TIJORAT BANKLARINING MOLIYAVIY BARQARORLIGINI OSHIRISH ISTIQBOLLARI

71 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 TIJORAT BANKLARINING MOLIYAVIY BARQARORLIGINI OSHIRISH ISTIQBOLLARI To’raqulov Asliddin Shavkat o’g’li Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti Tadbirkorlik va boshqaruv fakulteti Bank ishi va auditi yo’nalishi 4 -bosqich talabasi Email: [email protected] Xidirov Muzaffar Abdimo‘minovich Ilmiy rahbar: DTPI Moliya va bank ishi kafedrasi o’qituvchisi https://doi.org/10.5281/zenodo.17510436 Annotatsiya: Mazkur maqolada tijorat banklarining moliyaviy barqarorligini ta’minlash masalalari, ularning hozirgi holati va istiqboldagi rivojlanish yo‘nalishlari tahlil qilinadi. Xalqaro moliyaviy tashkilotlar — Xalqaro Valyuta Jamg‘armasi (IMF) hamda Bank for International Settlements (BIS) hisobotlariga tayangan holda global moliyaviy barqarorlikka tahdid soluvchi omillar ko‘rsatib o‘tiladi. Shuningdek, O‘zbekiston tijorat banklari faoliyatining bugungi holati, ularning kapital yetarliligi, likvidlik boshqaruvi va risklarni diversifikatsiya qilish darajasi ilmiy asosda o‘rganiladi. Maqolada tijorat banklarining moliyaviy barqarorligini oshirish uchun kapital bazasini mustahkamlash, raqamli texnologiyalarni keng joriy etish, Basel III standartlarini qo‘llash hamda NBFI sektorini rivojlantirish bo‘yicha takliflar berilgan. Kalit so’zlar: Tijorat banklari, moliyaviy barqarorlik, risklarni boshqarish, Basel III, likvidlik, kapital yetarliligi, O‘zbekiston bank tizimi, IMF, BIS, raqamli texnologiyalar, stress-test. Hozirgi globallashuv davrida moliyaviy tizimning barqaror ishlashi har bir mamlakat iqtisodiy xavfsizligi va barqaror o‘sishining asosiy kafolatidir. Tijorat banklari esa moliyaviy tizimning markazida turib, iqtisodiyotda to‘lovlar, kreditlash va investitsiyalar oqimini ta’minlaydi. Shu bois, ularning moliyaviy barqarorligini ta’minlash masalasi nafaqat bank sohasiga, balki butun iqtisodiy tizimga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. So‘nggi yillarda dunyo miqyosida ro‘y bergan moliyaviy inqirozlar 1 , xususan 2023-yilda AQSh va Yevropada kuzatilgan Silicon Valley Bank hamda Credit Suisse holatlari, bank sektorining global darajadagi zaif tomonlarini ochib berdi. Bu holat tijorat banklarida risklarni boshqarish, likvidlikni saqlash va ishonchni oshirish masalalariga yangicha yondashuv zarurligini ko‘rsatmoqda. O‘zbekiston ham ushbu jarayonlardan chetda emas va milliy bank tizimining barqarorligini oshirish strategik ustuvor yo‘nalishlardan biri hisoblanadi. Moliyaviy barqarorlik — bu bankning o’z majburiyatlarini o‘z vaqtida va to‘liq bajarish 2 , foydali faoliyat yuritish hamda tashqi va ichki zarbalarga bardosh bera olish qobiliyatidir. Bankning barqarorligi nafaqat kapital yetarliligi, balki boshqaruv sifati, risklarni tahlil qilish darajasi, texnologik tayyorgarlik va iqtisodiy muhit bilan chambarchas bog’liqdir. Xalqaro Valyuta Jamg’armasining 2024-yilgi Global Financial Stability Report hisobotida global moliya tizimida uchta asosiy xatar ko’rsatilgan: qarzlarning ortib borishi, geosiyosiy beqarorlik va sun’iy intellekt orqali