GEOGRAFIYA TA'LIMIDA ZAMONAVIY YONDASHUVLAR VA O'QUVCHILARDA EKOLOGIK MADANIYATNI SHAKLLANTIRISH

SCIENCE AND PEDAGOGY IN THE MODERN WORLD: PROBLEMS AND SOLUTIONS Vol. 3. Issue 9. 139 GEOGRAFIYA TA’LIMIDA ZAMONAVIY YONDASHUVLAR VA O‘QUVCHILARDA EKOLOGIK MADANIYATNI SHAKLLANTIRISH Abdiniyazova Gumisay Joldasbaevna Qoraqalpog‘iston Respublikasi, Qo‘ng‘irot tumani 6-son umumta’lim maktabi geografiya fani o‘qituvchisi Annotatsiya: Ushbu maqolada geografiya fanini o‘qitishda zamonaviy pedagogik texnologiyalar, interfaol metodlar hamda ekologik ta’limning ahamiyati yoritilgan. O‘quvchilarda geografik tafakkurni shakllantirish, tabiat va jamiyat o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlikni anglash, ekologik madaniyatni rivojlantirish yo‘llari tahlil etilgan. Kalit so‘zlar: geografiya ta’limi, ekologik madaniyat, interfaol metod, kompetensiya, global iqlim o‘zgarishi, geografik tafakkur. Kirish Bugungi kunda dunyo ilm-fani, ayniqsa tabiiy fanlar sohasida, yangilanish va raqamli texnologiyalar asrini boshdan kechirmoqda. Geografiya fani esa bu o‘zgarishlarning markazida turadi, chunki u inson, tabiat va jamiyat o‘rtasidagi murakkab aloqalarni o‘rganadi. Shu sababli maktab geografiyasi nafaqat bilim berish, balki o‘quvchilarda ekologik tafakkur va atrof-muhitga mas’uliyatli munosabatni shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi. O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni hamda “Milliy o‘quv dasturi”da har bir fanning kompetensiyaviy yondashuv asosida o‘qitilishi belgilab qo‘yilgan. Bu yondashuvga ko‘ra, geografiya darslari o‘quvchilarda nafaqat bilim, balki amaliy ko‘nikma va ijtimoiy mas’uliyatni ham shakllantirishi lozim. Asosiy qism SCIENCE AND PEDAGOGY IN THE MODERN WORLD: PROBLEMS AND SOLUTIONS Vol. 3. Issue 9. 140 Geografiya bugungi kunda global jarayonlarni tushunish, ekologik muammolarni tahlil qilish, tabiiy resurslardan oqilona foydalanish madaniyatini shakllantirishda asosiy o‘rin tutadi. Geografiya fani orqali o‘quvchilar:  Yer sharining tuzilishi, tabiiy zonalari va iqlim turlari haqida bilim oladilar;  Aholi joylashuvi, iqtisodiy faoliyat va global ekologik muammolarni o‘rganadilar;  Global isish, cho‘llanish, suv tanqisligi kabi muammolarning mohiyatini tushunadilar. Bu bilimlar ularni ongli, ekologik madaniyatli fuqaro sifatida shakllantiradi. Kompetensiyaviy yondashuv — bu o‘quvchini faol o‘rgatuvchi, bilimni real hayotiy vaziyatlarda qo‘llashga o‘rgatuvchi metoddir. Geografiya fanida bu yondashuv quyidagicha namoyon bo‘ladi:  Axborot kompetensiyasi — xarita, atlas, raqamli ma’lumotlar bilan ishlash;  Kommunikativ kompetensiya — guruhda muhokama qilish, taqdimotlar o‘tkazish;  Ijtimoiy va fuqarolik kompetensiyasi — ekologik muammolarga mas’uliyatli munosabatda bo‘lish. Masalan, “Orol dengizi muammosi” mavzusini o‘rganishda o‘quvchilar ekologik falokat sabablarini tahlil qiladi, inson faoliyatining tabiiy muhitga ta’sirini baholaydi va yechim taklif qiladi. Zamonaviy geografiya darslarini interfaol metodlarsiz tasavvur qilib bo‘lmaydi. Ular o‘quvchini passiv tinglovchidan faol tadqiqotchiga aylantiradi. Quyidagi metodlar samarali hisoblanadi:  “Aqliy hujum” — o‘quvchilarning mustaqil fikrlash va sabab-natijaviy bog‘lanishlarni topish qobiliyatini oshiradi.  “Klaster” — mavzuni tarmoqlab o‘rganish orqali geografik tushunchalarni tizimlashtiradi. SCIENCE AND PEDAGOGY IN THE MODERN WORLD: PROBLEMS AND SOLUTIONS Vol. 3. Issue 9. 141  “Insert” — matndan muhim axborotni tanlash orqali tanqidiy fikrlashni shakllantiradi.  “Rol o‘ynash” — o‘quvchilarni ekolog, fermer, davlat xizmatchisi kabi rollarga ajratib, muammoga turli nuqtai nazardan qarashni o‘rgatadi. Masalan, “Iqlim o‘zgarishi” mavzusida o‘tkazilgan bahs-munozara darsida o‘quvchilar turli mamlakat vakili sifatida chiqish qilib, global harorat oshishiga qarshi strategiyalar ishlab chiqadilar. Ekologik madaniyat — bu insonning tabiatga nisbatan ongli, ehtiyotkor munosabatidir. Geografiya ta’limi bu madaniyatni shakllantirishning eng tabiiy yo‘lidir. Maktab o‘quvchilari quyidagi yo‘nalishlarda ekologik faoliyatga jalb etilishi mumkin:  Atrof-muhitni kuzatish, chiqindilarni tahlil qilish, suv havzalarining tozaligini o‘rganish;  “Yashil maktab” loyihalari orqali daraxt ekish, maktab hovlisini obodonlashtirish;  Ekologik xaritalar tuzish va statistik ma’lumotlar asosida hisobotlar tayyorlash. Bu faoliyatlar nafaqat bilimni, balki tabiatga muhabbatni kuchaytiradi. Zamonaviy geografiya darslarini GIS texnologiyalari, 3D xaritalar, sun’iy yo‘ldosh tasvirlari kabi vositalarsiz samarali tasavvur qilib bo‘lmaydi. Masalan:  Google Earth orqali o‘quvchilar sayyoramizning turli qismlarini virtual tarzda o‘rganadilar;  ArcGIS dasturi yordamida tabiiy resurslarni tahlil qilishni o‘rganadilar;  Mobil ilovalar yordamida real vaqt rejimida ob-havo, iqlim va relyef ma’lumotlarini kuzatadilar. Bu o‘quvchilarda zamonaviy geografik tafakkur va texnologik savodxonlikni shakllantiradi. SCIENCE AND PEDAGOGY IN THE MODERN WORLD: PROBLEMS AND SOLUTIONS Vol. 3. Issue 9. 142 Xulosa Geografiya fanini o‘qitishda zamonaviy metodlar, kompetensiyaviy yondashuv va ekologik tarbiya uyg‘unligi o‘quvchilarni nafaqat bilimli, balki mas’uliyatli va tafakkurli shaxs sifatida shakllantiradi. Qo‘ng‘irotlik o‘quvchilarning tabiatga mehr bilan qarashi, o‘z yurtining geografik boyliklarini qadrlashi, global muammolarga befarq bo‘lmasligi — geografiya fani orqali shakllanadigan eng muhim natijadir. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. O‘zbekiston Respublikasi “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni. – Toshkent, 2020. 2. Milliy o‘quv dasturi. – Toshkent: Xalq ta’limi vazirligi, 2021. 3. Karimov I.A. “Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch”. – Toshkent, 2008. 4. Hasanov B., Raxmatov A. “Geografiya o‘qitish metodikasi”. – Toshkent, 2022. 5. UNESCO. Education for Sustainable Development. – Paris, 2019. 6. Nazarova M. “Ekologik madaniyatni shakllantirishda geografiya fanining roli”. – “Ta’lim va innovatsiya” jurnali, 2023. 7. Jalilov S. “Geografik tafakkurni rivojlantirishning psixologik asoslari”. – Toshkent, 2020.