OʻZBEKISTON RESPUBLIKASIDA PUL BOZORINI RIVOJLANTIRISH ISTIQBOLLARI

138 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 OʻZBEKISTON RESPUBLIKASIDA PUL BOZORINI RIVOJLANTIRISH ISTIQBOLLARI Ollanazarov Shoxrux Zokir o`g`li Xudoyqulov Humoyiddin Ilhom o`g`li Denov tadbirkorlik va pedagogika institiuti Tadbirkorlik va Boshqaruv fakulteti Bank ishi va audit yo`nalishi 4-bosqich talabalari [email protected] [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17511676 Annotatsiya: Mazkur tezis ishida Oʻzbekiston Respublikasida pul bozorining hozirgi holati, uning tarkibiy tuzilmasi hamda asosiy ishtirokchilari faoliyati tahlil qilingan. Pul bozorining mamlakat moliya tizimidagi oʻrni va ahamiyati, likvidlikni ta’minlash hamda qisqa muddatli moliyaviy instrumentlar orqali iqtisodiyotning barqaror rivojlanishiga ta’siri yoritilgan. Tadqiqot davomida milliy pul bozori infratuzilmasini takomillashtirish, zamonaviy elektron toʻlov tizimlarini keng joriy etish, Markaziy bankning pul-kredit siyosatini samarali olib borish yoʻnalishlari hamda moliya bozorini liberallashtirish jarayonlari tahlil qilindi. Shuningdek, Oʻzbekistonda pul bozorini rivojlantirish istiqbollari sifatida raqamli valyuta mexanizmlarini joriy etish, banklararo likvidlikni oshirish, qisqa muddatli moliyaviy vositalarni kengaytirish, xalqaro moliyaviy institutlar bilan hamkorlikni kuchaytirish va investitsion muhitni yaxshilash bo‘yicha taklif va tavsiyalar ishlab chiqilgan. Kalit so‘zlar: pul bozori, moliya tizimi, Markaziy bank, likvidlik, moliyaviy instrumentlar, pul-kredit siyosati, elektron to‘lov tizimlari, raqamli valyuta, iqtisodiy rivojlanish. O‘zbekistonda jadal rivojlanayotgan ijtimoiy-iqtisodiy islohotlarning va amalga oshirilayotgan davlat rivojlanish strategiyasining asosiy yo‘nalishlaridan biri — milliy pul bozorini rivojlantirish orqali iqtisodiyotga investitsiyalarni jalb etish hamda aholining investitsiyalar hisobidan daromad manbalarini yaratishdir. Bozor iqtisodiyoti qonunlari asosida milliy iqtisodiyotini shakllantirgan har bir davlat ham pul bozorini rivojlantirmasdan to‘liq natijaga erisha olmaydi. Bozor iqtisodiyotiga o‘tishning muhim tarkibiy qismlaridan biri mamlakatning moliyaviy tizimini rivojlantirish hisoblanadi. Rivojlanayotgan davlatlar tajribasi shuni ko‘rsatadiki, pul bozori moliya sektorining eng muhim tarkibiy qismiga aylanib bormoqda. Bundan tashqari, pul bozorining rivojlanish darajasi orqali mamlakat moliyaviy tizimini umuman baholash mumkin. Pul bozori allaqachon universal iqtisodiy siyosatning ajralmas qismiga aylangan. Rivojlangan xorijiy mamlakatlarda esa ushbu bozor orqali, bir tomondan, davlat, korxonalar va tashkilotlar, shuningdek, aholi o‘zlariga zarur mablag‘larni jalb qiladi, ikkinchi tomondan esa, korxona, tashkilot va aholi o‘z bo‘sh mablag‘larini qimmatli qog‘ozlarni sotib olishga yo‘naltirish orqali iqtisodiy foyda (daromad) oladi. Pul bozori — bu moliya bozorining bir qismi bo‘lib, unda asosan qisqa muddatli (bir yilgacha bo‘lgan) kredit operatsiyalari amalga oshiriladi. Pul bozoridagi operatsiyalar korxonalarning aylanma mablag‘lari harakati va banklarning qisqa muddatli resurslariga xizmat qiladi. Keng ma’noda olganda, pul bozori — bu jismoniy shaxslar, davlat va nodavlat institutlar pulga bo‘lgan talab bilan, banklar esa pul taklifi bilan ishtirok etadigan bozor hisoblanadi. Pul bozori