moliyaviy texnologiyalar ta’siri. Bank for International Settlements (BIS, 2024) hisobotida esa 2023-yilgi bank inqirozlari tahlil qilinib, raqamli texnologiyalar orqali depozitlarning tezkor chiqib ketishi bank tizimida yangi turdagi likvidlik xavfini keltirib chiqargani aytilgan. Bu esa likvidlik boshqaruvini har soatlik monitoring darajasiga olib chiqishni talab etadi. O’zbekiston Respublikasi Markaziy bankining 2024-yilgi hisobotiga ko’ra 3 , mamlakat bank tizimi nisbatan barqaror holatda. Banklarning umumiy kapital yetarliligi 17 foizdan yuqori, bu esa Basel III me’yorlaridan ham yuqoridir. So’nggi yillarda xususiy kapital ulushi ortmoqda, raqamli bank xizmatlari kengaymoqda, biroq davlat ulushi katta bo’lgan banklarda risklar hali ham yuqori. Markaziy bank tijorat banklarida stress-test tizimini joriy etish orqali risklarga bardoshlilikni baholashni yo’lga qo‘ygan. 1 IMF, Global Financial Stability Report, October 2024 — muqaddima va Executive Summary: 2023 yildagi bank hodisalari va ular moliyaviy tizimga ta’siri 2 IMF GFSR 2024: “Moliyaviy barqarorlik” tushunchasi va uning komponentlari haqida umumiy ta’rif va muhim jihatlar. 3 O’zbekiston Respublikasi Markaziy banki (2024). Moliyaviy barqarorlik sharhi. 72 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 1-jadval O‘zbekiston tijorat banklarining asosiy moliyaviy ko‘rsatkichlari (2021–2024 yillar) Kapital yetarliligi (%) Aktivlar o‘sishi (%) Likvidlik (%) NPL (muammoli kreditlar, %) Sof foyda (trln so‘m) 2021 15.6 21.3 37.5 4.8 5.4 2022 16.1 18.5 35.8 4.3 6.2 2023 16.8 20.1 34.2 3.6 7.8 2024 17.2 19.4 33.9 3.1 9.1 Bank tizimining barqarorligini ta’minlash uchun quyidagi yo’nalishlar muhim: 1) Kapital bazasini mustahkamlash; 2) Likvidlik boshqaruvini takomillashtirish; 3) Raqamli texnologiyalarni keng joriy etish; 4) Risklarni diversifikatsiya qilish; 5) NBFI sektorini rivojlantirish 4 ; 6) Korporativ boshqaruvni kuchaytirish. IMF va BIS tavsiyalariga ko’ra, banklar raqamli transformatsiyani chuqurlashtirib, likvidlikni real vaqt rejimida tahlil qilish tizimlarini yaratishi lozim. Xulosa Tijorat banklarining moliyaviy barqarorligini oshirish—bu nafaqat iqtisodiy, balki ijtimoiy barqarorlik va ishonchni ta’minlashning asosiy omilidir. O’zbekiston bank tizimi xalqaro standartlarga yaqinlashib bormoqda. Yaqin yillarda Basel III talablarini to’liq joriy etish, likvidlik va risklarni boshqarish tizimini raqamlashtirish orqali mamlakat moliyaviy barqarorligini yanada mustahkamlash mumkin. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. International Monetary Fund (2024). Global Financial Stability Report. Washington, DC. 2. Bank for International Settlements (2024). The 2023 Banking Turmoil and Liquidity Risk: A Progress Report. 3. O’zbekiston Respublikasi Markaziy banki (2024). Moliyaviy barqarorlik sharhi. 4. Basel Committee on Banking Supervision (2019). Principles for Sound Liquidity Risk Management and Supervision. 5. Adrian, T. (2024). The Future of Finance and AI in Financial Stability. IMF. 4 IMF GFSR 2024, NBFI va bozor asosidagi moliyaviy intermeditatsiya bo‘limlari: NBFI o‘sishi, uning afzalliklari va sistemik xatarla