TIJORAT BANKLARIDA INNOVATSION BANK XIZMATLARINI KO'PAYTIRISH MASALALARI

66 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 TIJORAT BANKLARIDA INNOVATSION BANK XIZMATLARINI KO‘PAYTIRISH MASALALARI G’afforov Shoydulla Shavkat O’g’li Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti Tadbirkorlik va boshqaruv fakulteti Bank ishi va auditi yo’nalishi 4 -bosqich talabalari [email protected] Abdurahmanov Jahongir Abdusator o’gli Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti Tadbirkorlik va boshqaruv fakulteti Bank ishi va auditi yo’nalishi 4 -bosqich talabalari abduraxmonovjahong[email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17510382 Annotatsiya: Mazkur tezisda O‘zbekiston tijorat banklarida innovatsion bank xizmatlarini rivojlantirishning dolzarbligi, ularning iqtisodiy samaradorlikni oshirishdagi o‘rni va mavjud muammolar tahlil qilingan. Shuningdek, innovatsion xizmatlarni kengaytirish bo‘yicha amaliy takliflar ishlab chiqilgan. Ishda raqamli bank texnologiyalarining ahamiyati, FinTech yechimlarining afzalliklari hamda bank tizimini raqamli transformatsiyaga tayyorlash masalalari yoritilgan. Kalit so‘zlar: Tijorat banklari, innovatsion xizmatlar, raqamli transformatsiya, FinTech, mobil banking, kiberxavfsizlik, raqamli iqtisodiyot, blokcheyn, elektron to‘lov tizimlari. Kirish O‘zbekiston Respublikasi iqtisodiyotining barqaror rivojlanishida bank tizimi muhim o‘rin egallaydi. So‘nggi yillarda raqamli texnologiyalarni joriy etish bank faoliyatini tubdan o‘zgartirmoqda. Xususan, tijorat banklarida innovatsion bank xizmatlarini kengaytirish masalalari milliy iqtisodiyotning raqamli o‘zgarishlariga mos tarzda shakllanmoqda. O‘zbekiston Respublikasida bank tizimini isloh qilish strategiyasi to‘g‘risida"gi qaror — ushbu hujjat tijorat banklarining raqamli transformatsiyasini jadallashtirish, zamonaviy moliyaviy texnologiyalarni joriy etish, bank xizmatlari sifatini oshirish va ularni xalqaro standartlarga moslashtirishni ko‘zda tutadi. 1 Qarorda 2020–2025-yillar mobaynida tijorat banklarida innovatsion xizmatlarni kengaytirish va masofaviy bank xizmatlarini rivojlantirish asosiy ustuvor yo‘nalish sifatida belgilangan. Innovatsion bank xizmatlari orqali mijozlarga tezkor, ishonchli va qulay moliyaviy operatsiyalarni taqdim etish, banklarning raqobatbardoshligini oshirish hamda iqtisodiy barqarorlikni mustahkamlash imkoniyati yaratiladi. 1. Innovatsion bank xizmatlarining mohiyati va ularning afzalliklari. Innovatsion bank xizmatlari – bu ilg‘or texnologiyalar asosida yaratilgan, mijozlarga yuqori darajada qulaylik va xavfsizlikni ta’minlovchi moliyaviy mahsulotlardir. Ular quyidagi yo‘nalishlarni o‘z ichiga oladi: • Mobil banking va internet-banking tizimlari — mijozlarga masofadan turib to‘lov, pul o‘tkazmalari va hisobni boshqarish imkonini beradi; • QR-kod orqali to‘lov tizimlari — naqd pulsiz to‘lovlar ulushini oshiradi; • Raqamli karta va elektron hamyonlar — tranzaksiyalarni tez va xavfsiz amalga oshirishga yordam beradi; • Sun’iy intellekt asosidagi xizmatlar — mijozlarning moliyaviy xatti-harakatlarini tahlil qilib, individual xizmatlar taklif etadi; • Blokcheyn texnologiyalari — tranzaksiyalarni shaffof va xavfsiz qiladi. Bunday innovatsion yechimlar nafaqat bank xizmatlari sifati va tezligini oshiradi, balki banklarning xarajatlarini kamaytirib, ularning foydaliligini ham oshiradi. 