BIZNES XAVFINI KAMAYTIRISH UCHUN RISKLARNI BOSHQARISH VA TURLI MOLIYAVIY YONDASHUVLAR

69 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 BIZNES XAVFINI KAMAYTIRISH UCHUN RISKLARNI BOSHQARISH VA TURLI MOLIYAVIY YONDASHUVLAR Yo’ldoshev Behruz Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti “Tadbirkorlik va boshqaruv” fakulteti Moliya yo’nalishi 1-kurs magistranti Norpo‘latov Jonibek Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti “Tadbirkorlik va boshqaruv” fakulteti Moliya yo’nalishi 1-kurs magistranti https://doi.org/10.5281/zenodo.17510402 Annotatsiya: Ushbu maqolada uchta turli riskni boshqarish usuli tahlil qilinadi: aksiyalarni “short” qilish orqali aktivlarni xedjirlash, forward shartnomalari orqali pul oqimini xedjirlash va fyuchers shartnomalari. Maqola har bir usulning mohiyati, qo‘llanishi, afzalliklari va kamchiliklarini tushuntiradi. Ushbu usullarni bayon etish orqali tadqiqot o‘quvchilarga turli bitim turlarida riskni boshqarish samaradorligini tushunishga yordam beradi. Maqola riskni boshqarish bo‘yicha strategiyalarni taklif qiladi va moliyaviy operatsiyalarda qaror qabul qiluvchilar uchun tavsiyalar beradi. Aksiyalarni “short” qilish orqali aktivlarni xedjirlash — bu aksiyalarni qarzga olib, ularning narxi tushishidan foyda olish strategiyasidir. Bu usul aktivlar qiymatining pasayishidan keladigan yo‘qotishlarni qoplash imkonini beradi. Forward shartnomalari orqali pul oqimini xedjirlash — kelajakda ma’lum narxda aktivni sotib olish yoki sotish bo‘yicha kelishuv tuzish orqali narx o‘zgarishlari xavfini kamaytirish va barqaror pul oqimini ta’minlash usulidir. Fyuchers shartnomalari esa jamoat bozorlarida savdo qilinadigan standartlashtirilgan shartnomalar bo‘lib, ikki tomonning huquqiy himoyasini ta’minlaydi va narxlarni oldindan belgilash imkonini beradi. Ushbu risk boshqaruv usullarining afzalliklari – aktivlarning qadrsizlanish xavfiga qarshi himoya, narxlarning o‘zgarishidan himoyalanish va barqarorlikni ta’minlashdir. Ammo bu usullar o‘ziga xos cheklov va xavflarga ham ega, ularni diqqat bilan baholash zarur. Kalit so‘zlar: Risk boshqaruvi, aktivlarni xedjirlash, aksiyalar, pul oqimi xedjirlash. Risk — bu har qanday biznes faoliyatining ajralmas qismi bo‘lib, u ham imkoniyatlar, ham muammolarni keltirib chiqaradi. Pul oqimlaridagi noaniqliklar aktivlar va majburiyatlarning adolatli qiymatiga, shuningdek, kelajakdagi bitimlardan olinadigan qiymatga ta’sir qiladi. Hedge buxgalteriyasi (hedge accounting) — bu korxonalar uchun riskni boshqarish vositasi bo‘lib, u bozordagi beqarorlik ta’sirini kamaytirish va ishlab chiqarish hamda savdo jarayonida xarajatlarni barqarorlashtirish imkonini beradi. Ushbu maqolaning maqsadi aktivlarni xedjirlash va pul oqimini xedjirlashning asosiy yondashuvlarini tahlil qilish va ular orqali korporativ riskni kamaytirish yo‘llarini ko‘rsatishdir. Aktivlarni xedjirlash — bu aksiyalarni short qilish kabi strategiyalar yordamida aktiv qiymatlaridagi potentsial yo‘qotishlarni qoplash amaliyotidir. Masalan, korxona ishlayotgan sohada yoki xomashyo narxlarida o‘zgaruvchanlik mavjud bo‘lsa, u xomashyo bozorida “short” qilish orqali narx barqarorligini saqlashi mumkin. Pul oqimini xedjirlash esa pul oqimlari bilan bog‘liq xavflarni boshqarishga qaratilgan. Bu yondashuv forward yoki fyuchers shartnomalaridan foydalanish orqali kelajakdagi pul oqimlarini oldindan belgilab, noaniqlikni kamaytiradi. Ammo ushbu strategiyalar ham mukammal emas — ularning o‘ziga xos cheklovlari va xarajatlari mavjud. Xedjirlash munosabatining samaradorligi to‘g‘ri baholash va buxgalteriya standartlariga