iqtisodiy adabiyotlarda va me’yoriy hujjatlarda turlicha ta’riflanadi, ammo biz uning asosiylarini ko‘rib chiqamiz. Pul bozoridagi operatsiyalar tijorat banklari tomonidan, bir tomondan, bank likvidligini ta’minlash yoki mablag‘larni joylashtirish orqali daromad olish maqsadida, ikkinchi tomondan, Markaziy bank tomonidan — pul-kredit siyosatining maqsadlaridan kelib chiqqan holda amalga oshiriladi (Regulation, 2018). Bizning fikrimizcha, xalqaro tajribalarga tayangan holda pul bozori ishtirokchilarini kengaytirish zarur. Bunday holatda, pul bozorini faqat tijorat banklari va markaziy bank bilan cheklab qo‘ymasdan, balki quyidagi ishtirokchilar bilan boyitish lozim: hukumat, bank bo‘lmagan moliyaviy vositachilar, dilerlar va brokerlar, 139 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 nomoliyaviy tashkilotlar, aholi, aktivlarni boshqaruvchi agentliklar, nazorat organlari hamda sanoat uyushmalari. Tahlil va natijalar. Har qanday iqtisodiyotda pul bozori bir qator muhim funksiyalarni bajaradi. U tijorat banklariga likvidlikni boshqarish orqali narx signallarini shakllantirish, likvidlik va foiz stavkalarini yumshatish, moliyalashtirishni ta’minlash, kapital chegaralarini belgilashda yordam beradi hamda pul-kredit siyosati ta’sirini amalga oshirish, likvidlikni tartibga solish va moliyaviy tizim barqarorligini ta’minlashda vosita bo‘lib xizmat qiladi. Tijorat banklari o‘rtasida mablag‘larni jalb qilish va joylashtirish bo‘yicha bitimlar O‘zbekiston Respublikasi Valyuta birjasining yagona elektron savdo platformasi orqali amalga oshiriladi. Ushbu tizim 2018-yilda “Banklararo pul bozorida elektron savdo platformasi orqali operatsiyalarni amalga oshirish tartibi to‘g‘risidagi nizom” hamda “Banklararo pul bozorida operatsiyalarni amalga oshirish qoidalari”ga muvofiq tashkil etilgan 1 . So‘nggi 25 yil davomida inflyatsion targetlash (maqsadli inflyatsiya siyosati) pul-kredit siyosati amaliyotlari majmuasi sifatida hamda narxlar barqarorligiga erishishning eng samarali usullaridan biri sifatida tobora ommalashdi. Bugungi kunda bu yondashuvni 30 dan ortiq mamlakatlar, jumladan rivojlangan, rivojlanayotgan hamda o‘tish davridagi iqtisodiyotga ega davlatlar qo‘llamoqda. 2 Rivojlangan davlatlar qatoriga Kanada va Yaponiya, rivojlanayotgan iqtisodiyotlar ichida esa Braziliya va Rossiya, o‘tish davridagi davlatlar orasida esa Moldova va Gana misol bo‘la oladi. Shuningdek, AQSh Federal Rezerv tizimi hamda Yevropa Markaziy banki rasmiy ravishda inflyatsion targetlash siyosatini e’lon qilmagan bo‘lsa-da, amaliyotda shu uslubga o‘xshash yondashuvni qo‘llab kelmoqda. Inflyatsiya darajasini pasaytirish bo‘yicha chora-tadbirlarning amalga oshirilishi aholining turmush darajasini yaxshilash va iqtisodiy o‘sishning barqarorligini ta’minlash uchun muhim sharoit yaratadi. Shu munosabat bilan, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan 2019-yil 18-noyabrda “Pul-kredit siyosatini bosqichma-bosqich inflyatsion targetlash rejimiga o‘tish orqali takomillashtirish to‘g‘risida”gi PQ–5877-sonli Farmon qabul qilingan. 