2. O‘zbekiston tijorat banklarida innovatsion xizmatlarning joriy etilishi 2 So‘nggi yillarda O‘zbekiston bank tizimida innovatsion xizmatlarni joriy etish bo‘yicha salmoqli natijalarga erishildi. Masalan: 1 O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 5-noyabrdagi PQ–4882-sonli “Bank tizimini isloh qilish strategiyasi to‘g‘risida”gi qarori 2 “O‘zbekiston Respublikasi bank tizimini raqamlashtirish konsepsiyasi”, 2023-yil. 67 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 • “Humo” va “UzCard” tizimlari yagona tarmoqda ishlashni boshladi, bu esa to‘lovlarni tezlashtirdi; • Mobil ilovalar (“Apelsin”, “Click”, “Payme”, “Zoomrad”) orqali to‘lovlar hajmi 2024-yilda 2,3 barobarga oshdi; • Masofaviy xizmat markazlari orqali mijozlar bankka bormasdan kredit olish, depozit joylashtirish yoki hisob ochish imkoniga ega bo‘ldi; • Raqamli identifikatsiya tizimlari (e-KYC) joriy etilib, mijozlarni onlayn ro‘yxatdan o‘tkazish soddalashtirildi. 1-jadval O‘zbekiston Respublikasi tijorat banklarida masofaviy xizmatlardan foydalanilishi 3 Indikator (o‘lchov birligi) 2022 2023 2024 Masofaviy (onlayn) bank xizmatlaridan foydalanuvchilar (million kishi) — 32.6 48.4 Bank kartalari – jami chiqarilgan (million dona) 34. 46.2 46.07 UzCard kartalari (yil yakuni, million dona) 20.8 (2022) 23.1 (2023) — Humo — yangi kartalar (Jan–Feb 2024, dona) — — ~2.3 million P2P (card-to-card) o‘tkazmalar hajmi (yillik, trillion UZS) — 224.3 (2023) — POS terminallar soni (dona) — — 429,36 ATM va infokiosklar soni (dona) — — ~28,800 1-jadvaldan ko’rishimiz mumkinki, masofaviy (onlayn) bank xizmatlari foydalanuvchilari” ko‘rsatkichi 2023-yil uchun 32.6 million sifatida Markaziy bank va ommaviy axborot vositalarida qayd etilgan; 2024-yil sentyabrga oid ayrim tahliliy xabarlarda esa 48.4 millionga yetgani aytilgan (manbalar farqlanadi — bu har xil chop etilish sanalari va metodologiyalarga bog‘liq bo‘lishi mumkin 4 Bank kartalari (jami) uchun 2022 va 2023 yillarraqamlarini Markaziy bankning yillik hisobotlari/ozod ma’lumotlari tasdiqlaydi (46.2 mln — 2023, 34.1 mln — 2022). Bu ko‘rsatkich kartalar bo‘yicha umumiy tendensiyani ko‘rsatadi. 2024-yilda O‘zbekistonda raqamli bank xizmatlaridan foydalanuvchilar soni 12 milliondan oshgan. Bu raqam bank tizimining innovatsion rivojlanish yo‘lida sezilarli o‘sishni ko‘rsatadi. UzCard va Humo bo‘yicha tafsilotli raqamlar (masalan, UzCard 2022 va 2023 bo‘yicha chiqarilgan kartalar soni, Humo tomonidan 2024 boshidagi yangi karta chiqarilishlar) to‘g‘risidagi ma’lumotlar respective tizimlar va Markaziy bank hisobotlaridan olinadi.P2P transferlar (Uzcard+Humo) 2023 yil uchun 224.3 trillion so‘m — bu raqam raqamli to‘lovlarning hajm jihatdan qanchalik kengayganini ko‘rsatadi. 