rioya etishga bog‘liq. Aktivlarni xedjirlash — bu korxonaning investitsiya qilgan yoki egalik qilayotgan aktivlarining bozor tebranishlari ta’sirini kamaytirish uchun qo‘llaniladigan strategiya. Uning asosiy tamoyili — aktiv qiymatining pasayishidan yo‘qotishni kamaytirish maqsadida qarama-qarshi yo‘nalishda harakatlanadigan moliyaviy instrumentlarga sarmoya kiritishdir. Eng keng tarqalgan usul — aksiyani short qilish. Short qilish jarayoni quyidagicha: 70 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 1. Investor aksiyani egasidan qarzga oladi — bu qaytarilishi kerak bo‘lgan majburiyatni yaratadi. 2. Broker ushbu aksiyani bozorga sotadi va naqd pulga aylantiradi. 3. Agar narx pasaysa, investor aksiyani pastroq narxda qayta sotib olib, asl egasiga qaytaradi. 4. Sotilgan narx va qayta sotib olingan narx o‘rtasidagi farq — foyda. Misol: Keling, asosiy xomashyo sifatida po‘latdan foydalanadigan yirik ishlab chiqaruvchi kompaniyani olaylik. Po‘lat narxlaridagi o‘zgarish ishlab chiqarish xarajatiga ta’sir qiladi. Kompaniya po‘lat bozorida short pozitsiya ochib, narxlarning o‘zgarish xavfini xedjirlashi mumkin. Agar po‘lat narxi oshsa, kompaniyaning egaligidagi po‘lat aktivlari qimmatlashadi; agar tushsa, short pozitsiyadan foyda olinadi va bu yo‘qotishni qoplaydi. Afzalliklar: • Bozor tebranishlarining salbiy ta’sirini kamaytiradi. • Moliyaviy natijalarni barqarorlashtiradi. • Uzoq muddatli rejalashtirish va o‘sish qarorlarini ishonchliroq qiladi. Kamchiliklar: • Xedjirlash barcha risklarni bartaraf etmaydi. • Short pozitsiyaning foydasi cheklangan (aksiyaning eng past narxi nol), lekin yo‘qotish cheksiz bo‘lishi mumkin. • Tranzaksiya to‘lovlari va marja talablari mavjud. • Mutaxassislarni yollash xarajatlari oshadi. Pul oqimini xedjirlash — bu kelajakdagi pul oqimlarining o‘zgarishidan keladigan xavflarni kamaytirishga qaratilgan strategiya. U moliyaviy instrumentlar yordamida kutilayotgan pul oqimini oldindan belgilab, noaniqlikni kamaytiradi va kompaniya barqarorligini ta’minlaydi. Bu strategiyada forward va fyuchers shartnomalari ishlatiladi. Ular foiz stavkalari, valyuta kurslari, tovar narxlari yoki boshqa omillar ta’sirini neytrallashtirishga yordam beradi. Misol: Sabzavot va mevalar bilan savdo qiluvchi supermarket mavsumiy yomg‘ir miqdori sabzavot hosiliga ta’sir qilishi mumkinligidan xavotirda. U kelajakda kerakli mahsulotlar narxini oldindan belgilash uchun fyuchers shartnomalarini tuzadi. Shunday qilib, kelajakda narx oshsa ham, supermarket ilgari belgilangan narxda xarid qiladi va zarar ko‘rmaydi. Afzalliklar: • Bozor beqarorligining ta’sirini kamaytiradi. • Naqd pul oqimini barqarorlashtiradi. • Moliyaviy rejalashtirishni aniqroq qiladi. Cheklovlar: • Ba’zi mahsulotlarda fyuchers shartnomalari mavjud emas, bu holda forward (xususiy) shartnomalar tuziladi. Ammo bu holatda oraliq nazorat yo‘q, yetkazib beruvchi shartni bajarmasligi mumkin. • Nomukammal xedjirlash (imperfect hedging) xavfi — mos keluvchi, lekin aniq o‘xshash bo‘lmagan mahsulotlar asosida xedjirlash. • Fyuchers shartnomalarining muddatlari har doim kerakli sanaga to‘g‘ri kelmasligi mumkin. • Narx kutilganidan yuqori bo‘lsa, shartnomani bajarish xarajatlari oshadi. Xulosa qilib aytganda, maqola ikkita asosiy xedjirlash turini — aktivlarni xedjirlash va pul oqimini xedjirlashni tahlil qiladi. Har ikkisi korxonalarga riskni kamaytirish imkonini beradi, ammo ularning samaradorligi prognozlarning to‘g‘riligi va bozordagi sharoitga bog‘liq. Noto‘g‘ri baholash yoki noaniq tarixiy ma’lumotlarga asoslanish kompaniya xarajatlarini oshirib, riskni yanada kuchaytirishi mumkin.