O'ZBEKISTONDA EKSPORT FAOLIYATINI QO'LLAB-QUVVATLASHDA BANKLARNING HOZIRGI HOLATINI TAHLIL QILISH

124 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 O‘ZBEKISTONDA EKSPORT FAOLIYATINI QO‘LLAB-QUVVATLASHDA BANKLARNING HOZIRGI HOLATINI TAHLIL QILISH Jumayev Sunnatulla Mamatvali o‘g‘li Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti Tadbirkorlik va boshqaruv fakulteti Bank ishi va auditi yo‘nalishi 6BI-22-guruh talabasi Tel:+9982292204 https://doi.org/10.5281/zenodo.17511532 Annotatsiya: Ushbu bobda O‘zbekiston tijorat banklarining eksport faoliyatini moliyalashtirishdagi roli, eksport kreditlari hajmi, ularning iqtisodiyotdagi o‘rni hamda eksportni rag‘batlantirishdagi mexanizmlari tahlil qilinadi. Banklarning eksportni qo‘llab-quvvatlashdagi moliyaviy vositalari, sug‘urta va kafolat mexanizmlarining amaliy natijalari yoritiladi. Mazkur tadqiqotning dolzarbligi shundaki, eksport mamlakat iqtisodiyotining barqaror o‘sishida muhim omil hisoblanadi. Bank tizimining faol ishtiroki eksport hajmini oshirish, ishlab chiqaruvchilarning tashqi bozorlarga chiqishini qo‘llab-quvvatlashda beqiyos ahamiyatga ega. Kalit so‘zlar: Eksport, tijorat banklari, kreditlash, kafolat, tashqi savdo, moliyaviy qo‘llab-quvvatlash, sug‘urta, iqtisodiy o‘sish. Kirish O‘zbekiston iqtisodiy siyosatining asosiy yo‘nalishlaridan biri eksportni rivojlantirish va xalqaro bozorlarda milliy mahsulotlarning raqobatbardoshligini oshirishdan iboratdir. Bu jarayonda tijorat banklari eksportchi korxonalarga moliyaviy ko‘mak berish, ularning tashqi savdo faoliyatini kafolatlash va sug‘urtalash orqali muhim o‘rin tutadi. So‘nggi yillarda mamlakatimizda eksport faoliyatini qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan bir qator davlat dasturlari amalga oshirilmoqda. Xususan, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan tasdiqlangan ‘2022–2026 yillarga mo‘ljallangan taraqqiyot strategiyasi’da eksportni moliyalashtirish tizimini rivojlantirish, eksportchilarga qulay kredit shartlari yaratish, eksport sug‘urtasi mexanizmini kengaytirish vazifalari belgilangan. 1 Tijorat banklari tomonidan eksport kreditlari ajratilishi, eksport kafolatlari berilishi va tashqi savdo operatsiyalarining moliyaviy xavfsizligi ta’minlanishi eksport hajmini oshirishga sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda. Shu bois, ushbu mavzu mamlakat iqtisodiyotida bank sektorining rolini yanada chuqurroq o‘rganish uchun dolzarbdir. O‘zbekiston iqtisodiyotida eksport faoliyatini moliyalashtirish muhim ustuvor yo‘nalishlardan biri hisoblanadi. So‘nggi yillarda tijorat banklari tomonidan eksportga yo‘naltirilgan kreditlar hajmi yildan-yilga ortib bormoqda. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining 2024-yil yakuniy hisobotiga ko‘ra, tijorat banklari tomonidan eksportni moliyalashtirish uchun ajratilgan kreditlar hajmi 27,4 trillion so‘mni tashkil etgan. Bu ko‘rsatkich 2020-yilga nisbatan qariyb 2,5 baravar o‘sishni anglatadi . 2 Tijorat banklari eksportni rag‘batlantirish maqsadida bir qator moliyaviy vositalardan foydalanadi: • eksport oldi kreditlari; • eksport kafolatlari; • akkreditivlar orqali to‘lovlarni kafolatlash; • valyuta risklarini sug‘urta qilish tizimi; • xalqaro moliya institutlari bilan birgalikdagi kredit liniyalari. Masalan, “O‘zbekiston Milliy banki” tomonidan 2024-yilda eksport operatsiyalarini moliyalashtirish uchun 500 mln AQSh dollari miqdorida kredit liniyasi ajratilgan (Milliy bank yillik hisobotlari, 2024, bet-32). O‘zbekiston so‘nggi yillarda eksportni moliyalashtirish bo‘yicha xalqaro moliya institutlari bilan faol hamkorlikni kengaytirmoqda. Jumladan, Jahon banki, Osiyo taraqqiyot banki (OTB) va Islom taraqqiyot banki tomonidan ajratilayotgan kredit liniyalari mamlakat eksport salohiyatini oshirishga xizmat qilmoqda . 