2-jadval Banklarda innovatsiyalarni kirib kelishining afzalliklari va kamchiliklari 5 . 6 Afzalliklari: Kamchiliklari Xodimlar va mijozlarga qulayliklar yaratadi; Mijozlarga nisbatan xodimlarda majburiyatlar oshadi; Xizmatlar ko’rsatish turlari kengayadi; Yangi texnologiyalarga o’rganish xodimlarga qiyinchilik tug’dirishi mumkun; 3 Markaziy bank ma’lumotlari asosida tayyorlangan 4 O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining 2022–2024-yillar statistik hisobotlari. 5 Muallif tomonidan tahlillar asosida tayorlangan 6 Karimov A., Raximov B. “Bank ishi va moliyaviy texnologiyalar”, TDIU, 2022-yil. 68 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 Yangi texnologiyalardan keng foydalaniladi; Yangi texnologiyalar kirib kelishi sababli ayrim ish o’rinlari qisqartiriladi; Mijozlarni banklarga nisbatan ishonchi ortadi va boshqalar. Xizmat ko’rsatishda ayrim qiyinchliklar bo’lishi mumkun (ya’ni mijozning zamonaviy texnologiyadan foydalanish imkoniyati bo’lmasa) va boshqalar. Har qanday tadbirkorlikda bo’lgani kabi tijorat banklari operatsiyalarining uzoq muddatli smaradorligi va foydaliligi kelgusi faoliyatni rasmiy rejalashtirishga doim va davomiy e'tibor berishni talab etadi. Belgilangan rejalarni vaqti vaqti bilan muntazam sharxlash hamda o’zgartirish asosiy elementlardan hisoblandi. Bank rahbariyati yuqorida aytilganlarga qo’shimcha sifatida foydalilikni oshirishni hamda to’lov balansini yaxshilashni, sarmoya va mijozlarni tanlash mosligini aniq maqsad qilib olishi zarur. Bu maqsadlar tavakkalchilikni ehtimol moyilligini hisobga olishi lozim. Xulosa. Tijorat banklarida innovatsion bank xizmatlarini ko‘paytirish O‘zbekiston moliya tizimini zamonaviy bosqichga olib chiqishning asosiy yo‘nalishlaridan biridir. Raqamli texnologiyalarni joriy etish orqali bank tizimining samaradorligi, shaffofligi va mijozlarga xizmat ko‘rsatish sifati ortadi. Banklarning olib borayotgan faoliyati faqat ularning o'ziga emas, balki boshqa sohalarning rivojlanish faoliyatiga ham katta ta'sir ko'rsatadi. Shuning uchun mukammal innovatsion siyosat olib borish istiqbolli rivojlanishni ta'minlaydi, banklarning innovatsion mexanizmlarida namoyon bo'ladi. Bu esa o'z navbatida mamlakatdagi innovatsion jarayonlarni rivojlantiradi. Ammo, bugungi kunda Respublikamizning Tijorat banklarida innovatsion bank xizmatlari tizimi faoliyatini tashkil etish va uni takomillashtirishdagi muammolar o‘z yechimini topmagan. Shu bois, tijorat banklarida taklif etilayotgan innovatsion bank xizmatlari tizimlarini takomillashtirishga doir mummolarning mavjudligi ushbu yo’nalishda ko’proq izlanishlar olib borishga undaydi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 5-noyabrdagi PQ–4882-sonli “Bank tizimini isloh qilish strategiyasi to‘g‘risida”gi qarori. 2. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining 2022–2024-yillar statistik hisobotlari. 3. “O‘zbekiston Respublikasi bank tizimini raqamlashtirish konsepsiyasi”, 2023-yil. 4. Karimov A., Raximov B. “Bank ishi va moliyaviy texnologiyalar”, TDIU, 2022-yil.