3 Mazkur Farmonga muvofiq, pul bozorini rivojlantirishning ustuvor yo‘nalishlari quyidagicha belgilab berilgan: • Pul bozorini tartibga solishning yangi instrumentlarini joriy etish, ya’ni regulyatorning kredit bozoriga samarali ta’sirini ta’minlash; • Pul-kredit siyosatining kompleks instrumentlarini qo‘llash orqali pul bozoridagi foiz stavkalarini tartibga solish va inflyatsiya jarayonlarini boshqarish; • 2020-yil 1-yanvarga qadar pul bozoridagi foiz stavkalariga ta’sir ko‘rsatuvchi bozor instrumentlarini — Markaziy bank obligatsiyalari, “overnight” depozitlar, doimiy depozit auktsionlari, davlat qimmatli qog‘ozlari, xorijiy valyuta garovi ostidagi kredit auktsionlari va “overnight” kreditlarni joriy etish; • Asosiy foiz stavkasi koridori mexanizmini ishlab chiqish, ya’ni Markaziy bank tomonidan har oyda banklararo pul bozoriga muntazam intervensiyalarni amalga oshirish orqali moslashuvchan foiz siyosatini yuritish; • Davlat qimmatli qog‘ozlari bilan operatsiyalarni amalga oshirish va G‘aznachilikning bo‘sh mablag‘larini tijorat banklarida joylashtirish uchun yagona elektron platforma yaratish; • Pul bozoridagi bitimlar uchun asosiy mezon sifatida foiz stavkalari koridorini qo‘llash. 4 Mazkur chora-tadbirlar mamlakatda pul-kredit siyosatini zamonaviy xalqaro standartlarga moslashtirish, pul bozorining institutsional asoslarini kuchaytirish hamda inflyatsiyani barqaror darajada 1 Ўзбекистон Республикаси Марказий банкининг No3010-сон бошқарув қарори. “Банклараро пул бозорида электрон савдо платформаси орқали операцияларни амалга ошириш тартиби тўғрисидаги” Низом. 2018. 2 Ўзбекистон Республикаси Марказий банкининг No3010-сон бошқарув қарори. “Банклараро пул бозорида электрон савдо платформаси орқали операцияларни амалга ошириш тартиби тўғрисидаги” Низом. 2018. 3 Ўзбекистон Республикаси Президентининг ПФ-5877-сонли Фармони.“Инфлацион таргетлаш режимига босқичма-босқич ўтиш орқали пул-кредит сиёсатинитакомиллаштириш тўғрисида” 2019 4 Xusanov B. Pul-kredit siyosati va uning iqtisodiyotdagi roli. – Toshkent: “Fan va texnologiya”, 2020. 140 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 ushlab turish imkonini beradi. Shu tariqa, bu islohotlar iqtisodiyotning barqaror o‘sishini va aholining farovonligini oshirishni ta’minlashga xizmat qiladi. Yuqoridagi vazifalarni hal etishda rivojlangan mamlakatlar Markaziy banklarining pul-kredit siyosatini yuritish metodologiyasini qo‘llash hamda ushbu siyosatning makroiqtisodiy ko‘rsatkichlarga ta’sirini kuchaytirish muhim ahamiyatga ega deb hisoblanadi. Bu davlatlarda pul-kredit siyosatining asosiy instrumenti sifatida foiz siyosati keng qo‘llaniladi. Mazkur vosita pul bozorida yalpi talab va yalpi taklif o‘rtasidagi muvozanatni tezda aniqlashga, shuningdek, tezkor qarorlar qabul qilishda samarali yordam beradi. Yaxshi rivojlangan pul bozorlari faqatgina yuqori daromadli, rivojlangan mamlakatlarda mavjud. Boshqa mamlakatlarda, jumladan O‘zbekistonda ham, pul bozorlari nisbatan tor, yetarlicha integratsiyalashmagan va ayrim hollarda deyarli mavjud emas. Mamlakatlar o‘rtasidagi ko‘plab farqlarga qaramay, ularning moliyaviy tizimi, jumladan pul bozori rivojlanish darajasi, bevosita mamlakat iqtisodiy taraqqiyot darajasi bilan chambarchas bog‘liqdir. Pul bozorining valyuta bozori segmentiga kelsak, ushbu bozor holati va undagi tendensiyalar shuni ko‘rsatadiki, mahalliy valyuta bozorini rivojlantirish va isloh qilish tanlangan valyuta kursi rejimi hamda pul-kredit siyosatining asosiy tamoyillariga chambarchas bog‘liqdir. Valyuta kursining moslashuvchanligi, narxlar barqarorligi va pul bozorining rivojlanishi o‘zaro bog‘liq bo‘lishining bir nechta sabablari mavjud. 