1 O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. Yillik hisobot – 2024. – Toshkent, 2024. – bet 45. 2 O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. Yillik hisobot – 2024. – Toshkent, 2024. – bet 45. 125 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 Misol tariqasida, OTB tomonidan amalga oshirilgan “Eksportni rivojlantirish va raqobatbardoshlikni oshirish” loyihasi doirasida 2024-yilda 200 mln AQSh dollari hajmidagi kredit ajratilgan. Ushbu mablag‘lar eksportchi korxonalarning ishlab chiqarish quvvatlarini kengaytirish, yangi bozorlarni egallash va eksport mahsulotlari turlarini diversifikatsiyalash imkonini yaratgan . 3 Bundan tashqari, “O‘zbekiston Respublikasida eksport faoliyatini rivojlantirish strategiyasi — 2030”da eksportni qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha bank tizimining ishtirokini kengaytirish ustuvor yo‘nalish sifatida belgilangan . 4 1-jadval Tijorat banklari tomonidan eksport kreditlari hajmi (mlrd so‘mda) XULOSA. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekiston tijorat banklari eksport salohiyatini oshirishda asosiy moliyaviy tayanch sifatida faoliyat yuritmoqda. Ularning eksportni kreditlash, kafolatlash va sug‘urtalash sohalaridagi ishtiroki tashqi savdoni rivojlantirishda bevosita ahamiyat kasb etmoqda. Kelgusida bank tizimi eksportchilar uchun yanada qulay kredit shartlarini yaratish, raqamli bank xizmatlarini joriy etish va xalqaro moliya institutlari bilan hamkorlikni kengaytirish orqali eksportni moliyalashtirish tizimini takomillashtirishi zarur. Eksportni diversifikatsiyalash, yangi bozorlarni o‘zlashtirish va mahalliy ishlab chiqaruvchilarning raqobatbardoshligini oshirishda bank tizimi muhim rol o‘ynaydi. Bu esa mamlakat iqtisodiyotining barqaror o‘sishini ta’minlashga xizmat qiladi. yilgacha mo‘ljallangan strategik maqsadlar doirasida eksport faoliyatini qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan yangi moliyaviy instrumentlarni joriy etish, eksportni sug‘urtalash fondlarini kengaytirish va xorijiy investorlar bilan hamkorlikni kuchaytirish ustuvor yo‘nalishlardan biri bo‘lib qoladi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. Yillik hisobot – 2024. – Toshkent, 2024. – bet 45. 2. “O‘zbekiston Milliy banki” AJ. Eksport faoliyatini moliyalashtirish bo‘yicha hisobot. – Toshkent, 2024. – bet 32. 3. Jahon banki. O‘zbekiston iqtisodiyoti bo‘yicha yillik hisobot. – Vashington, 2023. – bet 58. 4. Osiyo taraqqiyot banki (OTB). O‘zbekiston Respublikasida eksportni rivojlantirish va raqobatbardoshlikni oshirish loyihasi bo‘yicha hisobot. – Manila, 2024. – bet 67. 5. Iqtisodiy taraqqiyot va kambag‘allikni qisqartirish vazirligi. O‘zbekiston Respublikasida eksport faoliyatini rivojlantirish strategiyasi – 2030. – Toshkent, 2022. – bet 78. 6. Karimov, I.A. O‘zbekiston iqtisodiy islohotlar yo‘lida. – Toshkent: O‘zbekiston, 2015. 7. Tohirov, B. va Usmonov, A. Bank ishi va xalqaro moliya amaliyoti. – Toshkent: Iqtisod-Moliya, 2020. 8. Xoliqov, R. Eksport faoliyatining rivojlanishida bank tizimining o‘rni. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2021. 3 O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. Yillik hisobot – 2024. – Toshkent, 2024. – bet 45. 4 Iqtisodiy taraqqiyot va kambag‘allikni qisqartirish vazirligi. O‘zbekiston Respublikasida eksport faoliyatini rivojlantirish strategiyasi – 2030. – Toshkent, 2022. – bet 78. Bank nomi Eksport kreditlari hajmi (mlrd so‘m) Asaka Bank 1250 Xalq Banki 980 Savdogarbank 860