangi mahsulotlar (kredit scoring, neobanklar) rivojlangan. 10 Xalqaro hamkorlik Jahon banki, Osiyo taraqqiyot banki va boshqa xalqaro moliya institutlari bilan hamkorlikda ishlaydi.2 Xalqaro kapital bozorlariga to‘g‘ridan-to‘g‘ri chiqish imkoniyatiga ega, global investitsiyalarni jalb qiladi. Muomalarga ta’sir etuvchi omillar Tijorat banklaridagi muomala hajmi va sifati ichki va tashqi omillar ta’sirida shakllanadi. 1. Iqtisodiy omillar: yalpi ichki mahsulot hajmi, iqtisodiy o‘sish sur’atlari, inflyatsiya darajasi, investitsion muhit. 2. Moliyaviy omillar: Markaziy bankning pul-kredit siyosati, qayta moliyalashtirish stavkasi, milliy valyuta kursi va moliyaviy bozorlarning rivojlanish darajasi. 3. Institutsional omillar: tijorat banklarining kapital bazasi, likvidligi, risklarni boshqarish tizimi, xalqaro standartlarga moslashuvi. 4. Ijtimoiy omillar: aholining bank tizimiga bo‘lgan ishonchi, moliyaviy savodxonlik darajasi, jamg‘arish va iste’mol odatlari. 5. Tashqi omillar: global moliya bozorlaridagi o‘zgarishlar, xorijiy investitsiyalar, geosiyosiy xavflar. Mazkur omillarning samarali boshqarilishi mamlakat moliyaviy tizimining barqarorligi va tijorat banklari faoliyatining samaradorligini oshiradi. Bu borada davlat siyosatining ahamiyati beqiyosdir. Masalan, Prezidentning PF–5717-sonli “Bank tizimini isloh qilish va banklarning moliyaviy barqarorligini oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Farmoni 3 (2019-yil 14-may) bank tizimida xususiy kapital ulushini 2 “O‘zbekiston Respublikasining Markaziy banki to‘g‘risida”gi Qonun, 2019-yil 11-noyabr, O‘RQ–580-son. 3 O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PF–5717-sonli “Bank tizimini isloh qilish va banklarning moliyaviy barqarorligini oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Farmoni, 2019-yil 14-may. 61 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 oshirish, raqamli texnologiyalarni keng joriy etish va xalqaro reytinglar asosida baholash tizimini yo‘lga qo‘yishga qaratilgan. № Ko‘rsatkich / Omillar 2022-yil 2023-yil 2024-yil (taxminan) 1 Umumiy aktivlar hajmi (trln so‘mda) 530,2 640,7 760,5 2 Jami kredit portfeli (trln so‘mda) 365,0 450,8 525,4 3 Aholi omonatlari (trln so‘mda) 92,5 123,4 155,0 4 Korxonalarga ajratilgan kreditlar ulushi (%) 74,8 71,2 69,0 5 Iste’mol kreditlari ulushi (%) 11,5 14,8 17,5 6 Raqamli tranzaksiyalar ulushi (%) 38 52 68 7 Foiz stavkalari (o‘rtacha yillik, %) 20–22 19–21 17–19 8 Bank tizimidagi xususiy kapital ulushi (%) 14 18 25 9 Chet el investitsiyasi ishtirokidagi banklar soni 5 6 7 10 Banklar soni (jami) 33 32 31 11 Markaziy bank qayta moliyalash stavkasi (%) 14,0 15,0 14,0 12 Inflyatsiya darajasi (%) 12,3 9,0 8,0 (prognoz) 13 Asosiy ta’sir etuvchi omillar Pandemiya oqibatlari, davlat dasturlari, energiya sektori islohoti Raqamli iqtisodiyotga o‘tish, banklarning kapitallashuvi Bozor mexanizmlarining kuchayishi, xususiylashtirish jarayoni 14 Natija (umumiy tendensiya) Barqarorlashuv davri Faol o‘sish bosqichi Raqamli va xususiy banklashuv davri • 2022–2024-yillar oralig‘ida O‘zbekiston 4 bank tizimi kapital va aktivlar hajmi bo‘yicha 40% dan ortiq o‘sishga erishdi. • Aholi omonatlari sezilarli o‘sdi — bu bank tizimiga bo‘lgan ishonch ortib borayotganini ko‘rsatadi. • Raqamli bank xizmatlari ulushi 3 yilda deyarli ikki baravar oshdi. 4 O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki yillik hisobotlari (2022, 2023, 2024-yillar prognoz) – https://cbu.uz 62 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 • 2024-yilda xususiy sektor ulushi va chet el investitsiyasi ham ortdi, bu esa tizimning bozor tamoyillariga yaqinlashayotganini bildiradi. Ilmiy adabiyotlarda yondashuvlar Bank muomalalariga oid ilmiy adabiyotlarda ham turli yondashuvlar mavjud. Xususan, G‘afurov U. va Ahmedov B.ning “Bank ishi nazariyasi va amaliyoti” 5 (Toshkent, 2020) asarida tijorat banklarining muomala jarayonlariga ta’sir etuvchi asosiy omillar sifatida likvidlik, risklarni boshqarish, aholining moliyaviy savodxonligi va xalqaro integratsiya alohida qayd etiladi. Bu ilmiy manbalarda bank tizimining samarali faoliyati mamlakat iqtisodiy taraqqiyotining muhim sharti sifatida talqin etiladi. Xulosa O‘zbekiston tijorat banklaridagi muomalarning kelib chiqish sabablari va ularga ta’sir etuvchi omillarni tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, bank tizimi mamlakat iqtisodiyotining barqaror rivojlanishi uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega. Huquqiy asoslar (qonun va farmonlar), iqtisodiy jarayonlar, moliyaviy siyosat va ijtimoiy omillar muomala jarayonini shakllantiruvchi asosiy omillardir. Shuning uchun tijorat banklari faoliyatini yanada takomillashtirish, aholining bank tizimiga bo‘lgan ishonchini oshirish va xalqaro moliya bozorlariga integratsiyani chuqurlashtirish kelgusida ustuvor vazifalardan biri bo‘lib qoladi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. O‘zbekiston Respublikasi “Banklar va bank faoliyati to‘g‘risida”gi Qonuni, 2019-yil 5-noyabr. 2. “O‘zbekiston Respublikasining Markaziy banki to‘g‘risida”gi Qonun, 2019-yil 11-noyabr, O‘RQ–580son. 3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PF–5717-sonli “Bank tizimini isloh qilish va banklarning moliyaviy barqarorligini oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Farmoni, 2019-yil 14-may. 4. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki yillik hisobotlari (2022, 2023, 2024-yillar prognoz) – https://cbu.uz 5. G‘afurov U., Ahmedov B. Bank ishi nazariyasi va amaliyoti. – Toshkent: Iqtisod-Moliya, 202 5 G‘afurov U., Ahmedov B. Bank ishi nazariyasi va amaliyoti. – Toshkent: Iqtisod-Moliya, 2020.