1-jadval. O‘zbekiston Respublikasida pul bozorini rivojlantirish yo‘nalishlari 5 Jadvalda Oʻzbekistonda pul bozorini rivojlantirish bo‘yicha amalga oshirilayotgan asosiy yo‘nalishlar tizimli ravishda yoritilgan. Unda mamlakatda pul-kredit siyosatini modernizatsiya qilish, yangi moliyaviy instrumentlarni joriy etish, foiz stavkasi koridori mexanizmini tatbiq etish, davlat qimmatli qog‘ozlari bozorini rivojlantirish hamda elektron savdo platformalarini kengaytirish kabi islohotlar o‘z aksini topgan. Shuningdek, jadvalda har bir yo‘nalish bo‘yicha amalga oshirilayotgan chora-tadbirlar, ularning asosiy maqsadi va kutilayotgan iqtisodiy natijalari ko‘rsatib o‘tilgan. Bu orqali pul bozorining institutsional 5 Jadval internet ma`lumotlari asosida muallif tomonidan yaratilgan 141 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS) ISSN: 2181-2861 asoslarini mustahkamlash, banklararo likvidlikni samarali boshqarish, inflyatsiyani nazorat ostiga olish hamda mamlakatda barqaror moliya tizimini shakllantirish maqsad qilingan. Mazkur yo‘nalishlar Prezidentning 2019-yil 18-noyabrdagi PQ–5877-sonli Farmoni bilan belgilangan vazifalar va xalqaro tajribaga asoslangan pul-kredit siyosati islohotlarini o‘zida mujassam etadi. Jadvalda keltirilgan chora-tadbirlar natijasida O‘zbekiston moliya tizimining raqobatbardoshligi oshishi, makroiqtisodiy barqarorlik ta’minlanishi hamda aholining farovonligi yuksalishi kutilmoqda. Yaxshi rivojlangan pul bozorlari faqatgina yuqori daromadli, rivojlangan mamlakatlarda mavjud. Boshqa mamlakatlarda, jumladan O‘zbekistonda ham, pul bozorlari nisbatan tor, yetarlicha integratsiyalashmagan va ayrim hollarda deyarli mavjud emas. Mamlakatlar o‘rtasidagi ko‘plab farqlarga qaramay, ularning moliyaviy tizimi, jumladan pul bozori rivojlanish darajasi, bevosita mamlakat iqtisodiy taraqqiyot darajasi bilan chambarchas bog‘liqdir. Xulosa. O‘zbekistonda pul bozori hali to‘liq shakllanmagan bo‘lsa-da, so‘nggi yillarda uni rivojlantirish yo‘nalishida muhim qadamlar tashlanmoqda. Markaziy bank tomonidan inflyatsion targetlash siyosatining bosqichma-bosqich joriy etilishi, foiz siyosatini takomillashtirish, hamda valyuta bozorini erkinlashtirish kabi islohotlar moliyaviy tizimni barqarorlashtirishga xizmat qilmoqda. Pul bozori iqtisodiyotda likvidlikni boshqarish, qisqa muddatli resurslarni taqsimlash, foiz stavkalarini shakllantirish va monetar siyosatni amalga oshirishda muhim rol o‘ynaydi. Shunday ekan, bu sohani yanada rivojlantirish mamlakatning makroiqtisodiy barqarorligi va moliyaviy tizim samaradorligini oshiradi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Ўзбекистон Республикаси Президентининг ПФ-5877-сонли Фармони.“Инфлацион таргетлаш режимига босқичма-босқич ўтиш орқали пул-кредит сиёсатинитакомиллаштириш тўғрисида” 2019. 2. Ўзбекистон Республикаси Марказий банкининг No3010-сон бошқарув қарори. “Банклараро пул бозорида электрон савдо платформаси орқали операцияларни амалга ошириш тартиби тўғрисидаги” Низом. 2018. 3. Ostonov Sh. Pul muomalasi va kredit. – Toshkent: TDIU nashriyoti, 2021 4. Xusanov B. Pul-kredit siyosati va uning iqtisodiyotdagi roli. – Toshkent: “Fan va texnologiya”, 2020. 5. Tursunov B. Pul bozorining iqtisodiy tizimdagi o‘rni va ahamiyati. – Iqtisodiyot va ta’lim jurnali, 2022. 6. Levine, R. Finance and Growth: Theory and Evidence. – Journal of Monetary Economics, 2005